Мэри Уоллстонкрафттың «Адам құқықтарын қорғау» трактаты

Кіріспе

Мэри Вулстонкрафттың «Адам құқықтарын қорғау», Құрметті Эдмунд Беркке жолданған хат; Франциядағы революция туралы ойларына жауап ретінде (1790) – 18 ғасыр британдық жазушысы және әйелдер құқығын жақтаушы Мэри Вулстонкрафттың саяси памфлеті. Ол аристократияны сынап, республикалық идеяларды қолдайды. Вулстонкрафттың бұл еңбегі Эдмунд Берктің «Франциядағы революция туралы ойлар» (1790) атты еңбегінен кейін туған памфлет соғысындағы алғашқы жауап болды. Бұл еңбек конституциялық монархияны, аристократияны және Англия шіркеуін қорғайтын тұжырымдамаға қарсы шықты. Вулстонкрафт тұқым қуалаушылық артықшылықтарын ғана емес, сонымен қатар Берк оларды қорғау үшін қолданған риториканы да сынады. Берктің көптеген қарсыластары оның Мари Антуанеттаға деген театрлық аянымына наразылық білдірді, бірақ Вулстонкрафт Берктің жыныстық сипаттағы тілін ерекше бағалады. Ол Берктің өзі «Сұлу мен әдемі туралы философиялық зерттеу» (1756) еңбегінде белгілеген «сұлу» және «әдемі» терминдерін пайдаланып, оның риторикасын да, аргументтерін де сақтап қалды. Вулстонкрафт ғалымы Клаудия Джонсон зор аргументативтік күшімен теңдесі жоқ деп сипаттаған, өзінің бірінші ашық феминистік сын-текесінде Вулстонкрафт әйелдердің бейқызметіне негізделген тең қоғамды ақтағаны үшін Беркті айыптайды. Республикалық ізгілік туралы аргументтерінде Вулстонкрафт, өзінің қарапайым аристократиялық әдеп кодексіне қарсы тұрып, жаңадан пайда болған орта таптың этикасын қолдайды. Ағартушылықтың прогреске деген сенімімен жетелеулі, ол Беркті дәстүр мен әдет-ғұрыпқа сүйенгені үшін сынайды. Ол әр отбасының қажеттіліктерін қамтамасыз ететін фермасы бар шалқар ауыл өмірін суреттейді. Вулстонкрафт өзінің қоғам туралы утопиялық суретін, оның шынайы сезіммен суреттелгенін, Берктің жалған театрлық көріністерімен салыстырады. «Адам құқықтары» сәтті болды: оны сол кездегі барлық маңызды мерзімдік басылымдар қарастырды және анонимді түрде жарияланған алғашқы басылым үш апта ішінде сатылып кетті. Алайда, екінші басылым жарық көргеннен кейін (Вулстонкрафттың аты алғаш рет кітаптың бетіне жазылған), сыншылар мәтінді саяси памфлет ретінде ғана емес, сонымен қатар әйел жазушының еңбегі ретінде де бағалай бастады. Олар Вулстонкрафттың «көңіл күйін» Берктің «ақылымен» салыстырып, мәтін мен оның әйел авторы туралы кемсіз сөздер айтты. 1970 жылдарға дейін «Адам құқықтары» туралы осы талдау басым болды, сол кезде феминист ғалымдар Вулстонкрафттың мәтіндерін қайта қарастырып, олардың интеллектуалдық деңгейіне көбірек назар аударуға тырысты.

Book by Mary Wollstonecraft

A Vindication of the Rights of Men, in a Letter to the Right Honourable Edmund Burke; Occasioned by His Reflections on the Revolution in France (1790) is a political pamphlet, written by the 18th century British writer and women's rights advocate Mary Wollstonecraft, which attacks aristocracy and advocates republicanism. Wollstonecraft's was the first response in a pamphlet war sparked by the publication of Edmund Burke's Reflections on the Revolution in France (1790), a defense of constitutional monarchy, aristocracy, and the Church of England. Wollstonecraft attacked not only hereditary privilege, but also the rhetoric that Burke used to defend it. Most of Burke's detractors deplored what they viewed as his theatrical pity for Marie Antoinette, but Wollstonecraft was unique in her love of Burke's gendered language. By saying the sublime and the beautiful, terms first established by Burke himself in A Philosophical Enquiry into the Origin of Our Ideas of the Sublime and Beautiful (1756), she kept his rhetoric as well as his argument. In her first unabashedly feminist critique, which Wollstonecraft scholar Claudia Johnson describes as unsurpassed in its argumentative force, Wollstonecraft indicts Burke's justification of an equal society founded on the passivity of women. In her arguments for republican virtue, Wollstonecraft invokes an emerging middle class ethos in opposition to what she views as the vice ridden aristocratic code of manners. Driven by an Enlightenment belief in progress, she derides Burke for relying on tradition and custom. She describes an idyllic country life in which each family has a farm sufficient for its needs. Wollstonecraft contrasts her utopian picture of society, drawn with what she claims is genuine feeling, with Burke's false theatrical tableaux. The Rights of Men was successful: it was reviewed by every major periodical of the day and the first edition, published anonymously, sold out in three weeks. However, upon the publication of the second edition (the first to carry Wollstonecraft's name on the title page), the reviews began to evaluate the text not only as a political pamphlet but also as the work of a female writer. They contrasted Wollstonecraft's "passion" with Burke's "reason" and spoke condescendingly of the text and its female author. This remained the prevailing analysis of the Rights of Men until the 1970s, when feminist scholars revisited Wollstonecraft's texts and endeavoured to bring greater attention to their intellectualism.

