Кіріспе

Түркия Республикасының ұлттық сот жүйесі

Түркияның сот жүйесі Түркия Конституциясының 138-160-баптарында белгіленген. Республика құрылғаннан бастап Түркия Осман заңдары мен шариғат соттарының орнына азаматтық құқық жүйесін қабылдады. 1926 жылы қабылданған Азаматтық кодекс 1907 жылғы швейцариялық Азаматтық кодексі мен 1911 жылғы Швейцариялық міндеттемелер кодексіне негізделген. 2002 жылы бірқатар өзгерістер енгізілгенімен, ол бастапқы Кодекстің көп бөлігін сақтап қалды. Алғашқыда Италияның қылмыстық кодексіне негізделген Қылмыстық кодекс 2005 жылы Германияның қылмыстық кодексіне және жалпы Германия заңдарына ұқсас принциптермен жаңа Кодекске алмастырылды. Әкімшілік құқық француздық құқыққа негізделген, ал процессуалдық құқық көбінесе швейцариялық, неміс және француз құқықтық жүйелерінің әсерін көрсетеді.

Заңгерлік мамандық

Түркияда заң саласының мамандары үшін қолданылатын жалпы термин – hukukçu. Түркияда кез келген ер немесе әйел адам университеттің заң факультетін бітіргеннен кейін, жеке заңдарда белгіленген мерзімдік тағылымдамадан өткен соң адвокат (avukat), судья (hâkim немесе yargıç), прокурор (savcı) немесе нотариус (noter) бола алады. Дегенмен, судья және прокурорлар оқу судьясы (стажер) атағын алу үшін, Өлшем, іріктеу және орналастыру орталығы (ÖSYM) ұйымдастыратын жазбаша емтихан мен басым көбінесе судьялардан құралған комиссия жүргізетін әңгімелесуден өтуі тиіс.

Заң білім беру

Түркияда заң білімі 4-5 жылдық оқудан кейін заң магистрі дәрежесімен аяқталады.

Адвокаттар (адвокаттар)

Жеке адвокаттар бір жылдық тәжірибеден өтеді, содан кейін адвокаттар алқасына (баро) және Түрік адвокаттар одағына мүше болады. Түркияның барлық адвокаттары сотқа қара шапан киюге міндетті. Әрбір қаланың өз адвокаттар алқасы бар және олар жалпы Түркия адвокаттар алқасының бағынысында болады. Заң факультетін бітірген барлық адам өз қаласының адвокаттар алқасына қатысуға құқылы.

Конституциялық сот

Конституциялық соттың (Анаяса Махкемеси) негізгі функциясы – Түркияның Ұлы Ұлттық Ассамблеясының (GNAT) заң күші бар заңдар мен жарлықтардың, сондай-ақ оның ішкі регламентінің конституциялықтығын форма және мазмұн жағынан тексеру болып табылады. Соттың басқа функциялары: Жоғары сот ретінде Конституциялық сот келесілерді қарау құқығына ие: Президент, Министрлер Кеңесінің мүшелері, жоғарғы соттардың мүшелері, Судьялар мен прокурорлар Жоғарғы Кеңесінің және Мемлекеттік есеп комитетінің төрағалары мен мүшелері, Бас Республика прокурорлары және Бас Республика прокурорларының орынбасарлары – олардың қызметтік міндеттеріне байланысты жасаған қылмыстары үшін. Саяси партиялардың қаржысын аудиттейді. GNAT-тың депутаттардың иммунитетін алып тастау немесе парламент мүшелерін қызметтен босату туралы шешімдерін қарастырады. Төрелік даулар сотының төрағасын және төраға орынбасарын сайлайды. Конституциялық сот 11 тұрақты және 4 орынбасар мүшеден тұрады. Шешімдер он бір мүше жиналғанда қабылданады. Конституциялық соттың шешімдері түпкілікті және оларды өзгертуге болмайды, сондай-ақ олардың күшке енуін кейінге шегеруге де рұқсат етілмейді. Қазіргі уақытта Бірінші президент (Биринчи Бакан) атағын иеленген ең жоғары судья – Мехмет Акарка. Кассациялық соттың Бас прокуроры (Yargitay Cumhuriyet Başsavcısı) да бар, қазіргі тағайындалған – Бекир Шахин. Саяси партияларға қатысты қылмыстық істер болған жағдайда, Кассациялық соттың Бас прокуроры Конституциялық сотта пайда болады.

