Кіріспе

Пётр Лазаревич Войков (Пётр Лазаревич Войков; Петро Лазарович Войков; партиялық псевдонимдері: Пётрусь және Интеллигент, немесе Пиотрус және Интеллигент) (13 тамыз 1888 [е.с. 1 тамыз 1888] – 7 маусым 1927) – украиндық большевик революционері және кеңес дипломаты, бұрынғы Ресей императоры Николай II және оның отбасы мүшелерін атқылау туралы шешім қабылдауға қатысқандардың бірі ретінде танымал. Польша Республикасындағы Кеңес Одағының толық өкілетті министрі (1924–1927) қызметін атқарған ол Варшавада ақ эмигранттардың қолынан қаза тапты. Қазіргі Ресейде Войков есімін жер-су атауларында пайдалану мәселесі қызу дау-дамай тудырып отыр.

Ерте өмір

Ол 1888 жылғы 13 тамызда Таврида губерниясының Керчь қаласында украин отбасында дүниеге келді (ескі стиль бойынша 1 тамыз). Оның әкесі, Лазар Петрович Войков, Санкт-Петербург тау-кен институтынан қуылды, содан кейін Тифлис мұғалімдер семинариясын бітіріп, математика пәнінің мұғалімі болып жұмыс істеді. Кейіннен ол осы қызметінен кетуге мәжбүр болды; ол металлургия зауытында цех бастығы болып жұмыс істеді және түрлі кәсіпорындарда инженер болып еңбек етті. Оның анасы Александра Филипповна (құрметті Иванова, 1869–1953) жақсы білім алып, Керчь асыл қыздар институтын бітірген. Олардың тағы үш баласы болды: ұлы Павел және қыздары Валентина мен Милица. Милица Лазаревна Войкова (1896–1966) кейіннен Орталық балалар театрының актрисасы атанды. Войковтың отбасының еврей тегінен тарағандығы туралы пікірлерге қатысты дау бар, әсіресе оңшыл топтар арасында. Дегенмен, тарихшылардың көпшілігі бұл мәлімдемелерді жоққа шығарады.

Революциялық қызметінің басталуы

Войков жас кезінде-ақ революциялық қызметке қатысты. Ол Ресейдің Александр II-ін өлтірудің басты ұйымдастырушыларының бірі Андрей Желябовтың күміс медальмен бітірген гимназиясында оқыды. Гимназияда оқып жүргенде Войков патшаны өлтіру туралы ойлай бастады. Керчь гимназиясының алтыншы сыныбынан қуылған, бірақ жетінші сыныпқа емтихан тапсырды. Оның жер асты қызметінің нәтижесінде ата-анасы тұратын жерін және жұмысын өзгертуге мәжбүр болды. Отбасы Кеукенайзға көшті, онда әкесі жер иесі Алчевскийдің иелігінде жол шебері болып жұмыс істеді. Анасының күш-жігері арқасында Петр Ялтадағы Александровская ерлер гимназиясының сегізінші сыныбына қабылданды, бірақ ол да көп ұзамай мектептен шығарылды. Войковтың РСДРП-ға қабылданған нақты күні белгісіз, бірақ 1903-1905 жылдар аралығы деп есептеледі. Ұлы Кеңес энциклопедиясында ол 1903 жылдан бері "меншевик" болғаны айтылған. 1905 жылы Войков РСДРП Керчь комитетінің мүшесі болды және өздігінен қорғану жасағының қатарында күресті. Войков Ялтаға көшкеннен кейін жергілікті социал-демократтардың соғыс жасағының мүшесі болды.

1906 жылғы жарылыс

Войков 1906 жылғы 20 шілдеде жергілікті полиция бастығы М. М. Гвоздевичке қарсы жасалған террористик шабуылдың бес ұйымдастырушысы мен қатысушысының бірі болды. Войковтың ресми советтік биографиясына сәйкес, операцияның бастапқы мақсаты террористик акт емес, өзін-өзі қорғау үшін дайындалған бомбаларды жасырын сақтау орнынан қала сыртындағы жерге тасымалдау болды, онда оларды қолдану жоспарланған. Осы нұсқа бойынша, полиция бастығына шабуыл жасау туралы шешімді операцияға қатысқан қалған екі адам импульсивті түрде қабылдады. Террористик акт толық сәтсіздікке ұшырады, оған ең жауапты екі адам ауыр жарақат алып, көп ұзамай қайтыс болды, ал М. М. Гвоздевич зардап көрмеді. Меншевиктердің РСДРП құрамындағы топтардың арасында ең радикалды емес екені және терроризмді саяси күрес құралы ретінде қабылдамағаны белгілі. Бірақ олар қарулы көтеріліске бомбалар дайындады және орталық жетекшілік қару-жарақтардың таралуын және радикалды жастардың әрекеттерін толық бақылай алмады. Войков алдымен Кекенеизге, әкесіне, содан кейін Севастополь мен Санкт-Петербургке қашып кетті. Террористик актіге қатысқан Дмитрий Нашабургский мен Петр Корен Войковтың есімін атаған жоқ. Войковтың қатысқандығы туралы факті тек 1907 жылы анықталды.