Революция туралы пікірталас

Француз төңкерісі мен оның Ұлыбританияда тудырған пікірталастар аясында «Адам құқықтарын қорғау» жазылды. 1789 жылдан 1795 жылдың соңына дейін созылған, қазіргі уақытта «Төңкеріс даулары» деп аталатын, жан-жақты және кейде қатыгез памфлет соғысында британдық саяси комментаторлар монархияның заңдылығын талқылады. Альфред Коббан бұл пікірталасты «[Британиядағы] саясаттың негіздері туралы соңғы нақты талқылау» деп атады. Революциялық Францияда теннис корты анты мен 1789 жылы Бастилияға шабуыл сияқты оқиғаларда көрініс тапқан халық агитациясының күші он жыл бойы тоқырап тұрған британдық реформа қозғалысын жандандырды. Британдық сайлау жүйесін реформалау және Төменгі палатадағы орынды әділ бөлу жөніндегі күш-жігер қайта жанданды. 1790-шы жылдардағы қарқынды саяси пікірталастың көп бөлігі 1790 жылдың қараша айында Эдмунд Берктің «Франция төңкерісі туралы ойлар» атты еңбегінің жариялануымен басталды. Британиядағы көптеген комментаторлар Берктің француз революционерлерін қолдайтынын күтті, өйткені ол бұрын либералды виг партиясының мүшесі, монархиялық билікті сынаған, американдық революционерлерді қолдаған және Үндістандағы нашар басқаруды айыптаған еді. Ол мұны істемегені үшін халықты таң қалдырып, достары мен жақтастарын ашуландырды. Берктің кітабы 3 шиллингке бағаланғанына қарамастан, екі жылдың ішінде 30 мың дана сатылды. Томас Пэйннің 1792 жылғы «Адам құқықтары» атты атақты жауабы мыңдаған адамның наразылық шақыруына айналды, бірақ ол одан да көп сатылды – 200 мыңнан астам дана. Уоллстонкрафттың «Адам құқықтары» еңбегі Берктің «Ойлар» еңбегінен бірнеше аптадан кейін ғана жарық көрді. Берк аристократияны, монархияны және бекінген шіркеуді қолдаған кезде, Уильям Годвин, Пэйн және Уоллстонкрафт сияқты либералдар республикалықтық, аграрлық социализмді, анархияны және діни төзімділікті жақтады. Радикалдар деп аталатындардың көпшілігі ұқсас мақсаттарды қолдады: жеке бостандықтар мен азаматтық ізгілік. Олар сондай-ақ бірдей кең сынға бірікті: соғысқа ұмтылған «жер иелерінің» және оның үкіметтік жемқорлықтағы рөліне қарсылық, сондай-ақ халық билігін заңсыз тартып алған монархия мен аристократияға қарсылық. 1792 жыл «он сегізінші ғасыр радикализмінің керемет жылы» болды: оның ең маңызды мәтіндері жарияланды және Лондондық корреспонденттік қоғам (LCS) және Конституциялық ақпарат қоғамы (SCI) сияқты радикалды қауымдастықтардың ықпалы ең жоғары деңгейге жетті. Алайда, орта және жұмысшы топтары халықтың достарының әдепті қоғамымен одақ құрғаннан кейін ғана үкімет алаңдаушылық білдірді. Бұл одақ құрылғаннан кейін консервативті үкімет бүлікшіл жазбаларға тыйым салды. Тек 1790 жылдары ғана бүлікшілдік үшін 100-ден астам сот процесі болды, бұл алдыңғы онжылдықтарға қарағанда күрт өсімді көрсетті. Француз төңкерісіне ұқсас көтерілістен қорқып, британ үкіметі радикалдарды жою үшін одан да қатаң қадамдар жасады: олар саяси тұтқындауларды көбейтті, радикалды топтарға кіріп шықты; олар «саяси талқылау қоғамдарын өткізуді және реформашыл әдебиетті тасуды жалғастырған паб иелерінің лицензияларын қайтарып алу» деп қорқытты; олар «күмәнді диссиденттердің» поштасын тартып алды; олар радикалды оқиғаларды бұзған топтарды қолдады; және олар баспада диссиденттерге шабуыл жасады. Радикалдар осы кезеңді, оның ішінде 1794 жылғы мемлекетке опасыздық ісін қамтитын кезеңді «Францияның бұрын-соңды көрмегендей қорқынышты, алып және зиянды террор жүйесі» деп қарастырды. 1795 жылдың қазан айында көпшілік Джордж III-ге қоқыс лақтырып, оны қорлап, Франциямен соғысты тоқтатуды және нан бағасын төмендетуді талап еткенде, Парламент дереу «тілді шектеу актілерін» (Садтиоздық жиналыстар туралы заң және Садтиоздық іс-әрекеттер туралы заң, сондай-ақ «Екі акт» деп те аталады) қабылдады. Осы жаңа заңдар бойынша қоғамдық жиналыстарды өткізуге мүмкін болмады және олар өткізілген кезде сөйлеуге қатаң шектеу қойылды. Британдық радикализм 1790 және 1800 жылдар аралығында тиімді түрде басылды. Тек келесі ұрпақ ғана нақты реформаны жүзеге асыра алды.