Мемлекеттік кеңес

Түрік Мемлекеттік Кеңесі (Danıştay) – Түркияның жоғарғы әкімшілік соты. Ол Франциядағы Мемлекеттік Кеңес (Conseil d'Etat) немесе Германиядағы Федералды әкімшілік соты (Bundesverwaltungsgericht) сияқты федералды жоғарғы әкімшілік сотқа балама болып табылады.

Құзыреттілік даулары жөніндегі сот

Құқық даулары жөніндегі сот (Uyuşmazlık Mahkemesi) Әділет, әкімшілік немесе әскери соттардың шешімдері мен құзыретіне қатысты дауларды шешудегі соңғы инстанция болып табылады. Бұл сот Кассациялық соттың жалпы мәжілісінен және Мемлекеттік кеңестің жалпы мәжілісінен сайланған мүшелерден құралады.

Азаматтық соттар

Азаматтық соттар меншік, шарт бұзу, ажырасу және мұрагерлік сияқты мәселелерге қатысты істерді қарастырады. Азаматтық соттардың екі түрі бар: бейбіт соттар және бірінші инстанциядағы азаматтық соттар. Бейбіт соттар (Sulh Mahkemeleri) – Түркиядағы ең төменгі азаматтық соттар, олар бір судьядан тұрады. Әр ауданда кем дегенде біреуі болады. Оның қарауына Азаматтық процессуалдық кодекс пен басқа да заңдармен оған жүктелген барлық істер кіреді. Екінші түрі – бірінші инстанциядағы азаматтық соттар (Asliye Hukuk Mahkemeleri), олар негізгі соттар болып табылады. Олардың қарауына бейбіт соттарға жүктелген істерден басқа барлық азаматтық істер кіреді. Әр қала мен ауданда біреуі болады, ал кейде қажеттілікке қарай бірнеше бөлімге бөлінеді. Түрік Конституциясы 146-159 баптарында Сайыштайды жоғарғы соттардың тізіміне кіргізбей, сонымен бірге оның көптеген шешімдеріне шағымдану мүмкіндігін бермей, өзіне-өзі қайшылық тудырады, нәтижесінде оған жоғарғы соттың өкілеттіктері беріледі.

Дауларды баламалы шешу (АДР)

Кейбір дауларда тараптарға дауларды шешудің баламалы әдістерін (АӨТ) қолданбастан сотқа жүгінуге заң бойынша рұқсат берілмейді, ал кейбір басқа дауларда тараптар өз дауларын АӨТ арқылы шешуге ерікті түрде үміттене алады. Мысалы, жұмыскер мен жұмыс беруші арасындағы жұмыскердің талаптары және қайта жұмысқа орналасу туралы дауларда сотқа шағымдану алдында міндетті түрде арадастыру рәсімінен өту қажет. Сол сияқты, тиісті сотта сот процесін бастамас бұрын коммерциялық даулар бойынша медиация процесінен өту міндетті. Сотқа жүгіну алдында қолданылуы тиіс басқа да заңмен реттелетін органдар: Тұтынушылар мәселелері жөніндегі төрелік комитеті. Спорттық төрелік комитеті. Түрік Футбол Федерациясының төрелік комитеті.

Тәуелсіздік туралы сот

Тәуелсіздік соты (İstiklâl Mahkemesi) – жоғары билікпен жабдықталған сот, алғашқысы 1920 жылы Түрік Тәуелсіздік соғысы кезінде үкімет жүйесіне қарсы болғандарды соттау мақсатымен құрылды. Мұндай сегіз сот құрылды. Олар Анкара, Эскишехир, Конья, Испарта, Сивас, Кастамону, Позанти және Диярбақыр қалаларында орналасқан. Соңғысы 1927 жылы таратылды.