1907 жылы Думбадзеге sui-democracy әрекеті

1906 жылдың күзінен бастап Ялта қаласының әкімі міндетін генерал Дүмбадзе атқарды. 1907 жылдың 26 ақпанында Новиковтың дачасының балконынан Дүмбадзенің атпен келе жатқан көлігіне бомба тасталды. Дүмбадзе денесінен көгалданды және сызат алды, ал көлік жүргізушісі мен адъютанты жарақаттанды. Тіпті, террорист өзін-өзі атып өлтіргеннен кейін де Дүмбадзе әскерлеріне дачаны өртеп жіберуге бұйрық берді, ал солдаттар оған жақын тұрған үйді тонады. Войков (РСДРП-ның милициялық күрескері) 1907 жылдың 26 ақпанындағы оқиғаға қатысы болмады, себебі оны Социалистік-революциялық партияның «ұшқыш соғыс отрядтарының» бірі ұйымдастырған. Одан бөлек, ол 1906 жылдың 20 шілдесіндегі сәтсіз жарылыстан кейін көп ұзамай Ялтадан кетіп, 1906 жылдың күзінен бастап Санкт-Петербург университетінде оқыды. Дегенмен, Дүмбадзеге жасалған қастандық шілдедегі оқиға бойынша тергеуді қайта жақындырды. Соның салдарынан Войков Петербургтен кетуге мәжбүр болды; 1907 жылдың жазында ол бірнеше ай бойы Харьковта жасырынды, содан кейін эмиграцияға кетті.

Көшіп кету

1907 жылы Войков сыныптасының паспортымен Ресейден шықты. 1908 жылдың наурыз айында ол Швейцарияның Женева қаласына келді. 1909 жылдың қыркүйегінде Женева университетінің физика-математика факультетіне оқуға түсті. Женевада ол Владимир Ленинмен танысты және ол әлі болшевик болмаса да, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде меньшевик-интернационалист болып қалды, "қорғаушыларға" қарсы белсенді түрде сөйледі және "1-ші Женевалық көмек тобының" белсенді мүшесі болды. 1914 жылдың көктемінде ол Женевада медицина оқыған Аделаида Абрамовна Беленкинаға үйленді. 1915 жылдың 24 сәуірінде олардың ұлы Павел дүниеге келді. 1917 жылғы ақпан революциясынан кейін ол әйелі мен ұлымен бірге Ресейге қайтып келді, бірақ Ленинмен бірге пломбаланған вагонда емес, Мартов пен Луначарскиймен бірге келесі топта келді, ол 1917 жылдың 9 мамырында Ресейге жетті.

Оралдағы қызмет

Ресейге оралғаннан кейін Войков Уақытша үкіметтің Еңбек министрлігінің комиссары болды; ол жұмысшылар мен жұмыс берушілер арасындағы қақтығыстарды шешуге жауапты болды. Шілде күндерінде меншевиктер фракциясы бүлікшілер мен большевиктерге қарсы репрессияны қолдаған кезде Войков Санкт-Петербургтен Оралға кетті. Көп ұзамай ол большевиктер фракциясына қосылып, Екатеринбург Кеңесінің мүшесі болды және кәсіби одақ қызметімен айналысты. Қазан революциясынан кейін Екатеринбург әскери-революциялық комитетіне қосылды. 1917 жылдың 2 желтоқсанында (ескі стиль бойынша 16 қараша) Екатеринбург қалалық Думасының төрағасы болып сайланды. 1918 жылдың қаңтар-желтоқсанында ол Орал аймағы кеңесінің жабдықтау жөніндегі комиссары болды. Осы лауазымда Екатеринбургтен құнды металдарды тасымалдауды басқарды, мемлекеттік резервтерден азық-түлік тауарын Оралға жеткізуді табысты іздестірді және оның жеткізілуін жеке қамтамасыз етті. Ұлы соғыс, екі революция және өнеркәсіптік кәсіпорындарды ұлттандыру саясаты қалыпты экономикалық байланыстардың күйреуіне әкелді. Қалаларды азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін кеңестер қарулы продотрядтарды (азық-түлік отряды) ауылдарға жіберіп, продразвёрстканың қатыгез саясатын қолданды. Жабдықтау комиссары ретінде Войков та осы мәселемен айналысты. Кеңес тарихшылары оның Орал темірін Сібір астығына айырбастауды және Екатеринбург пен Красноуфимск арасындағы темір жол құрылысын ұйымдастыруға қол жеткізгенін де атап көрсетеді. Ресей академигі, публицист және Ресейдің бұрынғы Мәдениет министрі Владимир Мединский Войковтың осы лауазымында Орал кәсіпкерлеріне қарсы репрессияға қатысқандығын мәлімдеді: "Войков азық-түлік пен отынға мұндай баға белгіледі, осыдан Оралда жеке сауда мүмкін болмай қалды. Войковтың әрекеттері тауар тапшылығына және жергілікті халықтың тұрмыс деңгейінің айтарлықтай төмендеуіне әкелді".

