Жон Гладстон: Саудагер, саяхатшы және құл иесінің тарихы

Кіріспе

Шотланд саудагері және саясаткері (1764 – 1851)

Джон Гладстон, 1-ші баронет (11 желтоқсан 1764 – 7 желтоқсан 1851) – шотланд саудагері, құл иесі және британ премьер-министрі Уильям Эварт Гладстонның әкесі ретінде танымал Тори саясаткері. Мидлотиандағы Лейт қаласында туған ол, коммерциялық қызметі арқылы Ұлыбританияның Ямайка және Демерара-Эссекибо колонияларындағы бірнеше құл плантацияларына ие болды. 1823 жылғы Демерара көтерілісі – Британ империясындағы ең маңызды құл көтерілістерінің бірі – Гладстонның плантацияларының бірінде басталды. Оның құлдарға иелік ету ауқымы соншалық болды, құлдық жойылғаннан кейін, Ұлыбритания Парламентінің 1833 жылғы Құлдықтан Босату туралы заңын қабылдауымен, ол 1837 жылғы Құлдарды Өтеу туралы заң арқылы төленген барлық өтемақы төлемдерінің ең ірісін алды. Содан кейін Гладстон жаңадан босатылған африкалықтардың көпшілігін плантацияларынан қуды да, жалған уәделермен (мектептер мен медициналық көмек береміз деп) үндістандық мердігер жұмысшыларды көптеп әкелді. Бірақ олар келген соң жалақы алмады, тек қарыздарын өтеу жеткілікті деп есептелді және құлдықтан еш айырмасы жоқ жағдайда жұмыс істеді. Ол 1818 жылдан 1827 жылға дейін парламентте отырды. 1851 жылы 86 жасында қайтыс болды. Гладстонның құлдыққа қатысуы оның ұлының саяси мансабының бастапқы кезеңінде құлдыққа қатысты ойларына зор әсер етті.

Ерте өмір

Джон Гладстоунс Эдинбургтің солтүстігіндегі Лейттегі Кинг-стритте дүниеге келді. Ол саудагер Томас Гладстоунс пен оның әйелі Хелен Нилсонның тұңғыш ұлы болды. Олар Лейт жағалауының оңтүстік шетіндегі Коулхиллде тұрды. Джон отбасының он алты баласының екіншісі еді. Джон Гладстоунс 1777 жылы 13 жасында мектепті тастады, кейіннен өзінің білімін "ағылшын тілін оқу, латын тілінің негіздері, жазу және есептеу – барлығы осылармен шектелді" деп сипаттады. Джон Лейттегі Эдинбург арқан және мата компаниясының басқарушысы Александр Огилвиге шәкірт болып оқыды. 1781 жылы шәкірттігін аяқтағаннан кейін ол әкесінің астық, ұн саудасымен және жабдықтау ісімен айналысты. Томас Гладстоунс Лейттің мүмкіндіктерінің шектеулі екенін, әсіресе Глазго мен Ливерпульде ашылған жаңа мүмкіндіктермен салыстырғанда, жақсы білді. 1784 жылы ол Джонды Балтық теңізінің герман портына астық сатып алуға жіберді, ол аудармашы арқылы сауда жасады. 1786 жылы ол Ливерпульге, Манчестерге және Лондоңға барып, әкесінің астығы мен күкірт қышқылын сатты. Бірақ келесі жылы, әкесінің қаржылық қолдауымен Джон Гладстоунс Ливерпульге көшіп кетуге бел буды. Ливерпульге қоныс аударғаннан кейін Гладстоунс өзінің тегінен соңғы "s" әрпін алып тастады (бірақ бұл 1835 жылға дейін патшалық лицензиямен ресми түрде өзгертілмеді). Ол бірден астық саудагерлері Эдгар Корри және Джексон Брэдшоумен серіктестік құрды. Корри, Гладстон және Брэдшоу компаниясының бизнесі мен мүшелерінің байлығы тез өсті. Джон Гладстон АҚШ-та бір жыл болды, Нью-Йорк, Пенсильвания, Вирджиния және Мэриленд штаттарына барып, бидай, жүгері, зығыр тұқымы, қымыз, темекі, ағаш, былғары, терпентин және қара шайыр сатып алды. 1835 жылдан бастап патшалық лицензия бойынша ол есімінің соңындағы "s" әрпін ресми түрде жойды. Джон Гладстон 1790 жылы Ливерпульге көшіп келгеннен бастап, Ливерпульдің кіші саудагерінің қызы Джейн Холлға үйленгенге дейін Болд-стритте тұрды. Джон ешқашан шетелге сапар шекпеді, бірақ жаңа отбасы Родни-стритте қоныстанды. Джейннің балалары болмады, олардың некесі алты жылға ғана созылды. Ол шын ниетпен пресвитериан дінін ұстанса да, Ливерпульде шотланд шіркеуі болмады, сондықтан Гладстон және Ливерпульде тұратын басқа шотландтар Реншоу-стриттегі унитариан шіркеуінде ғибадат етті. 1792 жылы Гладстон, Уильям Эварт және басқа шотландтар балаларының білімі үшін Олдхэм-стритте шотланд шіркеуін және оның қарама-қарсысында Каледония мектебін салды. Гладстон сонымен қатар Ливерпульдегі Родни-стриттегі 62-үйді 1,570 фунт стерлингке (2019 жылы 229,320 фунт стерлингке тең) салдырды. Ол 1793 жылдың қыркүйек айында аяқталды.