Мемлекеттік қауіпсіздік соттары

1982 жылғы Конституцияға сәйкес, сол кездегі әскери үкімет мемлекеттік қауіпсіздік соттарын (Devlet Güvenlik Mahkemeleri, DGM) мемлекеттік қауіпсіздікке қарсы қылмыстар мен ұйымдасқан қылмысқа қатысты істерді қарау үшін құрды. Бұл соттар геноцид, адамзатқа қарсы қылмыстар және соғыс қылмыстарына қатысты істерді қарау үшін ішкі трибунал ретінде де жұмыс істейтін. ДГМ 1984 жылдың мамыр айынан бастап жұмыс істей бастады және әскери жағдай кезінде жұмыс істеп тұрған әскери соттардың орнына келді. Олар тек сегіз провинцияда (сол кезде 67, қазір 81) орналасқан еді. 1991 жылдың сәуірінде «Терроризмге қарсы күрес туралы» заң (Заң 3713) күшіне енді және мемлекеттік қауіпсіздікке қарсы қылмыстар енді осы заң бойынша жазаланды. Әр ДГМ-дегі үш судьядан тұратын алқа құрамында әскери судья да болды. Қарулы күштер офицерлері ретінде, мұндай әскери судьялар жалақы мен зейнетақы үшін әскерилерге тәуелді болды, әскери тәртіпке бағынды және демек, әскери бақылаудан тәуелсіз болған жоқ. Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот бірнеше істе мемлекеттік қауіпсіздік соттарында әскери судьялардың болуын Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды қорғау жөніндегі Еуропалық конвенцияның (ЕҚАБ) 6-бабында белгіленген әділ сот талқылау принциптерін бұзу деп тапты. 1999 жылдың 18 маусымында Түркияның сол кездегі Ұлы Ұлттық жиналысы мемлекеттік қауіпсіздік соттарының құрамынан әскери судьяларды шығаруға дауыс берді. 2004 жылдың маусымында қабылданған Конституцияға енгізілген реформалар пакеті аясында ДГМ ресми түрде таратылды. ДГМ ауыр қылмыстық соттарға айналдырылды, олар ұйымдасқан қылмыс және терроризммен байланысты істерді қарауға ғана уәкілеттік алды. Мемлекеттік қауіпсіздік, геноцид, адамзатқа қарсы қылмыстар немесе соғыс қылмыстарына қатысты істерді әскери тәртіптік соттар қарады. 2005 жылдың 1 маусымында жаңа Қылмыстық процессуалдық кодекс күшіне енгеннен бері бұл соттардың ресми атауы «Ауыр қылмыстық соттар (Қылмыстық процессуалдық кодекстің 250-бабы бойынша қылмыстарды қарауға құзыретті)» болып табылады. Бұл соттарда қаралатын істердің көп бөлігі саяси тұтқындарға қатысты.

Әскери соттар

Әскери соттар әскери қызметшілерді әскери құқық бұзушылықтар, олардың басқа әскери қызметшілерге қарсы жасаған қылмыстары, немесе әскери орындарда жасалған қылмыстары, немесе әскери қызмет және міндеттерімен байланысты құқық бұзушылықтар үшін соттайтын. Әскери жағдай енгізілген кезде әскери соттар әскери жағдайдың жариялануына себеп болған барлық құқық бұзушылықтарды қарауға құзыретті болды. 353-заңның 14-бабы соғыс уақытында әскери соттарда қаралатын қылмыстарды сипаттайды. 353-заңның 2-бабына сәйкес, соттар екі әскери судьядан (askeri hâkim) және бір офицерден тұрады. Егер істе 200-ден астам сотталушы болса, сот алқасында төрт судья және бір офицер болады. Әскери прокурорлар (askeri savcı) қажеттілікке қарай тағайындалады. Судьялар мен прокурорлар судья (хаким немесе yargıç) атағын, сондай-ақ олардың кәдімгі офицерлік шеніне ие болды, олар сотта немесе прокуратурада болса да. Әскери соттарда айыпталушылардың адвокаты болуы сирек кездесетін, бірақ айыпталушыларға әскери қызметкерлердің заңгерлік көмегіне құқық берілген.

Әскери кассациялық сот

Әскери кассациялық сот (Аскери Ярғытай) әскери соттардың барлық қаулылары мен үкімдері үшін соңғы инстанция болып табылды. Заңмен белгіленген нақты әскери қызметкерлерге қатысты алғашқы және соңғы инстанциядағы сот ретінде де жұмыс істеді, олардың жеке сот процестеріне жауапты болды. Соттың президенті, әдетте, бригадир генерал, ал бас прокуроры, әдетте, полковник болды.

Әскери жоғары әкімшілік соты

Әскери жоғары әкімшілік соты немесе Жоғарғы әскери әкімшілік соты (Аскери Юксек Идаре Махкемеси) әкімшілік мәселелерде немесе әскери қызметтегі адамдарға қатысты құзыреттілікке ие болды. Оның ұйымдасқандығы Кассациялық әскери сотқа ұқсас болды. Әскери және азаматтық соттар бір-біріне бағынышты болмағанын ескеріңіз. Олар бір-бірінен тәуелсіз болды және саяси ықпалдан қорғалған болуы керек. Сондай-ақ, әскери соттар ерекше соттар болып табылады және тек әскери шектеулер салынған аумақтарда ғана жұмыс істеді.