A Vindication of the Rights of Men was written against the backdrop of the French Revolution and the debates that it provoked in Britain. In a lively and sometimes vicious pamphlet war, now referred to as the Revolution Controversy, which lasted from 1789 until the end of 1795, British political commentators argued over the validity of monarchy. Alfred Cobban has called this debate "perhaps the last real discussion of the fundamentals of politics in [Britain]". The power of popular agitation in revolutionary France, demonstrated in events such as the Tennis Court Oath and the storming of the Bastille in 1789, reinvigorated the British reform movement, which had been largely moribund for a decade. Efforts to reform the British electoral system and to distribute the seats in the House of Commons more equitably were revived. Much of the vigorous political debate in the 1790s was sparked by the publication of Edmund Burke's Reflections on the Revolution in France in November 1790. Most commentators in Britain expected Burke to support the French revolutionaries, because he had previously been part of the liberal Whig party, a critic of monarchical power, a supporter of the American revolutionaries, and a prosecutor of poor governance in India. When he failed to do so, it shocked the populace and angered his friends and supporters. Burke's book, despite being priced at an expensive three shillings, sold an astonishing 30,000 copies in two years. Thomas Paine's famous response, The Rights of Man (1792), which became the rallying cry for thousands, however, greatly surpassed it, selling upwards of 200,000 copies. Wollstonecraft's Rights of Men was published only weeks after Burke's Reflections. While Burke supported aristocracy, monarchy, and the Established Church, liberals such as William Godwin, Paine, and Wollstonecraft, argued for republicanism, agrarian socialism, anarchy, and religious toleration. Most of those who came to be called radicals supported similar aims: individual liberties and civic virtue. They were also united in the same broad criticisms: opposition to the bellicose "landed interest" and its role in government corruption, and opposition to a monarchy and aristocracy who they believed were unlawfully seizing the people's power. 1792 was the "annus mirabilis of eighteenth century radicalism": its most important texts were published and the influence of radical associations, such as the London Corresponding Society (LCS) and the Society for Constitutional Information (SCI), was at its height. However, it was not until these middle and working class groups formed an alliance with the genteel Society of the Friends of the People that the government became concerned. After this alliance was formed, the conservative dominated government prohibited seditious writings. Over 100 prosecutions for sedition took place in the 1790s alone, a dramatic increase from previous decades. The British government, fearing an uprising similar to the French Revolution, took even more drastic steps to quash the radicals: they made ever more political arrests and infiltrated radical groups; they threatened to "revoke the licences of publicans who continued to host politicised debating societies and to carry reformist literature"; they seized the mail of "suspected dissidents"; they supported groups that disrupted radical events; and they attacked Dissidents in the press. Radicals saw this period, which included the 1794 Treason Trials, as "the institution of a system of TERROR, almost as hideous in its features, almost as gigantic in its stature, and infinitely more pernicious in its tendency, than France ever knew." When, in October 1795, crowds threw refuse at George III and insulted him, demanding a cessation of the war with France and lower bread prices, Parliament immediately passed the "gagging acts" (the Seditious Meetings Act and the Treasonable Practices Act, also known as the "Two Acts"). Under these new laws, it was almost impossible to hold public meetings and speech was severely curtailed at those that were held. British radicalism was effectively muted during the later 1790s and 1800s. It was not until the next generation that any real reform could be enacted.

Берктің ойлары

Француз революциясын мақтап, диссидент дін қызметкері Ричард Прайстің уағызына жауап ретінде жазылған «Отан сүйіспеншілігі туралы ойлар» атты еңбегінде, Бёрк аристократиялық үкіметті, әкелік қамқорлықты, адалдықты, ерлік пен тұңғыш туғандықты қорғау үшін жас француздың кеңес сұраған хатына арналған әжуалық хатты пайдаланды. Бёрк жазған кезде революциялық зорлық-зомбылық көрінісі аз болды; оқырмандарын көндіруге, хабардар етуден гөрі көбірек мұңға батып, революцияның бұл аспектін риторикалық әсер үшін әдейілеп арттырды. «Сублимді және әдемі туралы зерттеуде» ол «ірі, нақты емес ұғымдар идеяларды жақсы жеткізеді» деген пікірді білдірген еді. Оқырманды қорқыту үшін «Ойлар» еңбегінде ол XVI Людовик пен Мария Антуанеттаның қылыш ұстап сарайдан қуылған суретін жасады. 1793 жылы Франциядағы Террор кезінде зорлық-зомбылық күшейгенде, Бёрк пайғамбар ретінде танылды. Бёрк француз философтарымен байланысты білімді де сынады; оның пікірінше, жаңа идеяларды ғылымның жаңа саласын үлгі етіп, оны жақсарту үшін қоғамда сынауға болмайды, халықтың басшылығына дәстүр мен әдет-ғұрыптар керек. Сондықтан, ол кітапшаны жазып бітірген соң бірден жариялауға мүмкіндік алды. Годвиннің «Волстонкрафт туралы естеліктерінде» қолжазба парақтары жазылып бітісімен баспаға тапсырылғаны айтылады. Алайда, ол жұмыстың ортасында жазуды тоқтатты. Бір өмірбаяншы оны «рухтың шағылуы» деп сипаттаса, Годвин «Естеліктерінде» оны «уақытша жайсыздық пен жалқаулық» деп атады. Джонсон, бәлкім, олардың достығында оны қалай ынталандыру керектігін білгендіктен, кітапты жоюға келісіп, оған осыған алаңдамауға кеңес берді. Ұялып, ол аяғына дейін аяқтап бітіруге асықты. Уоллстонкрафттың «Адам құқықтары» атты еңбегі 1790 жылдың 29 қарашасында анонимді түрде жарық көрді, Бёркке қарсы жазылған алпыстан жетіге дейінгі жауаптардың біріншісі. Үш аптадан кейін, 18 желтоқсанда, оның аты баспа бетінде көрсетілген екінші басылымы жарыққа шықты. Уоллстонкрафт екінші басылымды өңдеуге уақыт бөлді, биограф Эмили Санштейннің сөзіне сәйкес, ол «Бёркке жеке шабуыл жасады» және мәтіннің көп бөлігін бірінші жақтан үшінші жаққа ауыстырды; «Ол сондай-ақ екіжүзді либералдарды сынаған кодекс қосты, олар теңдік туралы айтса да, билік алдында мойынсұнады».

