Кіріспе

Ваделай – қазіргі Уганданың солтүстігіндегі Альберт Нілінің тар жерінде орналасқан бекініс. Бұл жерде бірнеше қысқа ғұмырлы колониялық бекеттер болды, алғашқысы – Экватория губернаторы болған Эмин-пашаның соңғы бас станциясы. Ваделай қазіргі Уганданың бір ауданының атына ие.

Тарих

Ваделай Энтеббеден солтүстік-солтүстік-батысқа қарай түзу сызықта орналасқан, ал Бутиабадан (Альберт көліне) өзен ағысымен төмен орналасқан. Жергілікті рагемдер – Алур халқының джонам тармағы, олар Ланго тайпасының қысымымен солтүстік-батысқа қарай көшіп келген. Рагемдерге алғаш рет 1875 жылы еуропалық, лейтенант Х. Чиппендалл келді. (немесе Валад Лай) – судандықтар берген тегілік атау ("Лайдың ұлы"). Бұл жерде біраз уақыт бойы Емин-пашаның штаб-пәтері орналасқан, ол 1888 жылдың желтоқсанында осы жерден эвакуацияланды. Содан кейін бұл аймақ бірнеше жыл Махдистердің билігінде болды. 1894 жылы британдықтар аймақтық басшылармен, соның ішінде "Ваделай шейхымен" келісімдер жасасқаннан кейін Ұганда протекторатын құрды. Мажор Э.Р. Оуэн Нилдің екі жағалауында Ваделайда британдық туды көтерді. Британдықтар Нилдің шығыс жағалауындағы төбеде, өзеннің тереңдігі шамамен 5 метрге жететін жерде үкіметтік станция салды. Конго еркін мемлекетінің Ладо анклавы 1894 жылдан бастап батыс жағалауды бақылады, ал бельгиялықтар Эминнің ескі бекінісін басып алды. Эварт Гроган 1899 жылы осы жерден өтіп, былай деп жазды: "Шамамен бес шақырымдық кішкентай көл, су өсімдіктерімен толы, екі маңызсыз төбе, олардың бірінде қисық бағанада Юнион Джек желбіреп тұр, гравитацияға қарсы тұратын бірнеше шатырлар, қайғылы көздері бар ағылшын, осылай көрінеді Ваделай". Гроган станциядағы Корольдік артиллерия офицерінің уақытын "поштаны сұрыптаумен және әшекейлер мен мата сатумен" өткізгеніне өкініш білдірді, бұл оны "елді тексеру және жергілікті тұрғындардың сенімін жеңіп алу сияқты маңызды жұмыстардан" алды. Британдық үкіметтік бекет 1906 жылы Ваделайдан Фатикоға, ал 1907 жылы Кобаға көшірілді. Сонымен қатар, Бельгиялық бекет Ладодан жалпы шығарылу аясында жабылды. 1910 жылы Смитсонов-Рузвельт Африка экспедициясына ақ мүйізді мүйізді аңғаруға рұқсат берілді. Теодор Рузвельт 1910 жылы жергілікті елді мекенді былай сипаттады: "қоршаумен қоршалған шатырлы үйлер, әйелдер өңдейтін ұн мен бұршақ егістіктері, бірнеше ірі қара және ешкілер, үлкен тоқылған балық тұзақтары". Ұйқы ауруы эндемикалық болды. Ваделайдағы ауа райы станциясы сақталды; 1929 жылғы «Британ энциклопедиясына» сәйкес, Бутиаба мен Нимуле арасындағы бу кемелері әлі де Ваделай "туған ауылына" тоқтаған. А.Дж. Раск 1935 жылы және Меррик Поснанский мен Братхай барлау тобы 1963 жылы "Эмин-паша бекінісінің" қалдықтарын археологиялық зерттеулер жүргізді. 1972 жылы ол тарихи-мәдени ескерткіш ретінде тіркелді. 2008 жылы британдық бекініс орнына барған журналист оны тастап кетілген және өсіп кеткен күйде тапты.

Қазіргі кездегі субконти

Ваделай – Джонам округінің (бұрын Небби округінде болған, бірақ қазір Паквач округінде) құрамындағы суб-округ. Ваделайда ІІ санаттағы сот орналасқан. Суб-округтың жалпы ауданы 74,5 шаршы километрді құрайды. Ол Мутир, Паквиньо, Пумит, Онгвель және Оджиго приходтарына бөлінген, олардың әрқайсысы өз кезегінде ауылдарға бөлінеді. 2014 жылғы халық санағы кезінде Үстіңгі және Төменгі Рагем приходтары Ваделай суб-округінің құрамында болды, бірақ кейін Рагем деген жаңа суб-округ құрылып, олар оған қосылды. Қазіргі Ваделай елді мекені Нил өзенінің батыс жағалауынан бірнеше шақырым қашықтықта, Ажай қорығынан Паквачқа созылатын жолдың Ора өзенін кесіп өтетін жерінде орналасқан. 2016 жылғы төраға сайлауында тәуелсіз кандидат Ричард Окан 1799 дауыспен жеңіске жетті. 2021 жылғы Уганда президенттік сайлауында Уганда сайлау комиссиясы бұл суб-округта тіркелген 7488 сайлаушының 4670-інің (62%) дауыс бергенін, олардың 3424-інің (73%) қазіргі президент және жеңімпаз Ювери Мусевениге дауыс бергенін тіркеді.