Кіріспе
Жоғарғы жақ сүйегін кеңейтуге арналған ортодонтиялық құрылғы. Орынды кеңейтуші – ортодонтия саласындағы жоғарғы жақ сүйегін (максилланы) кеңейту үшін қолданылатын құрылғы, осылайша төменгі және жоғарғы тістер жақсырақ үйлеседі. Бұл – жиі қолданылатын ортодонтиялық процедура. Көбінесе 8-18 жас аралығындағы балалар мен жасөспірімдерде кеңейтушілер қолданылады. Ересектерде де қолдануға болады, бірақ ересектерде кеңейту процесі көбірек дискомфортты және ұзаққа созылады. Палаталық кеңейтушінің нәтижесін күтуге ынтасы жоқ пациент жоғарғы жақ сүйегін хирургиялық жолмен бөлуге таңдау жасауы мүмкін. Көбінесе тістерді түзу үшін кеңейтушіні қолданғаннан кейін тіс тіреуіштер (брекеттер) орнатылады. Кеңейту терапиясын пациенттерде өсудің ең жоғары қарқыны алдында немесе оның кезінде бастау керек деп саналады. Скелеттік өзгерістерді барынша арттыру үшін терапия көбінесе өте ерте жаста басталады. Өсудің ең жоғары қарқынынан кейін жүргізілетін кеңейту терапиясы тіс өзгерісіне қарағанда скелеттік өзгеріске көбірек әкеледі, бұл жақ тістерінің қисайюына себеп болуы мүмкін.
A palatal expander is a device in the field of orthodontics which is used to widen the upper jaw (maxilla) so that the bottom and upper teeth will fit together better. This is a common orthodontic procedure. The use of an expander is most common in children and adolescents 8–18 years of age. It can also be used in adults, although expansion is more uncomfortable and takes longer in adults. A patient who would rather not wait several months for the end result achieved by a palatal expander may be able to opt for a surgical separation of the maxilla. Use of a palatal expander is most often followed by braces to then straighten the teeth. It is believed that expansion therapy should be started in patients either before or during their peak growth spurt. To obtain maximal skeletal changes, the therapy is typically initiated at a very early age. Expansion therapy performed after the peak growth spurt will lead to more dental changes than skeletal ones, leading to tipping of buccal teeth.
Жақсылап кеңейтетін құрылғының көрсетілімдері
Жоғарғы жақ сүйегінің кеңейтуі жоғарғы жақ сүйегі мен төменгі жақ сүйегінің ені арасындағы айырмашылық 4 мм немесе одан да көп болған жағдайларда көрсетіледі. Әдетте, бұл өлшем жоғарғы және төменгі жақтардағы бірінші молярлардың сыртқы беттерінің арасындағы қашықтықтан жасалады, молярлардың айырмашылықты өтеу үшін көбінесе сыртқа қарай еңкейтіні ескеріледі. Жедел тіс жақ кеңейтуі жарық тіс (көмейлік тіс) түзетуінде, сондай-ақ жоғарғы жақтағы тістердің орташа тығыздығы бар пациенттерде тістерге орын беру үшін де қолданылады.
Тез көкірек кеңейуі
Жедел тізе кеңейту (ЖТК) немесе Жедел жоғарғы жақ кеңейту (ЖЖЖ) – артқы қиылыстың жойылғанша әр күні 0,5 мм-ден 1 мм-ге дейін кеңейту техникасы. Экспандер экспандердің ортасындағы кілтті бұру арқылы жұмыс істейді. Бұл кілтті бұру экспандердің жақтарын итеріп шығарады. Тұрақтандыру мақсатында ЖТК әдетте науқастың аузында 3–6 ай бойы сақталады, бірақ бұл мерзім науқасқа қарай өзгеруі мүмкін. Бұл жиі "алты айлық бекіту кезеңі" деп аталады, осы кезеңде сүйек кеңейту процесінен пайда болған жоғарғы жақ сүйегіндегі кеңістікті толтырады. Қайталанудың алдын алу үшін науқасқа тістерді дұрыс орналастыруда ұстап тұру үшін ретейнер беріледі. ЖТК тіс, сүйек немесе олардың комбинациясымен де болуы мүмкін.
Әсерлер
Кеңейту процесі әдетте науқастың екі жоғарғы алдыңғы тісі арасында үлкен саңылаудың пайда болуына әкеледі, бұл көбінесе диастема деп аталады. Бұл саңылау өздігінен жабылуы мүмкін, сондай-ақ тістер бір-бірінің үстіне шығуы мүмкін, бұл тіс түзетуге (брекеттерге) қажеттілік тудырады. Кейбір адамдарда үлкен бос орын пайда болса, ал кейбіреулерде мүлдем пайда болмайды. Жедел ауыз кеңейткіш алғаш рет орнатылғаннан кейін, тамақтану мен сөйлеуге бейімделу әдетте бір-екі аптаға созылады. Бұл процесте науқастар кеңейту бұрандасын өздері айналдырып, кеңейткішті кеңейтуі керек. Егер кеңейту науқас тарапынан басқарылмаса және төменгі жаққа қатысты болса, бионатор аппараты тиімдірек балама болуы мүмкін.