Published partially in response to Dissenting clergyman Richard Price's sermon celebrating the French revolution, A Discourse on the Love of Our Country, Burke used the device of a mock letter to a young Frenchman's plea for guidance in order to defend aristocratic government, paternalism, loyalty, chivalry, and primogeniture. At the time Burke was writing, however, there had been very little revolutionary violence; more concerned with persuading his readers than informing them, he greatly exaggerated this element of the revolution in his text for rhetorical effect. In his Enquiry into the Sublime and Beautiful, he had argued that "large inexact notions convey ideas best", and to generate fear in the reader, in Reflections he constructs the set piece of Louis XVI and Marie Antoinette forced from their palace at sword point. When the violence actually escalated in France in 1793 with the Reign of Terror, Burke was viewed as a prophet. Burke also criticizes the learning associated with the French philosophes; he maintains that new ideas should not, in an imitation of the emerging discipline of science, be tested on society in an effort to improve it, but that populations should rely on custom and tradition to guide them. So the pamphlet could be published as soon as she finished writing it, Wollstonecraft wrote frantically while her publisher Joseph Johnson printed the pages. In fact, Godwin's Memoirs of Wollstonecraft tells that the sheets of manuscript were delivered to the press as they were written. Halfway through the work, however, she ceased writing. One biographer describes it as a "loss of nerve"; Godwin, in his Memoirs, describes it as "a temporary fit of torpor and indolence". Johnson, perhaps canny enough at this point in their friendship to know how to encourage her, agreed to dispose of the book and told her not to worry about it. Ashamed, she rushed to finish. Wollstonecraft's Rights of Men was published anonymously on 29 November 1790, the first of between fifty and seventy responses to Burke by various authors. Only three weeks later, on 18 December, a second edition, with her name printed on the title page, was issued. Wollstonecraft took time to edit the second edition, which, according to biographer Emily Sunstein, "sharpened her personal attack on Burke" and changed much of the text from first person to third person; "she also added a non partisan code criticising hypocritical liberals who talk equality but scrape before the powers that be."

Құрылымы және негізгі аргументтері

1970 жылға дейін «Ер адамдардың құқықтары» әдетте ұйымдаспаған, үйлесімсіз, логикасыз және жеке шабуылдарға толы болып есептелді (мысалы, Бёрк еврей болғанда, Мәсіхтің айқышқа шегеленуін қолдаған болар еді деген ұсыныс). Ол «еркек» ақылға қарсы тұратын «әйелдік» сезімнің мысалы ретінде қарастырылды. Алайда, 1970 жылдан бері ғалымдар бұл көзқарасқа қарсы шығып, Вулстонкрафттың 18 ғасырдың жазу тәсілдерін, мысалы, ойдан шашуды, үлкен риторикалық әсерге қолданғанын дәлелдеді. Ең бастысы, ғалым Митци Майерс айтқандай, «Волстонкрафт Бёркке жауап бергендердің арасында «Ойлар» негізін кең ауқымды сынау үшін тар саяси көзқарастан бас тартып, жалғыз тұр». Вулстонкрафт негізінен моральдық аргумент келтіреді; оның «полемикасы Бёрктің саяси теорияларын жоққа шығару емес, олардың негізінде жатқан қатыгез теңсіздіктерді ашып көрсету». Вулстонкрафттың стилі де оның қасақана таңдауы болды, ол Бёрктің «Жоғарлы және әдемі туралы зерттеуіне», сондай-ақ «Ойларға» жауап беруге мүмкіндік берді. «Ер адамдардың құқықтары» стилі Бёрктің өзінің мәтінінің көп бөлігін шағылыстырады. Оның анық құрылымы жоқ; «Ойлар» сияқты, мәтін автордың жазу кезінде туындаған ойлардың қатарын ұстанады. Вулстонкрафттың саяси трактаты, Бёрктің мәтіні сияқты, хат түрінде жазылған: оның жас француз К.Дж.Ф. Депонтқа, ал оның өзі Бёркке. Бёрк сияқты форманы, метафораларды және стильді қолдана отырып, ол оның өзінің аргументін оған қайтарады. «Ер адамдардың құқықтары» саяси теориямен қатар тіл мен аргументация туралы да сөз болады; шын мәнінде, Вулстонкрафт олардың ажырамас екенін мәлімдейді. Бір ғалымның айтуынша, ол «айқындық пен адалдықпен сөйлеуді, сөз өнерінен емес, ақылдан пайдалануды» жақтады. «Ер адамдардың құқықтары» Бёрктің теориясына толыққанды балама саяси теория ұсынуды мақсат етпейді, оның орнына оның өзінің аргументіндегі әлсіздіктер мен қайшылықтарды көрсетуге бағытталған. Сондықтан мәтіннің көп бөлігі Бёрктің логикалық сәйкессіздіктеріне, мысалы, оның американдық революцияны және Регенттік заң жобасын (1788 жылы Джордж III-нің ақыл-есі дұрыс болмаған кезде монархиялық билікті шектеуді ұсынған) қолдауына, ал француз революционерлерін қолдамауына қатысты. Ол Бёрктің Регенттік заң жобасын қолдауымен бірге Францияда монархия билігін қолдауының қарама-қайшылығын сынға алып, былай деп жазады:

Until the 1970s, the Rights of Men was typically considered disorganized, incoherent, illogical, and replete with ad hominem attacks (such as the suggestion that Burke would have promoted the crucifixion of Christ if he were a Jew). It had been touted as an example of "feminine" emotion tilting at "masculine" reason. However, since the 1970s scholars have challenged this view, arguing that Wollstonecraft employed 18th century modes of writing, such as the digression, to great rhetorical effect. More importantly, as scholar Mitzi Myers argues, "Wollstonecraft is virtually alone among those who answered Burke in eschewing a narrowly political approach for a wide ranging critique of the foundation of the Reflections." Wollstonecraft makes a primarily moral argument; her "polemic is not a confutation of Burke's political theories, but an exposure of the cruel inequities which those theories presuppose." Wollstonecraft's style was also a deliberate choice, enabling her to respond to Burke's Enquiry into the Sublime and Beautiful as well as to Reflections. The style of the Rights of Men mirrors much of Burke's own text. It has no clear structure; like Reflections, the text follows the mental associations made by the author as she was writing. Wollstonecraft's political treatise is written, like Burke's, in the form of a letter: his to C. J. F. DePont, a young Frenchman, and hers to Burke himself. Using the same form, metaphors, and style as Burke, she turns his own argument back on him. The Rights of Men is as much about language and argumentation as it is about political theory; in fact, Wollstonecraft claims that these are inseparable. She advocates, as one scholar writes, "simplicity and honesty of expression, and argument employing reason rather than eloquence." The Rights of Men does not aim to present a fully articulated alternative political theory to Burke's, but instead to demonstrate the weaknesses and contradictions in his own argument. Therefore, much of the text is focused on Burke's logical inconsistencies, such as his support of the American revolution and the Regency Bill (which proposed restricting monarchical power during George III's madness in 1788), in contrast to his lack of support for the French revolutionaries. In criticism of Burke's contradictory support of the Regency Bill along with supporting the rule of monarchy in France, she writes:

