Кіріспе

Римге жақын орналасқан этруск қаласы.

Вулчи немесе Вольчи (этруск: Velch немесе Velx, қолданылған транскрипцияға байланысты) – қазіргі Италияның орталық бөлігіндегі Лацио аймағында орналасқан бай этруск қаласы. Джордж Деннис жазғандай, "Вулчи – есімі күні бұрын елеусіз болған қала, бірақ қазір ежелгі заманның құндылықтарын көптеп тапқандықтан, ежелгі әлемнің барлық қалаларынан биік тұр". Вулчи Тиррен теңізінің жағалауында, Римнен солтүстік-батысқа қарай 80 шақырым жерде, Монтальто ди Кастро мен Канино арасында, Фиора өзені бойында орналасқан. Қаланың қалдықтарын бүгін де көруге болады. Вулкилер, басқа этрусктар сияқты, ежелгі авторлар мойындағандай, қоладан мүсін жасау шеберлері болған. Көптеген ірі қола туындылары жоғалғанмен, Арезцо Химерасы және Монтелеоне күймесі сияқты этруск қоласының тамаша үлгілері сақталған, олар, мүмкін, Вулчиде жасалған. 19-ғасырда Вулчидің мыңдаған ежелгі қабірлері табылды, олардың көпшілігі, мысалы Күн мен Ай қабірі, осы қаланың танымалдығын арттырып, Еуропаның Ұлы саяхаты маршрутына енгізілді. Осы қабірлерден 1850 жылдарға дейін басқа ешбір ежелгі орында табылғаннан гөрі көбірек аттикалық вазалар табылды, ал осы шедеврлердің көпшілігі, сондай-ақ этруск қоласы әлемнің ірі музейлеріне жетті. Осы жаңалықтарға қарамастан, көптеген қабірлер кейін ұмытылып, жоғалып кетті.