Born John Gladstones on King Street in Leith north of Edinburgh, John Gladstones was the eldest son of the merchant Thomas Gladstones, and his wife, Helen Neilson. They lived on Coalhill, at the south end of the Shore, Leith. John was the second of the family's sixteen children. John Gladstones left school in 1777 at the age of 13, later describing his education as "a very plain one – to read English, a little Latin, writing and figures comprehending the whole." John was apprenticed to Alexander Ogilvy, manager of the Edinburgh Roperie and Sailcloth Company ropeworks in Leith. On completing his apprenticeship in 1781, he entered his father's corn and flour trading and provisioning business. Thomas Gladstones was aware of the limitations of Leith, especially compared with the opportunities then opening up in Glasgow and in Liverpool. In 1784, he sent John to the German Baltic ports to buy grain, transacting his business through an interpreter. In 1786, he travelled to Liverpool, Manchester and London to sell his father's corn and sulphuric acid. But the following year, with his father's financial support, John Gladstones was determined to move to Liverpool. Once he had settled in Liverpool, Gladstones dropped the final "s" from his surname (although this was not formally changed by royal licence until 1835). Almost immediately he went into partnership with grain merchants Edgar Corrie and Jackson Bradshaw. The business of Corrie, Gladstone & Bradshaw, and the wealth of its members, soon grew very large. John Gladstone spent a year in the United States, travelling to New York, Pennsylvania, Virginia and Maryland to purchase wheat, maize, flax seed, hemp, tobacco, timber, leather, turpentine and tar. From 1835, under royal licence, he officially dropped the "s" at the end of his name. John Gladstone lived on Bold Street from the time he moved to Liverpool until after his first marriage in 1790 to Jane Hall, daughter of a lesser Liverpool merchant. John never travelled abroad again: but the new couple settled into Rodney Street. Jane had no children, and their marriage lasted barely six years. Although he was a devout Presbyterian, there was no Scottish church in Liverpool and Gladstone and the other Scots resident in Liverpool worshipped at Renshaw Street Unitarian Chapel. In 1792, Gladstone, William Ewart and some other Scots built a Scottish chapel on Oldham Street and the Caledonian School opposite it for the education of their children. Gladstone also had a new home built for himself at 62 Rodney Street, Liverpool, at the cost of £1,570 (equivalent of £229,320 in 2019). It was finished in September 1793.