Вулстонкрафттың мақсаты, оның айтуынша, «сізді [Бёркті] өзіңізге көрсету, өзіңіздің төрешіл принциптеріңізді жамылған сәнді безендіруден арылту». Алайда, ол өзінің үлкен аргументіне де сіңіп отырады, ол сыныптық жүйеге байланысты британдық азаматтардың теңсіздіктеріне назар аударады. Вулстонкрафтты зерттеуші Барбара Тейлор жазғандай, «Бёркті ескі режимнің деспотизмінің өкілі ретінде қарастыра отырып, Вулстонкрафт жаңа француз үкіметінің реформалық бастамаларын оның 'тозған, зиянды пікірлеріне' қарсы қолдайды және британдық саяси элитаны байлығы, сыбайлас жемқорлығы және кедейлерге адамдық емес қарым-қатынасы үшін айыптайды».

Атақ пен артықшылыққа қарсы шабуыл

Волстонкрафттың дәреже мен иерархияға жасаған шабуылы «Адам құқықтары» еңбегінде басым рольде. Ол Беркті халықты «шошқаша көпшілік» деп есқараңдағаны үшін сынап, элитаны, әсіресе Мари Антуанеттаны қолдағаны үшін айыптайды. Белгілі бір үзіндіде Бёрк былай деп жазған: «Он мың қылыш оның намысына тиетін тіпті бір қарауына кек алу үшін қынынан секіріп шығуы керек деп ойладым. Бірақ рыцарлық дәуір өтті». Вулстонкрафттың «Әйел құқықтарын қорғау» (1792) және «Француз революциясының тарихи және моральдық тұрғысынан қарастырылуы» (1794) «Адам құқықтарында» айтылған нақты аргументтерді кеңірек әлеуметтік және саяси контекстке жайды. Өзінің орта таптың құндылықтарын Бёрктің аристократиялық құндылықтарына қарсы қойып, Вулстонкрафт адамдардың туған тегіне емес, олардың қабілеттеріне қарай бағалануы керек деп санайды. Вулстонкрафтты зерттеуші Джанет Тоддтың айтуынша, «Адам құқықтары» еңбегіндегі қоғамның көрінісі таланттардың қоғамы болды, онда кәсіпкерлік қабілеттері бар, ешқандай артықшылығы жоқ балалар қазіргі артықшылықтарын жоғалтқандармен тең дәрежеде бәсекелесе алатын еді». Вулстонкрафт еңбекқорлықтың, өзіндік тәртіптің, ұқыптылықтың және моральдың маңыздылығын баса көрсетеді, бұл құндылықтарды ол «байлардың кемшіліктерімен», мысалы «шүкірліксіздікпен» және «табиғи сезімдердің жетіспеушілігімен» салыстырады. Ол жеке тұлғаларға өздерінің әлеуетін ашуға көмектесетін және оларды азаматтық міндеттерін орындауға мәжбүрлейтін коммерциялық қоғамды қолдайды. Оның пікірінше, коммерция – теңдікке қол жеткізудің маңызды факторы. Алайда, бірнеше жыл өткен соң, «Швеция, Норвегия және Даниядан жазылған хаттар» (1796) еңбегінде ол коммерцияның қоғамға тигізер пайдасына күмән келтіреді. Бёрктің еңбегіне түрткіс болған уағызынан бас тартқан дін қызметкері Ричард Прайс «Ойталулар» еңбегінде жаман кейіпкер ретінде бейнеленсе, ол «Адам құқықтарында» батыр болып көрінеді. Вулстонкрафт пен Бёрк екеуі де оны ағартушылық ойлаумен байланыстырады, әсіресе, өркениеттің рационалды пікірталас арқылы дамуы мүмкін деген тұжырыммен, бірақ олар бұл ұстанымды әртүрлі түсіндіреді. Бёрк мұндай тынымсыз сұрақтар анархияға алып келеді деп сенсе, Вулстонкрафт Прайсты «ақыл, бостандық, еркін пікір алмасу, зиялылықтың артықшылығы, ой-қиялының дамуы, моральдық жақсылық, белсенді қайырымдылық, қазіргі және болашаққа бағдарлану және билік пен байлықты қабылдамау» – орта таптың кәсіби құндылықтарымен байланыстырды. Вулстонкрафт ағылшын философы Джон Локктың меншік туралы анықтамасын (яғни еңбек арқылы қол жеткізілген меншікті) Бёрктің мұрагерлік байлық туралы түсінігіне қарсы қолданады. Ол мұрагерлік Еуропа өркениетінің дамуына кедергі келтіретін басты факторлардың бірі екенін айтады және Ұлыбританияның проблемаларының түбі мүліктің теңсіз бөлінісінде жатыр деп қайта-қайта мәлімдейді. Ол байлықты толық тең бөліп беруді жақтамаса да, одан әділ бөліп беруді қалайды.