Тарих

Вулкилер – өздерінің атын қаласына берген тайпа немесе халық. Олар этрус цивилизациясының он екі халықтарының бірі болды және кейіннен өз мүдделерін қорғау үшін этрус одағын құрды. Вулкидің байлығы, сәні мен халқы этрус қалаларының алғашқыларының бірі болғанмен, ол ежелгі әдебиетте сирек кездеседі, ал кейбір кезеңдердегі мәтіндер жоғалған болуы мүмкін; сондықтан Вулки тарихы көбінесе археологиялық зерттеулер арқылы қайта құрастырылады. Вилланова дәуірінде Colline Metallifere төбелеріндегі металл кеніштерінің байлығы, әсіресе Сардиниямен сауданың дамуына ықпал етті. Осы кезеңде этрус және сардиниялықтар арасындағы байланысқа куәлік ететін маңызды жаңалық – 1958 жылы Кавалупо некрополінде табылған 850–800 ж.б.д. мерзіміне жатқан сардиниялық әйелдің қабірі. Қабірдің ішінде Вилла Джулиядағы Ұлттық этрус мұражайында сақталатын жауынгердің әсем қола мүсіні бар. Сардинияда Вилланова фибулаларының көптеген үлгілері табылған. Вулкидің б.з.д. VIII ғасырдың шығысқа қарай кеңейіп, үй немесе конус пішіндес қақпақтары бар қола ыдыстар сияқты өнімдерді шығаруды бастауымен ерекшеленеді, ал осы өнімдердің алғашқы үлгілері ғасыр соңына қарай Грецияда пайда болды. Б.з.д. VII ғасырды қола шарабаның қабірі көрсетеді. Оның кейінгі кезеңдерінде Жерорта теңізінің көптеген нарықтарынан құнды және өте күрделі өнімдер импортталды, бұл Вулкидің байлығы мен мәдениетінің өркендеуін көрсетті, сонымен қатар көптеген гректер Вулкиде қоныстанды, бұл олардың шеберлігінде, өндірісінде және жоғары сапалы керамика (мысалы, буччеро), қола және алтын саудасында көрінді. Вулкидің өркендеу және байлық дәуірі б.з.д. VI ғасырда болды, ол Орбетелло, Сатурния, Сована, Кастро, Питильяно және Марсилиана қалаларын биледі. Вулки бай азаматтарының қажеттерін қанағаттандыру үшін атикалық қыш ыдыстар, шығыс балзамы, әдемі әшекейлер импорттау орталығына айналды, бұл туралы бүгінде ұлттық мұражайлардағы қабірлерден табылған грек және этрус өнерінің шедеврлері куәлік етеді. Ал өз кезегінде ол өзінің қазыналарын Жерорта теңізіне экспорттады: қыш ыдыстар, қола бұйымдар және шарап. Вулкидің бастапқы порты Фиора өзеніндегі кемежай болды, бірақ сауданың кеңеюі оны Регисвилла (немесе Реге) қаласында үлкен жағалау портын салуға итерді, ол Рим сияқты өзеннен бірнеше шақырым жоғары орналасқанмен, ірі теңіз державасына айналды. Этрус тайпалары бастапқыда Римнің негізін қалаушылардың бірі болды және олар оған үстемдік етуді жалғастырды. Вулки ерте Римге де әсер етті, өйткені Сервий Туллий және Вибенна ағайындары (Кайл және Авле Випина) Вулкиден шыққан. Олардың есімдері мен суреттері Франсуа қабіріндегі фрескада бейнеленген. Рим халқының басым бөлігі итальян тілінде сөйлейтін болған соң, этрус патшалары құлатылды. Б.з.д. V ғасырдың екінші жартысындағы дағдарыстан кейін, Вулки б.з.д. IV ғасырда Франсуа қабірі сияқты үлкен қабірлер салынған кезде қайтадан өркендегенін көрсетеді. Римдік-этрус соғыстары Римдіктер Этрурияны басып алғанға дейін және этрус тайпалары б.з.д. 310 және 283 жылдары Вадимо көлінде жеңілгенге дейін көп жылдарға созылды. Дегенмен, Вулки б.з.д. 280 жылы Тиберий Корунканий Вулкиді жеңіп, оның аумағында Коза колониясын құрғанға дейін қарсы тұруға жеткілікті күшке ие болды. Римдіктер Вулкидің жағалауын басып алып, олардың күшінің негізін кесіп тастады, бұл қаланың құлдырауына әкелді. Этрус одағы соғыс кезінде ыдырады және этрус тайпалары көп ұзамай ассимиляцияланды.

Рим дәуірі

Римдіктердің Аврелия жолын 240 ж.б.с. салып өткеніне қарамастан, Вулци Рим дәуірінің қалған бөлігінде аса маңызды болмаған. Дегенмен, қаладағы ірі құрылыстар осы кезеңде салынған. Сақталған қазық тас Римге дейінгі арақашықтықты 70 миля пасуум (миль) деп көрсетеді. Солтүстік қақпасынан шығатын жол, шамасы, Траян билігі тұсында (б.з. 2 ғасырының басында) қайта жаңартылған, бұл оның жақсы күйде екенін көрсетеді. Кейін Вулци епископтық орынға айналды. Қала толығымен тасталып қалғаны 8 ғасырда болған болуы мүмкін.

Негізгі көрікті жерлер

Соңғы қазба жұмыстары қаланың тарихы мен маңыздылығы туралы көптеген жаңа мәліметтерді таба түсуде.