Бизнес

Он алты жылдық қызметтен кейін, Corrie, Gladstone & Bradshaw серіктестігі 1801 жылы таратылды және оның бизнесін Джон Гладстон «Джон Гладстон және компания» деген атпен жалғастырды. Ол 1801 жылы өзінің інісі Робертті серіктес етіп алды, және ақырында оның барлық алты інісі Ливерпульге көшіп, түрлі сауда кәсіптерінде жұмыс істеді. Джон Гладстонның бизнесі кеңейді, Ресеймен үлкен сауда байланыстарын орнатты, сондай-ақ қант импорттаушы және Батыс Үндістан саудагері ретінде танылды. 1814 жылы британдық Шығыс Үндістан компаниясының монополиясы жойылғанда және Үндістанмен сауда бәсекеге ашылғанда, Гладстонның фирмасы Ливерпульден Калькуттаға жеке кеме (Kingsmill) жіберген алғашқы компания болды. Ол сонымен қатар мүлікке инвестиция жасады, Ливерпульде бірнеше үй салып, қаланың сыртындағы жерді сатып алды. Ол АҚШ-пен бидай, ал Бразилиямен мақта саудасы арқылы байлық жинады.

Құл иелері

Гладстон Ямайка мен Демерарадағы ірі қант плантацияларын сатып алды және Батыс Үндістан қауымдастығының төрағасы болды. 1823 жылғы Демерара көтерілісі – құлдардың кең ауқымды көтерілісі, ол оның Демерара Эссекибо колониясындағы плантациясында (қазіргі Гайана) болды және армия мен жасақтар тарапынан қатыгездікпен басып жанылды. 1823 жылғы Демерара көтерілісінің жетекшісі Джек Гладстон болды, ол Джон Гладстонға тиесілі "Success" плантациясында құл ретінде жұмыс істеген құл еді. Ол құлдардың қожайындарының тегін алу дәстүріне сәйкес Гладстон деп аталды. Ұлы Уильямның көмегімен Гладстон 1833 жылғы Құлдықтан Бас Тарту Актісінен кейін құл иесі ретінде төлем алды, ал 1837 жылғы Құлдарды Өтеу Актісі арқылы оған сыйақы берілді. Гладстонның талабы Құлдарды Өтеу комиссиясы қараған барлық талаптардың арасында ең ірісі болды және оның құлдарының саны ең көп еді. Оның теңдесі, төменгі шотландтық Джеймс Блэр бір плантация үшін ең үлкен талапты қойды, бірақ Гладстонның талаптары бірнеше плантацияларға бөлінгендіктен әлдеқайда жоғары болды. Гладстон он бір түрлі талапқа қатысты. Оның Британ Гвианасы мен Ямайкада 2508 құлы болды және ол 106 769 фунт стерлинг төлем алды (1837 жылғы 106769,0 фунт стерлинг қазіргі жылдарда шамамен <есептелген сомаға> тең). Гладстон 1836 жылғы 4 қаңтарда Калькуттадағы Гилландерс, Арбутнот және компаниясына жазған хатында Батыс Үндістандағы плантациялары үшін келісімшарт бойынша жұмыс күші алуға ниетті екенін білдірді. Осы келісімшарт бойынша жұмыс істейтін жұмысшылардың жағдайлары соншалықты ауыр болды, олар көптеп қашып кетті және Гладстон бұл «экспериментті» тоқтатуға мәжбүр болды. Бұл сурет плантация басшылары берген ақпарат негізінде құрылды, олар құлдарға жасалған қатыгездіктер, нашар тамақтану, тығыздық және шаршау туралы хабарламады. Ол британдық және француздық Кариб айманындағы құлдықтың нағыз жағдайы туралы миссионерлер және басқа да британдықтар сияқты көптеген авторлар берген толыққанды және айқын дәлелдерді елемеді. Демерарадағы Гладстонға тиесілі плантациялардағы өмірдің қорқынышты шындығы жақсы құжатталған. Оның консерватор Джордж Кэннинг пен Киркман Финлеймен болған достығы оның саяси көзқарасын өзгертуге үлкен әсер етті және ол консерваторға айналды. 1812 жылы ол Ливерпульде Джордж Кэннингті парламентте Ливерпульді өкілдік етуге шақыру үшін өткізілген жиналысқа төрағалық етті. 1817 жылы Джон Гладстон парламентке өтуді шешті. Ол Ливерпульде сайлауға түскім десе де, бос орын болмады, сондықтан ол 1818 жылғы жалпы сайлауда Ланкастер үшін үміткер болуға шешім қабылдамас бұрын Россшир мен Стаффордты қоса алғанда, басқа мүмкіндіктерді қарастыруға мәжбүр болды. 1818 жылғы жалпы сайлауда Гладстон Ланкастер сайлау округінің жоғары қаржылық шығындарына байланысты Вудсток үшін үміткер болуды жөн көрді. Ол парламентте аз сөйлегенімен, комитеттерде жақсы жұмыс істегені үшін және сауда мәселелерінде білімі мол депутат ретінде танылды. Ол 1820 жылдары сайлау құқығының реформасын және Грекияның тәуелсіздігін қолдады. 1822 жылы Джордж Кэннинг Ливерпульдегі мандатын тастағанда, Гладстон оның орнын басуға тырысты. Алайда, оның орнына Уильям Хуссисон таңдалды, және Ливерпульдің бұл шешімі Гладстонның қаламен қарым-қатынасын уландырды. 1826 жылы ол Бервик-апон-Твидтен екінші депутат болып сайланды, бұл сайлауда ол бар болғаны алты дауыспен жеңіске жетті. Келесі жылы Бервикте оның сайлауынан пайда күткен наразылық білдірген қолдаушылар оған қарсы сайлау петициясын ұсынды, онда парақорлық, сайлаушыларды ызаландыру және заңсыз дауыстарды қабылдау айыпталды. Сайлау комиссиясы олардың шағымдарын растады және ол 1827 жылғы 19 наурызда мандатынан айырылды. 1837 жылғы жалпы сайлауда ол парламентке қайта оралуға тырысты, Дунди округінен үміткерлікке түсті, бірақ оны округтің қазіргі виг депутаты сэр Генри Брук Парнел жеңіп алды, ол Гладстонның 381 дауысына 663 дауыс жинады.