Wollstonecraft's attack on rank and hierarchy dominates the Rights of Men. She chastises Burke for his contempt for the people, whom he dismisses as the "swinish multitude", and berates him for supporting the elite, most notably Marie Antoinette. In a famous passage, Burke had written: "I had thought ten thousand swords must have leaped from their scabbards to avenge even a look that threatened her with insult.—But the age of chivalry is gone." Wollstonecraft's A Vindication of the Rights of Woman (1792) and An Historical and Moral View of the French Revolution (1794) extend the specific arguments made in the Rights of Men into larger social and political contexts. Contrasting her middle class values against Burke's aristocratic ones, Wollstonecraft contends that people should be judged on their merits rather than on their birthrights. As Wollstonecraft scholar Janet Todd writes, "the vision of society revealed [in] A Vindication of the Rights of Men was one of talents, where entrepreneurial, unprivileged children could compete on equal terms with the now wrongly privileged." Wollstonecraft emphasizes the benefits of hard work, self discipline, frugality, and morality, values she contrasts with the "vices of the rich", such as "insincerity" and the "want of natural affections". She endorses a commercial society that would help individuals discover their own potential as well as force them to realize their civic responsibilities. For her, commercialism would be the great equalizing force. However, several years later, in Letters Written in Sweden, Norway, and Denmark (1796), she would question the ultimate benefits of commercialism to society. While Dissenting clergyman Richard Price, whose sermon helped spark Burke's work, is the villain of Reflections, he is the hero of the Rights of Men. Both Wollstonecraft and Burke associate him with Enlightenment thinking, particularly the notion that civilization could progress through rational debate, but they interpret that stance differently. Burke believed such relentless questioning would lead to anarchy, while Wollstonecraft connected Price with "reason, liberty, free discussion, mental superiority, the improving exercise of the mind, moral excellence, active benevolence, orientation toward the present and future, and the rejection of power and riches"—quintessential middle class professional values. Wollstonecraft wields the English philosopher John Locke's definition of property (that is, ownership acquired through labour) against Burke's notion of inherited wealth. She contends that inheritance is one of the major impediments to the progress of European civilization, and repeatedly argues that Britain's problems are rooted in the inequity of property distribution. Although she did not advocate a totally equal distribution of wealth, she did desire one that was more equitable.

Республикашылдық

"Адам құқықтары" монархияны және тектік айырмашылықтарды сынап, республикалық идеологияны қолдайды. 17- және 18-ғасырдың басындағы республикалық идеяларға сүйене отырып, Вулстонкрафт ізгілікті азаматтықтың негізгі құндылығы деп санайды. Дегенмен, оның ізгілік туралы ұғымы дәстүрлі одақтастық идеологиясынан гөрі жеке және моральдық сипатқа ие. Вулстонкрафттың республикашылдығының мақсаты – жеке адамның бақыты мен гүлденуі, көпшілікке ең көп пайда немесе мүлікті иеленушілерге ең көп үлес емес. Ол республикашылдық аясында жеке адамға тиетін пайдаға баса назар береді, бірақ реформа тек қоғамдық деңгейде ғана жүзеге асырылуы мүмкін деп санайды. Бұл оның бұрынғы туындыларынан, мысалы, "Нағыз өмірден алынған түпкілікті әңгімелер" (1788) еңбегінен өзгеше, онда әлеуметтік реформада жеке тұлға басты рөл атқарады. Вулстонкрафттың ізгілік туралы ойлары отбасымен байланысты, бұл оны Фрэнсис Хатчесон және Уильям Годвин сияқты басқа республикашылдардан ерекшелендіреді. Вулстонкрафт үшін ізгілік үйден басталады: жеке ізгіліктер – қоғамдық ізгіліктердің негізі. Жан-Жак Руссоның идеалды отбасы және Швейцарияның республикалық кантоны туралы бейнелеулерінен шабыттанған ол шағын ауылдағы үлгілі отбасылық өмірді суреттейді. Адамдар үй ішінде ізгілікке үйренеді және оны қанағаттандырады, бұл оларды өздерін-өздерімен қамтамасыз етуге ғана емес, сонымен қатар қоғам азаматтары үшін жауапкершілік сезінуге жетелейді.

Дәстүр мен революция

Уолстонкрафттың "Адам құқықтары" атты еңбегінің басты аргументтерінің бірі – құқықтар дәстүрлі болғандықтан емес, ақылға қонымды және әділ болғандықтан берілуі керек. Уолстонкрафт ағартушылықтың прогресс идеясына күшті сенім арқалады және ежелгі ойларды жақсарту мүмкін емес деген пікірді қабылдамады. Бёрктің өзінің сәулеттік тілін пайдаланып, ол: «Неге варварлық дәуірде готикалық материалдардан салынған ежелгі қаланы жөндеу міндетті болды?» деп сұрайды. Сондай-ақ, ол Берк философиясының құлдықты қолдайтынын нақты айтады.

Сезімталдық

Адам құқықтары кітабында Вулстонкрафт тек республикашылдықты ғана емес, сонымен қатар жанашырлық пен өзара түсініскенге негізделген әлеуметтік келісімді де қолдайды. Ақылға қосылған сезімталдықты қабылдап, Вулстонкрафт өзінің азаматтық қоғам туралы теориясын Бурк теориясымен салыстырады, оны әсем-әсемдік пен формальдылыққа толы, сондай-ақ көнекесшілікке толы деп сипаттайды. Ол Бурк санайтын жалған сезіміне қарсы шабуыл жасайды, оның орнына өзінің шынайы эмоцияларын қояды. Француз төңкерісіне (яғни халыққа) деген жанашырлық – адамдық, ал Бурк сияқты француз дін қызметкерлеріне деген жанашырлық – адамдық емес. Ол Буркты тек жалғандықпен ғана емес, сонымен қатар манипуляция жасаумен айыптайды, оның "Көзқарастары" – үгіт екенін мәлімдейді. Адам құқықтары кітабының ең драматикалық сәттерінің бірінде Вулстонкрафт Мария Антуанетта мен Франция монархиясы үшін Бурк төккен жасқа қарағанда, құлдарға жасалған зұлымдыққа байланысты үнсіздікке көшкенін айтады, бұл үнсіздікті Бурк сезімінен гөрі шынайы сезімді білдіру үшін сызықтармен көрсетеді.