Некрополь

Қаланың бұрынғы байлығы ең алдымен 18-ғасырдан бастап оның кең некропольдерінде жасалған қазбалар арқылы көрінді – грек вазалары, қола және басқа да қалдықтар табылды. Вулчи қаласынан басқа ешбір ежелгі орында осыдан көп аттикалық вазалар табылған жоқ. Қазба жұмыстарын жүргізушілер көптеген табылған заттарды сатты, олардың көпшілігі әлемнің ірі музейлеріне жеткізілді және бүгін де оларды көруге болады. 18-19 ғасырларда Күн мен Ай қабірі сияқты көптеген қабірлер өте танымал және әсерлі болғандықтан, олар Еуропаның Ұлы саяхаты бағдарламасына енгізілді. Осы қазбаларға қарамастан, Кукумелла қабірінен басқа, бүкіл Этруриядағы ең үлкен тумул қабірлердің көпшілігі кейін ұмытылып, жоғалып кетті. 1857 жылы табылған Франсуа қабірінен грек және этруск мифтерін бейнелейтін таңғажайып фрескалар этруск өнерінің ең бағалы туындыларының бірі саналады және қазір Римдегі жеке Вилла Альбани мұражайында сақталуда. Изис қабірі деп аталатын тағы бір маңызды жерлеу орны көптеген құнды заттардың табылуына себеп болды, олардың көпшілігі қазір Британ мұражайында. Қоңыраушылар қабірінің эллинистік кезеңге жататын фрескалары Флоренцияның археологиялық мұражайында сақталған. Жақында жүргізілген қазба жұмыстары Күміс қолдар қабірі сияқты үлкен және әсерлі қабірлерді ашты.

Қала қабырғалары

Қабырғалар б.з.д. 4 ғасырдың бірінші жартысында римдіктермен соғыстардан бұрын салынған және көлемі шамамен 6,5 км. Бірнеше бөліктері көрініп тұр. Бастапқы бес қақпаның үші әсерлі әрі берік қорғаныс қақпалары қазір ашылған. Солтүстік қақпаның қалдықтары күшті қорғаныс құрылысын көрсетеді. Оның батыс жағында ежелгі грек дәуірінен бастап б.з. 1 ғасырының соңына дейінгі өнімділікке байланысты культті құжаттаған заттармен толы қазба табылды. Қазбаның жанында тасқа қашалған қабірлер бар. Жақын жерде әлі зерттелмеген ғимаратпен байланыстырылған кесілген жол көрінеді. Батыс қақпасы – қаланың жақсы сақталған шығыс-батыс жолы, Decumanus Maximus-тың басталу орны, ол жанартау тасымен төселген.