Романовтардың өлімі

Жергілікті большевиктерге Николай II мен оның отбасы Екатеринбургке келер алдында хабарлап, Свердлов оларға отбасын түрмеге қамауды немесе сарайда қонаққа шақыруды ұсынды. Олар түрмеге айналған сарайды таңдады. Войков Николай Ипатьевті білетін және Ресей императоры Николай II мен оның отбасының соңғы резиденциясы ретінде таңдалғанға дейін Ипатьев үйіне барып көрген. 1918 жылдың сәуір айының соңында Ипатьевке Кеңес кеңсесінен шақыру келді және көп ұзамай "Арнаулы мақсаттағы үй" деп аталған үйді босату туралы бұйрық берілді, бұл Войков берген ақпараттың нәтижесі болды деп есептеледі. Императорлық отбасы маусымның соңында тұтқындалған кезде оларға француз тілінде жазылған хаттар келіп түсті. Автордың айтуынша, ол монархиялық офицер болып, император мен оның отбасын құтқаруды жоспарлап отырған. Бірақ шындығында, бұл хаттар Чеканың тапсырысымен жазылған. Бұл жалған хаттар, Романовтардың оларға берген жауаптарымен бірге (бос орындарға немесе конвертке жазылған), соңында Орал кеңесі және, мүмкін, Мәскеудегі Орталық Атқару Комитеті императорлық отбасыны өлтіруді ақтау үшін пайдаланды. Бұл хаттарды Войков емес, чекистердің бірі жазған көрінеді. Кейін, 1960 жылдардағы естеліктерінде және сұхбаттарында екі чекист Войков, шетелде ұзақ уақыт тұрған және Женева университетін бітірген, осы хаттарды француз тіліне аударғанын мәлімдеді. Зерттеушілер хаттарда нақты қателер бар екенін атап өтті, соның ішінде монархқа "Сіздің Ұлылықтары" ("Votre Majesté") емес, "сіз" ("vous") деп дұрыс емес тілмен сөйлеген. Ричард Пайпс пікірінше, хаттарды "француз тілін жеткілікті білмейтін" адам жазған. Жеткізу комиссары ретінде Войков Екатеринбург фармацевтикалық фабрикасынан күкірт қышқылын тарату туралы бұйрыққа қол қойды. 4 шілдеден бастап Ипатьев үйінің коменданты, кейін бас атқарушы Яков Юровский, мәйіттерді жою үшін күкірт қышқылын пайдалануды жоспарлаған. Юровскийдің 1934 жылғы естеліктеріне сәйкес, қышқылдан басқа, ол Войковтан бензин (немесе керосин) және қазып алуға арналған құралдар алған. Алғашқы куәлігінде Юровский Войковты мүлдем есімдерінде көрсетпеген. Көптеген куәгерлердің ешқайсысы да Войковты кісі өлтіруге және мәйіттерді жасыруға тікелей қатысқан деп айтқан жоқ. 16 шілдеде Войков Американская қонақ үйінде өткен Орал кеңесінің арнайы отырысына қатысты, онда өлім жазасын сол түні орындау керек деп шешілді. Войковтың патшаны өлтірудегі рөлін адмирал Колчак бастаған Ақ әскер Екатеринбургті большевиктерден басып алғаннан кейін құрылған комиссия толыққанды зерттеді. Тергеуші Соколовтың материалдарында Войков күкірт қышқылын таратумен байланысты тұлға ретінде ғана есімдерінде көрсетілген. Қалдықтарды жою жұмысы Юровский мен Голощекиннің бақылауында болды.