Жыныстық қатынас және эстетика

Адам құқықтары туралы еңбегінде Вулстонкрафт Берктің саяси теориясынан гөрі риторикасына күштірек қарсы шығады. Ол Берктің "Сұлу мен Ұлы туралы зерттеуі" атты еңбегінде қалыптасқан ұлылық пен сұлулық ұғымдарын қайта қарастырудан бастайды. Берк сұлулықты әлсіздік пен әйелдікпен, ал ұлылықты күш пен еркектікпен байланыстырса, Вулстонкрафт: «Адамгершіліктегі шындық маған ұлылықтың мәні болып көрінеді; ал таңдауда – сұлулықтың жалғыз өлшемі қарапайымдық» деп жазады. Осы сөйлем арқылы ол Берктің гендерлік анықтамаларын күмәнге түсіреді; олардың зиянды екеніне көз жеткізіп, кейінірек «Адам құқықтары» еңбегінде былай дейді:

Вулстонкрафт зерттеушісі Клаудия Джонсонның айтуынша, «Феминистік сын ретінде бұл үзінділерді ешкім асырып түспеген». Вулстонкрафт осы феминистік сынды Берктің «Ойлар» еңбегіндегі тіліне қатысты қолданады. Джонсонның пікірінше, «оның бүкіл памфлеті Берктің «Елімізді жақсы көру үшін, еліміз әдемі болуы керек» деген аксиомасын жоққа шығарады»; Вулстонкрафт Берктің сұлулық риторикасын рационалды риторикамен сәтті күрестіреді. Сонымен қатар, ол Берк өзінің ең нашар идеяларын қалай бейнелейтінін көрсетеді. Ол гистериялық, логикасыз, әйел жазушыға айналады, ал Вулстонкрафт – рационалды, еркек жазушыға. Қызығы, осы өзгерісті іске асыру үшін Вулстонкрафт кейде құмарлық танытады, мысалы, құлдықты сипаттағанда (жоғарыда келтірілген).

Қабылдау және мұра

«Адам құқықтары» жолы болды, оның бағасы ерекше әсер етті: бір шиллинг пен алты пенске сатылып, Берк кітабынан екі есе арзанға түсті. Сол кездегі сыншылар бұл туралы айтады; мысалы, Хорас Уолпол оны Мари Антуанеттаға шабуыл жасағаны үшін «күлте киген гиена» деп атады. Оның болашақ күйеуі Уильям Годвин кітапты логикасыз және грамматикалық қателерге толы деп сипаттады; «Волстонкрафт естеліктерінде» ол жұмыстың мазмұнына бір абзац қана арнап, оны «шамадан тыс» деп бағалады. Сол кездегі барлық маңызды журналдар «Адам құқықтары» туралы пікір білдірді. «Аналитикалық шолу» Вулстонкрафттың аргументтерімен келісіп, оның «жанды және ынталы ойларын» жоғары бағалады. «Айлық шолу» да оған жақсы қатысты, бірақ оның жазуындағы кемшіліктерді көрсетті. «Critical Review», «Аналитикалық шолудың» «жақын қарсыласы», сондай-ақ «Жетісман журналы» кітаптың логикасын және «ерлер еркін болса, бақытты болады деген негіссіз пікірін» сынға алды, сонымен қатар Вулстонкрафттың өзіне тән емес тақырыптарда жазуына батылдығын сынап, «әділ әйелдің құқықтарын жариялау! Шығармашылық дәуірі аяқталмаған, немесе жыныстар өз орнын ауыстырған». Дегенмен, «Адам құқықтары» Вулстонкрафтты жазушы ретінде таныстырды; осы кезден бастап оның мансабында ол кеңінен танылды. Вулстонкрафт кітаптың бір данасын тарихшы Катарина Маколейге жіберді, оны ол өте құрметтеді. Маколей оған «Мен оның әсерлілігі мен сезімталдығы үшін бұл басылымды әйел адамның жазғанын және сіздің қаламыңызда жыныстың күші мен таланты туралы менің пікірімнің осылай ерте расталғанын білгеніме одан да қуаныштымын» деп жазды. Ливерпульдік заңгер, жазушы және өнерді қолдаушы Уильям Роско кітапты қатты ұнатып, оны Эдмунд Берктің өмірі, өлімі және керемет жетістіктері туралы сатиралық өлеңіне енгізді. «Адам құқықтары» туралы алғашқы сыншылардың көпшілігі, сондай-ақ Вулстонкрафттың алғашқы өмірбаяндары жұмыстың эмоционалдылығын сынап, оны Берктің логикалық шедеврмен салыстырды. Бірақ 1970 жылдардан бері оның және Берктің еңбектерін жақсырақ зерттеген сыншылар олардың көптеген риторикалық ұқсастықтары бар екенін және еркек/логика және әйел/эмоция екіұштылығының негізі жоқ екенін анықтады. Бүгінгі күні Вулстонкрафт зерттеушілерінің көпшілігі осы еңбек Вулстонкрафтты радикалдылыққа итергенін және оның болашақ жазбаларын, әсіресе «Әйелдер құқығын қорғау» еңбегін бағыттап бергенін мойындайды. «Адам құқықтарының» жартысынан кейін ғана ол Берктің гендерлік эстетикасын талдауды бастайды; Клаудия Джонсон айтқандай, «оның қалған өмірінде оны мазалаған тақырыпты «Адам құқықтарының» кейінгі бөліктерін жазу кезінде тапқандай». Екі мәтінде де Вулстонкрафт британдық ұлттың ізгілігі оның халқының ізгілігіне байланысты екенін атап көрсетеді. Ол жеке және қоғамдық арасындағы шекараны жояды және барлық білімді азаматтарға қоғамдық өмірге қатысу мүмкіндігі берілуі керек деп талап етеді.

