Кіріспе

Вьетнамдық ұлтшыл Пхан Чоу Трин (Chữ Hán: 潘周楨, 9 қыркүйек 1872 – 24 наурыз 1926), әдепті аты Tử Cán (梓幹), псевдонимі Tây Hồ (西湖) немесе Hi Mã (希馬), 20 ғасырдың басындағы вьетнамдық ұлтшыл болды. Ол Вьетнамдағы Францияның отаршылдық үстемдігін аяқтауға ұмтылды. Вьетнамдағы француз отаршылдығын тоқтату жолындағы оның әдісі зорлыққа да, басқа елдерден қолдау іздеуге де қарсы болды, керісінше, халықты біліммен тәрбиелеу және француз демократиялық қағидаларына сүйену арқылы Вьетнамның азаттыққа жететініне сенді.

Алғашқы жылдар

Фан Чоу Трин 1872 жылдың 9 қыркүйегінде Тэй Лөк ауылында, Ха-Донг ауданы, Тханг Бин Фу, Куанг Нам провинциясы, Дай Нам (қазіргі Там Лөк коммунасы, Фу Нинь ауданы, Куанг Нам провинциясы) дүниеге келді. Ол бай жер иесі мен ғалымның ұлы еді. Оның әкесі Ғылым көтерілісіне қатысқан, бірақ 1885 жылы оны сатқындыққа күдіктенген көтерілісшілер өлтірді. Осылайша Трин 13 жасында жетім қалды. Ағасы оған конфуцийлік классиканы үйретті. 1900 жылы аймақтық емтиханды тапсырып, Cử nhân (舉人 аға бакалавр) дәрежесін алды. Бір жылдан кейін ұлттық емтиханда Phó bảng (докторантураға дейінгі атақ) атағын иеленді. 1905 жылы Фан мансаптық қызметтен кетіп, монархияға, дәстүрлі қытай конфуцийшілдігінің Вьетнам сарайы мен мансап жүйесіне қарсы күресті. Ол монархияны жоюды және оның орнына демократиялық республика құруды қалады. 1903 жылы Пхан Бой Чжоумен (Сао Нам) танысқаннан кейін, 1906 жылдың наурыз айының басында ол британдық Гонконгқа, содан кейін Гуандунға барып, Лю Ёнфу (Оң Льо) үйінде онымен қайта кездесті. Ол қарапайым жұмысшы кейпінде келді. Содан кейін ол Дун Ду қозғалысының бір бөлігі ретінде Сао Наммен бірге Жапонияға барды. Олар Йокогамада екі қабатты жапон үйін салды, онда студенттерге білім берді, оны Бính Ngọ Hiên (Отты жылқы үйі) деп атады. 1906 жылдың мамыр айының басында олар Токиоға барып, Жапонияның білім беру және саяси жүйесін зерттеді. Фан Сао Намның Жапониядан әскери көмек сұрау туралы алғашқы ойларына келіспеді, себебі ол Жапонияның милитаризміне сенімсіздікпен қарады. Олардың философиялық көзқарастары да әртүрлі болды. Сондықтан, ол Вьетнамға оралуға дейін бірнеше апта бойы достық пікір алмасты. 1906 жылдың соңында ол француз Индокитайының генерал-губернаторы Пол Боға "Đầu Pháp Chính phủ thư" атты хат жолдады. Ол француздардан өркениеттік миссияларын орындауды талап етті. Ол оларды Вьетнамдықтардың ауылды жерлерді пайдалануы үшін айыптады. Франциядан Вьетнамда заманауи құқықтық, білім беру және экономикалық институттарды дамытуды, елді индустрияландыруды және мансап жүйесінің қалдықтарын жоюды сұрады. Хат бастапқыда қытай тілінде жазылған, кейін француз тіліне аударылып, Қиыр Шығыс француз мектебінің бюллетенінде жарияланды. 1908 жылы шаруалардың салық төлеміне қарсы көтерілістері басталғаннан кейін Фан тұтқындалды, оның мектебі жабылды. Оған өлім жазасы берілді, бірақ Франциядағы оның жақтастарының араласуынан кейін ол өмір бойы түрмеге қамауға алынды. Ол Кон-Даоға жіберілді. 1911 жылы үш жылдан кейін ол кешіріліп, үй қамауына жіберілді. Ол түрмеде қалуға, жартылай бостандыққа шығудан гөрі әзір екенін айтты. Сондықтан ол ұлымен бірге Францияға жер аударылды, онда француздар оны қадағалауын жалғастырды. Оның жерлеу рәсіміне 60 мыңнан астам адам қатысты, бұл бүкіл елде француз отаршылдық билігін тоқтатуды талап ететін үлкен наразылықтарға әкеп соқты.

Басқа ұлтшылдармен пікірталас

Токиода Фан Сао Намға былай деді: "Олардың халқының деңгейі өте жоғары, ал біздің халқымыздың деңгейі өте төмен! Қалайша біз құл болып қалмауға болады? Кейбір студенттердің қазір Жапон мектептеріне түсе алуы – сіздің зор жетістігіңіз. Өтінеміз, Токиода қалып, тыныш демалып, француздықтарға қарсы күреске шақырудың орнына, жазу ісіне беріліңіз. Тек "халық құқықтары мен халықтық ағарту" туралы талап қойыңыз. Халық құқықтары қол жеткеннен кейін ғана біз басқа мәселелерді қарастыра аламыз". Сао Нам былай деп түсіндірді: "Осыдан кейін он күннен астам уақыт бойы ол менімен қайта-қайта пікір таластырды, және біздің пікірлеріміз мүлдем қарама-қарсы болды. Яғни, ол монархияны құлатып, халық құқықтарын ілгерілету үшін негіз жасауды қалады; ал мен, керісінше, ең алдымен шетелдік жауды қуу керек деп есептедім, және еліміздің тәуелсіздігі қалпына келгеннен кейін басқа мәселелер туралы сөйлесе аламыз. Менің жоспарым монархияны пайдалану еді, ол оған мүлдем қарсы болды. Оның жоспары – монархияны жою үшін халықты көтерілуге шақыру еді, мен оған мүлдем келіспедім. Басқаша айтқанда, біз екеуміздің мақсатымыз бір болғанмен, амалдарымыз едәуір өзгеше еді. Ол монархияны жою үшін француздықтарға сүйенуден бастауды қалады, ал мен Вьетнамды қайта құру үшін француздықтарды қуудан бастауды қаладым. Дегенмен, оның саяси көзқарасы менікінен мүлдем өзгеше болса да, ол мені жеке басымда қатты ұнатты, және біз бірнеше апта бойы бірге тұрдық. Содан кейін ол кенеттен елге оралуға шешім қабылдады". Trung kỳ dân biến thỉ mạt ký (француз тілінде: Manifestation de 1908 en Annam) 1911 жылы Франциядағы жер аударылыста жазылған, бастапқыда қытай тілінде, содан кейін вьетнам және француз тілдеріне аударылған.

Мұра және естелік

2006 жылы Пхан Чоу Триньнің немересі Бинь ханым мен оның әріптестері оның атымен аталатын Мәдениет қорын құрды. Олардың мақсаты – "Вьетнам мәдениетін 21-ғасырда жаңартуға үлес қосу үшін ең маңызды мәдени құндылықтарды импорттау, қайта жандандыру, бастама беру, сақтау және тарату" болды. Вьетнамның көптеген қалаларындағы маңызды көшелер оның есімімен аталған.