Криптопортикустың вилласы

Декуманус бойымен үлкен тұрғын үй кешені орналасқан. Бірінші ғимарат, декуманустан солтүстікке қарай орналасқан үлкен дом, оның алдында бас көшеге қарап тұрған шағын төртбұрышты бөлмелер, мүмкін шеберханалар (таберналар) бар. Олардың ішінде екі кіреберіс ашылады – Криптопортикус вилласы (немесе Домусы), оның ерекше және әсерлі жер асты бөлмелері үшін осылай аталған (криптопортикус сөзбе-сөз жабық галереяны білдіреді, ішінара жер астында орналасқан және римдік сәулетте террасалар немесе жабық базар салу үшін қолданылған). Бұл – Римнің асыл үйлерінің классикалық стилінде (атриум мен перистильі бар дом) салынған үлкен және сәнді жеке резиденция. Оның ең ерте кезеңі б.з.д. II ғасырдың соңы мен I ғасырдың басы болды және Август кезеңінде көптеген жаңартуларға ұшырады. Флавий және Адриан кезеңдерінде тағы өзгерістер енгізілді, ал кейінгі антик дәуірде домның бөліктері ішінара қайта пайдаланылды. Кейіннен бұл аймақ тасталып, жертөледегі қабірлердің табылуынан бастап зират ретінде пайдаланылды. Үлкен бас кіреберіс үлкен атриумға алып барады, оның айналасында әртүрлі бөлмелер орналасқан, олар жатын бөлмелерге (кубикула) және қонақ бөлмелеріне (триклиния) бөлінеді. Екінші кіреберіс ортасында фонтаны бар аулаға әкеледі, бұл, бәлкім, б.з. I ғасырының соңында жасалған өзгеріс. Одан басты вестибюльге, содан кейін төрт жағынан бағаналармен қоршалған төртбұрышты перистильге жол ашады. Перистильдің солтүстік-шығыс бұрышында жоғарғы қабатқа кіруге мүмкіндік беретін баспалдақтар бар, бірақ ол қазір жоғалған. Домустың алғашқы кезеңінен бастап сақталған бай еден мозаикасы әлі де көрініп тұр; верандаға ашылатын екі бөлменің мозаикасы Август дәуіріне жатады. Веранда апсидалық нимфейге қарап тұр, оның ішінде императорлық кезеңде салынған бассейн бар. Солтүстік-батыс бөлігінде Аугуст кезеңіндегі қайта құру кезінде төрт бөлмеден үшке дейін азайтылған жылу моншалары орналасқан. Олар киім ауыстыру бөлмесі (аподитерий), ләйлақ моншасы (лаконикум) және ыстық су моншасы (калидариум) бөлмесінен тұрады, олар ыстық ауаның айналымын қамтамасыз ету үшін кірпіш бағаналарға тірелген мозаикалық едендермен жабылған. Моншалардың оңтүстігіндегі аймақтар декумануспен жеке жол арқылы тікелей байланысты қызмет көрсету аймағы болды. Үйдің жер асты бөлігіне, криптопортикусқа, перистильдің шығысынан жақсы сақталған цилиндрлі күмбезбен жабылған дәліз арқылы кіруге болады. Жер астындағы кеңістік 18 терезе арқылы желдетіліп, жарықтандырылды, олар жоғарыдағы бақтың деңгейінде ашылды. Жер асты кешенінің мақсаты, әсіресе, шарап пен май сияқты сақтау үшін қолайлы жағдайды қажет ететін өнімдерді сақтау болды. Домустың солтүстік-батыс жағында, бәлкім, эллинистік дәуірде салынған бірнеше бөлмелер орналасқан. Бұл әлі күнге дейін белгісіз мерзімі мен мақсаты бар екі немесе одан да көп ғимараттардың кешені. Олар арналардың және әртүрлі тас төсеулердің болуымен сипатталады, олар кірпіш, плитка және жергілікті тас қолданылып жасалған.

Публий Сулпиций Мундустың римдік мұнарасы

2003 жылы Рим форумының батыс жағындағы Декуман көшесінде триумф аркасының іргетастары табылды. Арканы қайта құруға мүмкіндік беретін көптеген сынықтар табылған, сонымен қатар б.з.д. 100 жыл шамасында римдік сенатор болған Публий Сульпиций Мундусқа арналған ұзын жазу да табылды.

Ғибадатхана

Ғибадатхананың негізі 36,5 x 24,5 м өлшемде әсерлі. Ғибадатхананың барлық төрт жағында үздіксіз бағаналар қатары болған, ал алдыңғы жағында төрт қосымша бағанамен екі еселенген; оның алдында орталық баспалдақпен бірге проекция орналасқан. Ғибадатхана кем дегенде екі құрылыс кезеңінен өтті; ең көнесі (б.з.д. VI ғасырдың соңы) иониялық бағаналары бар көптеген архитектуралық терракоттарға ие болған. Рим империясының ерте кезеңінде ғибадатхана қайта салынды, бұл биіктіктің ағаш элементтерін травертин және опус каменциуммен ауыстыруды қамтыды. Ескерткіштің төңірегінде құлап, көрінетін биіктік элементтерінің көп санының арасында жазуы бар архитравтың фрагментін көруге болады.

Соңғы Рим базиликасы

Декуманның оңтүстік жағында апсидасы бар тіктөртбұрышты ғимарат орналасқан, бұл Римнің кейінгі дәуірінде салынған базилика деп саналады. Алғашқыда қос еңісті шатыры болған, кішкентай апсидасы бар және қабырғаларында (әсіресе шығыс жағында) opus reticulatum және opus incertum сияқты әртүрлі құрылыс техникалары қолданылған.

Мұражай

Вулчи мұражайы Аббадия сарайында (Castello dell'Abbadia) орналасқан және көптеген археологиялық жәдірелерді сақтайды.