Gladstone acquired large sugar plantations in Jamaica and Demerara, and was Chairman of the West India Association. The Demerara Rebellion of 1823, a massive slave revolt, happened on his plantation in the colony of Demerara Essequibo (in present day Guyana) and was brutally crushed by the army and militia. The leader of the Demerara revolt of 1823 was Jack Gladstone, an enslaved man who worked as a cooper on the "Success" plantation, owned by John Gladstone. He was named Gladstone in accordance with the convention of the enslaved taking the surnames of their masters. With help from his son William, Gladstone was awarded a payment as a slave owner in the aftermath of the Slavery Abolition Act 1833 with the Slave Compensation Act 1837. Gladstone's claim was the single largest of any recipient made by the Slave Compensation Commission and he had the largest number of slaves. His fellow Lowland Scot, James Blair made the single biggest claim for one plantation, but Gladstone's claims were spread out over multiple plantations and were worth far more. Gladstone was associated with eleven different claims. He owned 2,508 slaves in British Guiana and Jamaica and received a £106,769 payment (106769.0 in 1837 is equivalent to about <calculated amount> in recent years). Gladstone expressed a desire to obtain indentured labour from India for his plantations in the West Indies in a letter dated 4 January 1836 to Messrs Gillanders, Arbuthnot & Co. of Calcutta. The conditions imposed on these indentured labourers were so appalling that they fled in numbers and the 'experiment' was abandoned by Gladstone. This was a picture he had derived from information given by plantation managers, who did not communicate the routine abuse of slaves nor their miserable conditions of malnutrition, overcrowding, and overwork. It ignored the comprehensive and damning evidence on the reality of slavery in the British and French Caribbean, provided by many writers of the time such as missionaries and other returning Britons. The appalling reality of lives on the Gladstone owned plantations in Demerara is well documented. The friendships he formed with Tories George Canning and Kirkman Finlay also had a great influence on his changing political outlook, and he became a Tory. In 1812 he presided over a meeting at Liverpool which was called to invite George Canning to represent Liverpool in the House of Commons. In 1817 John Gladstone decided to enter parliament. Although he wanted to stand for election in Liverpool, there was no vacancy, and he was obliged to explore other possibilities, including Ross shire and Stafford, before deciding to stand for Lancaster in the general election of 1818. At the general election of 1818, Gladstone chose to stand for Woodstock, due to the heavy financial cost of the Lancaster constituency. He made few speeches in the House of Commons, but he was regarded as having done good work in committees and was known as one of the most informed MPs when it came to commerce. He was in favour of a qualified reform of the franchise and of Greek independence during the 1820s. When George Canning left his Liverpool seat in 1822, Gladstone sought to be elected as his successor. However, William Huskisson was chosen instead, and this rejection by Liverpool soured Gladstone's relationship with the city. In 1826, he was elected as the second MP for Berwick upon Tweed in a hard fought contest which he won by only six votes. In the following year, disgruntled supporters in Berwick, who had expected to profit from his election, brought an election petition against him alleging bribery, treating and accepting illegal votes. The election committee upheld their complaints and he was unseated on 19 March 1827. At the 1837 general election he sought to return to parliament when he contested the Dundee seat, but he was easily defeated by the constituency's incumbent Whig MP Sir Henry Brook Parnell who won 663 votes to Gladstone's 381.