Жеңіл кеңейу
Баяу кеңейту әдістері жоғарғы жақ сүйегін жылдам кеңейту әдісімен салыстырғанда әлдеқайда баяу жылдамдықпен кеңейтеді. Баяу кеңейту әдісінде науқасқа бұранданы аптасына 1 мм мөлшерінде 4 рет бұру ұсынылады. Науқасқа келесі 8–10 апта бойы қалаған кеңейтуге жету үшін винтті сол жылдамдықпен бұру туралы нұсқау беріледі. Мұндай баяу кеңейту жылдамдығы сүйек және тіс өзгерістерінің 1:1 арақатынаста жүзеге асуына мүмкіндік береді. Бұл, RME әдісінде бастапқыда көбінесе сүйек кеңеюіне қол жеткізілетін болса, мұнда тіс және сүйек кеңеюінің тең мөлшерде жүзеге асуын білдіреді. Сондай-ақ, баяу кеңейту жоғарғы жақ сүйегінің тіндеріне көбірек физиологиялық әсер етеді және аз ауыртпалық туғызады деп есептеледі. Кейбір зерттеулер баяу кеңейту кезінде диастеманың азырақ пайда болатынын, себебі тіс аралық талшықтар кеңістікті жабуға мүмкіндік алатынын көрсеткен. Жоғарғы жақ сүйегі кеңейген кезде бұл процестер жүреді.
Имплантаттық кеңейту
Шағын импланттармен көмектесіп тез қарын кеңейту (MARPE) күштерін тістерге емес, тікелей жоғарғы жақ сүйегіне қолдануды қамтиды. Бұл техникада жоғарғы жақ сүйегінің қарындық бөлігіне 2-ден 4-ке дейін мини-импланттар орналастырылып, RME құрылғысын бұрандаларға бекітеді. Пациенттен келесі екі аптада жылдам әдіспен винтті бұру сұралады. Бұл әдіс қарындық тігісі бітіп қалған жас ересектерде де қарын кеңейтуін жүргізуге мүмкіндік береді, бұл нәтиже бұрын тек хирургиялық тұрғыдан ғана қол жеткізілген. Бұл SARPE-ге қарағанда минималды инвазивті болып табылады және дентоальвеолярлық кеңеюге қарағанда сүйектің кеңею деңгейін арттыру артықшылығына ие. Көптеген ересектерде, әсіресе еркектерде, тұрақты нәтижелерге қол жеткізу үшін хирургиялық көмек ұсынылуы мүмкін, мысалы, әдеттегі SARPE процедурасы (қазір SAMARPE) немесе аз инвазивті техникалар. Постериорлық кеңею, яғни PNS деңгейіндегі кеңею, сондай-ақ мұрын тесігінің кеңеюі обструктивті ұйқы апноэсін емдеуде маңызды екені көрсетілген.
Тарих
Весткотт 1859 жылы алғаш рет жоғарғы жаққа механикалық күш түсіру туралы хабарлаған. Эмерсон К. Ангел 1860 жылы «Dental Cosmos» журналында ауыз қуысының кеңеюі туралы мақала жариялаған алғашқы адам болды. Ол 14 жасар қыздың жоғарғы жақ алдыңғы тістері арасына екі аптаға бұранда орналастырды. Ол қайтып келгенде, оның жоғарғы жағының кеңейгенін байқады. 1877 жылы Уолтер Кофин арканы кеңейту үшін Кофин серігін жасады. 1889 жылы Америка тіс дәрігерлері қауымдастығының президенті болған Дж. Х. Маккиллен Ангелдің арканы кеңейту идеясына қарсы шықты. Годдард 1890 жылы, ал Ландсбергер 1910 жылы арка кеңею идеясын қайта қарастырды. Годдард кеңейткішті күніне екі рет үш апта бойы реттеу арқылы кеңейту протоколын стандарттады. Доктор Эндрю Дж. Хаас 1956 жылы АҚШ-қа Хаас кеңейткіші деп аталатын өзінің кеңейту құрылғысын қайта енгізді. Ол сондай-ақ тістеу кезінде төменгі жақтың түсуі, мұрынның енінің ұлғаюы және арка периметрінің өсуі туралы алғашқылардың бірі болды. Роберт М. Рикеттс 1975 жылы W серігінің модификациясы болған Quad Helix-ті ұсынды. Бидерман 1968 жылы тіс тірегіндегі Hyrax кеңейткішін ұсынды. Коэн мен Сильверман 1973 жылы алғаш рет Bond типті кеңейткіштерді ұсынды.