Мәскеудегі іс-шаралар

1918 жылы 26 шілдеде Екатеринбург қаласы түскеннен кейін, Орал Советі Пермге көшірілді, ал Войков өз жұмысын онда жалғастырды. Бес айдан соң, 25 желтоқсанда адмирал Колчак әскерлері Пермді басып алып, кеңес әскерлерін де сол жерден ығыстырды. Войков Мәскеуге шақырылып, 1919 жылдың шілдесіне дейін Халық Комиссариатының азық-түлікпен қамтамасыз ету бөлімінде жұмыс істеді, сосын ол Тұтынушылардың Орталық Одағына (Центросоюз) жұмысқа жіберілді. 1920 жылы 26 қазанда Войков Сыртқы Сауда Халық Комиссариатының мүшесі болып тағайындалды. Максим Горькиймен бірге Экспорттық Комиссияның жұмыс жоспасын жасады. Бұл комиссия антиквариаттар мен өнер туындыларын сатып алу және бағалаумен айналысып, оларды шетелге сату мүмкіндігін шешті. Дегенмен, көп айтылатындай, Войковтың Алмаз қорынан, Кремль қару-жарақтарынан немесе Эрмитаж мұражайынан сатылған заттармен ешқандай қатысы болған жоқ. Комиссияның міндеті, керісінше, мұражайларға бағалау жасау болды. Сталиннің мұражайлардан жаппай сатулары 1929–1934 жылдары, Войков бұл қызметтен кеткеннен кейін ұзақ уақыт өткен соң жүзеге асты. 14 Фаберже жұмыртқасының жаппай сатылуы 1930–1933 жылдары болды.

Құрлық

1927 жылғы 7 маусымда таңғы сағат 9:00-де елші Войков, елшілік қызметкері Юрий Григоровичпен бірге Варшаваның бас стансасына Аркадий Розенгольцты күтіп келді. Розенгольц Ұлыбританиядағы Кеңес Одағының елшісі қызметінен алынып, Берлин арқылы Лондоннан Мәскеуге шақырылған болатын. Розенгольцпен кездескен соң Войков онымен бірге кофе ішу үшін теміржол ресторанына барды, кейін екеуі Варшавадан сағат 9:55-те кететін экспресс поезға қарай платформадағы жолға шықты, осы поездбен Розенгольц Мәскеуге сапарын жалғастыратын еді. Войков пен Розенгольц поездың дөңгелегінің үстінен өтіп бара жатқанда, бір адам Войковқа тапаншадан оқ атты, ол жаққа секіріп, қашуға тырысты. "Ресей үшін өл! " деп айғай салған шабуылшы оны қуалай берді, ал Войков қалтасынан тапаншасын шығарып, жауап берді, бірақ теңселіп, оқиға орнына келген поляк полицейінің құшағына құлады. Полиция жақындап келе жатқанын көрген шабуылшы өз еркімен ұсталды. Оқ атқан Борис Коверда есімді жігіт, "Ресейді, миллиондаған адамды жазалау" үшін Войковты өлтіруді жоспарлағанын мәлімдеді. Войков стансада жедел жәрдем алып, жақын жердегі Бала Иса ауруханасына жеткізілді, бірақ сол күні сағат 10:40-та көз жұмды. Профессор Грчиво Домбровский жасаған аутопсия көрсеткендей, Войков екі рет оқталған: бір оқ сол жақ көкірегіне, екіншісі сол иығына тиген. Көкірекке тиген жарақат Войковтың сол өкпесін жарып, ішкі қан кетуге себеп болды. Войковтың денесі ауруханадан кеңес өкілдігіне жеткізілді, олар Варшавада коммунистік демонстрациялар ұйымдастыруға осы мүмкіндікті пайдаланды. Табут екі күн бойы миссия залында қойылды. Польша үкіметі оның жесіріне және КСРО үкіметіне көңіл айтты және барлық ресми рәсімдерді орындады. 10 маусымда табут Варшава теміржол стансасына, содан кейін поездбен Мәскеуге жіберілді. Варшава көшелерінде табутты барлық жергілікті коммунистер, Ресей мен Польшаның дипломатиялық корпусының өкілдері, Польша үкіметі, сондай-ақ Польша армиясының бөлімдері ұлықтап, әскери құрмет көрсетіп, қатаң тәртіп сақтады, сондықтан шеру бос көшелер арқылы өтті. Ресми өкініш білдірілгеніне қарамастан, газеттердің көпшілігі Борис Коверданың жастығы мен патриотизміне польшалық қоғамның көңілінің толуын білдірді, тіпті оның іс-әрекеттерінен туындаған саяси қиындықтар үшін кешірім сұрады. Бұл кісі өлтіру кейіннен Войковтың патша мен оның отбасын өлтірудегі рөлі үшін кек алу ретінде ақталады. Польшадағы көптеген адамдар Коверданы батыр санады, ал қоғамдық пікір кісі өлтірушіге түсіністікпен, тіпті ықыласпен қарады.