The Rights of Men was successful, its price contributing in no small measure: at one shilling and sixpence it was half the price of Burke's book. Commentaries from the time note this; Horace Walpole, for example, called her a "hyena in petticoats" for attacking Marie Antoinette. William Godwin, her future husband, described the book as illogical and ungrammatical; in his Memoirs of Wollstonecraft, he dedicated only a paragraph to a discussion of the content of the work, calling it "intemperate". All the major periodicals of the day reviewed the Rights of Men. The Analytical Review agreed with Wollstonecraft's arguments and praised her "lively and animated remarks". The Monthly Review was also sympathetic, but it pointed out faults in her writing. The Critical Review, the "sworn foe" of the Analytical Review,

The Gentleman's Magazine followed suit, criticizing the book's logic and "its absurd presumption that men will be happier if free", as well as Wollstonecraft's own presumption in writing on topics outside of her proper domain, commenting "the rights of men asserted by a fair lady! The age of chivalry cannot be over, or the sexes have changed their ground." However, the Rights of Men put Wollstonecraft on the map as a writer; from this point forward in her career, she was well known. Wollstonecraft sent a copy of the book to the historian Catharine Macaulay, whom she greatly admired. Macaulay wrote back that she was "still more highly pleased that this publication which I have so greatly admired from its pathos & sentiment should have been written by a woman and thus to see my opinion of the powers and talents of the sex in your pen so early verified." William Roscoe, a Liverpool lawyer, writer, and patron of the arts, liked the book so much that he included Wollstonecraft in his satirical poem The Life, Death, and Wonderful Achievements of Edmund Burke:

While most of the early reviewers of the Rights of Men, as well as most of Wollstonecraft's early biographers, criticized the work's emotionalism, and juxtaposed it with Burke's masterpiece of logic, there has been a recent re evaluation of her text. Since the 1970s, critics who have looked more closely at both her work and Burke's, have come to the conclusion that they share many rhetorical similarities, and that the masculine/logic and feminine/emotion binaries are unsupportable. Most Wollstonecraft scholars now recognize it was this work that radicalized Wollstonecraft and directed her future writings, particularly A Vindication of the Rights of Woman. It is not until after the halfway point of Rights of Men that she begins the dissection of Burke's gendered aesthetic; as Claudia Johnson contends, "it seems that in the act of writing the later portions of Rights of Men she discovered the subject that would preoccupy her for the rest of her career." In both texts, Wollstonecraft emphasizes that the virtue of the British nation is dependent on the virtue of its people. To a great extent, she collapses the distinction between private and public and demands that all educated citizens be offered the chance to participate in the public sphere.

Негізгі дереккөздер

Берк, Эдмунд. Франция революциясы туралы толғаулар. Ред. Конор Круз О'Брайен. Нью-Йорк: "Пингвин Букс", 1986. Батлер, Мэрилин, ред. Берк, Пэйн, Годвин және революциялық пікірсайыс. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2002. Годвин, Уильям. "Әйелдер құқығын қорғау" авторының естеліктері. Ред. Памела Клемит және Джина Лурия Уокер. Питерборо: "Бродвью Пресс", 2001. Уолстонкрафт, Мэри. Мэри Уолстонкрафттың толық шығармалары. Ред. Жанет Тодд және Мэрилин Батлер. 7 томдық. Лондон: Уильям Пикеринг, 1989. Уолстонкрафт, Мэри. Қорғаулар: Ерлердің құқығы және Әйелдердің құқығы. Ред. Д. Л. Макдональд және Кэтлин Шерф. Торонто: "Broadview Literary Texts", 1997.

Екіншілік көздер

Баррелл, Джон және Джон Ми, редакторлар. "Кіріспе". 1792–1794 жж. 8 томдық. Лондон: Пикеринг және Чатто, 2006–7. Фурнис, Том. "Мэри Вулстонкрафттың француз революциясы". Мэри Вулстонкрафтқа арналған Кембридж серігі. Ред. Клаудия Л. Джонсон. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2002. Джонсон, Клаудия Л. Екіұшты тұлғалар: саясат, гендер және 1790-шы жылдардағы сезімталдық. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1995. Джонс, Крис. "Мэри Вулстонкрафттың "Қорғаулары" және олардың саяси дәстүрі". Мэри Вулстонкрафтқа арналған Кембридж серігі. Ред. Клаудия Л. Джонсон. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2002. Кин, Пол. 1790-шы жылдардағы әдебиеттік дағдарыс: Баспа мәдениеті және қоғамдық кеңістік. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1999. Келли, Гэри. Революциялық феминизм: Мэри Вулстонкрафттың ой-санасы және мансабы. Нью-Йорк: Сент-Мартин, 1992. Майерс, Мици. "Сырттан саясат: Мэри Вулстонкрафттың бірінші "Қорғауы"". XVIII ғасыр мәдениетінің зерттеулері 6 (1977): 113–32. Полсон, Рональд. Революция бейнелері, 1789–1820 жж. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы, 1983. Пуви, Мэри. "Идеалды әйел" және "Әйел жазушы". Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1984. Сапиро, Вирджиния. Саяси ізгіліктің қорғауы: Мэри Вулстонкрафттың саяси теориясы. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1992. Санстейн, Эмили. Басқаша бет-әлпет: Мэри Вулстонкрафттың өмірі. Бостон: Литтл, Браун және компания, 1975. Тейлор, Барбара. Мэри Вулстонкрафт және феминистік қиял. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2003. Тодд, Жанет. Мэри Вулстонкрафт: Революциялық өмір. Лондон: Вайденфельд және Николсон, 2000. Уордл, Ральф М. Мэри Вулстонкрафт: Сыни өмірбаян. Линкольн: Небраска университетінің баспасы, 1951.