Кейінгі өмірі

1820 жылы Джон Гладстон туған Шотландиясында кеңдік іздеуді бастады, ал 1829 жылдың желтоқсанында ол Кинкардинширдегі Фаск иелігін сэр Александр Рамзиден 80 000 фунт стерлингке сатып алды (2019 жылы 8 848 932 фунт стерлингке тең). Ол отбасымен бірге Шотландияға оралуға шешім қабылдады. Ливерпульде тек Робертсон қана бизнесті басқару үшін қалды. Гладстонның үлкен баласы Эннның 1829 жылы қайтысынан кейін Ливерпуль мен Сифортқа байланыс әлсірегендіктен, Ливерпульді тастап кету шешімі белгілі бір жағынан оңай болды. Гладстон ханым өте ұялшақ болғандықтан, жиі ауыратындықтан және балаларымен айналысқандықтан Ливерпульмен ешқандай байланыс жасаған емес. Отбасы қыстарын Эдинбургтегі 11 Атолл Крессенттегі үйлерінде өткізді. 1838 жылы Джон Гладстон плантациялары мен басқа да бизнес-жобаларынан жинаған байлығын пайдаланып, өзінің туған қаласы Лейтте бірнеше қайырымдылық жұмыстарын жасады, соның ішінде Сент-Томас шіркеуі, оған іргелес пасторлық үй, ұлдарға арналған тегін мектеп, қыздарға арналған тегін мектеп, "емделмейтін әйелдер үйі" және қоғамдық гүлбақша салды. 1846 жылы Гладстонды келе жатқан премьер-министр сэр Роберт Пил баронеттік шеніне көтерді. Фаск және Балфур графындағы Кинкардин округінің 1-ші баронеті сэр Джон Гладстон 1851 жылдың желтоқсанында Фаск үйінде 87 жасқа толуына 4 күн қалғанда қайтыс болды және Фасктегі Сент-Эндрю епископальдық шіркеуіне жерленді. Оның орнын үлкен ұлы, 2-ші баронет сэр Томас Гладстон басты. Ол Checkland еңбегінде «өмірі ұсақ-кене дау-жанжалдарға толы, күшті, жанданулы және әсерлі адам» деп сипатталған.

Ескерткіштер

1909 жылы Лейттегі Ұлы Торап көшесі мен Король көшесінің қиылысында Джон Гладстонның туған жерінің орналасқан жерін еске алу үшін тақта орнатылды. Лейт Линкіндегі Гладстон алаңы оның құрметіне аталып, сондай-ақ Лейттегі Милл Лейндегі "Гладстоунс" пабы да оның есімімен аталады.