Кіріспе

Британдық одақтастық құрмет жүйесіндегі атақ. "Дама" – көптеген христиандық рыцарлық ордендердегі дамалық құрмет атағы және әйелдерге арналған құрметті тілдеу нысаны, сондай-ақ британдық құрмет жүйесінде және Австралия, Жаңа Зеландия сияқты басқа да одақтастық елдерінде қолданылады. Еркектерге арналған сәйкес атақ – "Сер". Бұл еркектерге дәстүрлі түрде берілетін рыцарлық атаққа әйелдердегі баламасы болып табылады. "Дама" атағы баронтессалардың өздеріне де қолданылады. Әйелдер Сент-Джон орденінің Дама Командоры немесе Дама Гранд-Крест, Қасиетті қабірдің аттық ордені, Бат орденінің ең құрметті ордені, Сент-Михаил және Сент-Джордж орденінің ең көрнекті ордені, Корольдік Викториан ордені немесе Британ империясының ең жоғары орденінің дәрежелеріне тағайындалған жағдайда "Дама" атағын алады. Дама дәрежесін алатын Орталық Еуропа ордендерінің бірі – императорлық және корольдік Сент-Джордж ордені. "Knight Bachelor" атағына әйелдерде баламасы болмағандықтан, әйелдер әрқашан рыцарлық орденге тағайындалады. Ең асыл Жартырау орденіне немесе ең көне және ең асыл Тістілеу орденіне тағайындалған әйелдерге "Дама" емес, "Ханым" атағы беріледі. Әйелдер өздеріне берілген құрметтерді, ерлер декорациялар мен медальдар алғандай, бірдей жолмен қабылдайды, тіпті олар "Дама" атағын алған жағдайда да, сондықтан "рыцарь" сөзіне әйелдерде баламасы жоқ.

Тарих

1381 жылы Францияда Британия герцогы Джон V құрған Эрмин ордені әйелдерді қабылдаған алғашқы рыцарлық орден болды; алайда, осыған дейін әлемнің көптеген жерлерінде ғасырлар бойы әйел рыцарлар болған. Олар еркек әріптестері сияқты түрлі-түсті байрақтармен ерекшеленіп, көбінесе герб таңбасына ие болды. Турнирлерге қатысқан әйелдердің бірі – Жоан Агнес Хотот (1378 жылы туған), бірақ ол жалғыз емес еді. Сонымен қатар, әйелдер рыцарлық мәртебемен тығыз байланысты регалияның белгілі бір түрлерін қабылдады. Ерлерден айырмашылығы, ортағасырлық шайқастарда әйелдердің қатысқанын немесе әскер батальонына басшылық еткенін көру өте сирек болды, бірақ ерекше жағдайлар да болды. Жанна д'Арк ең танымал; тағы бір мысал – Уэльс ханшайымы Гвенлиан ферх Груффидд. Кейбіреулері толық қару-жарақ киіп, шайқасқа шықты, ал басқалары әскерге басшылық етті, ал кейбіреулері ресми рыцарлық орденнің мүшелері болды. Ломбардия герцогинясы Гайта (Сикельгайта деп те атайды) – толық қару-жарақ киіп шайқасқа шыққан әйелдердің бірі, ол нормандық жалдамалы күйеуі Роберт Гискармен бірге аттанған. Тағы бірі – Лестер графы Петронилла де Грандмеснил; ол семсер мен қалқанмен бірге тілме хауберк киіп, Англияның Генрих II-нен өз жерін қорғады. Ол күйеуімен бірге 1173 жылы Генрих II патшаға қарсы көтеріліске қатысты, оған 28 жас болған. Ең үлкені – 100 жастағы актриса Гвен Ффранкон Дэвис болды, бірақ Оливия де Гавилланд 101 жасқа толуына екі апта қалғанда осы құрметке ие болды. Көптеген белгілі тұлғалар бұл құрметтен бас тартты, соның ішінде Ванесса Редгрейв, бірақ ол ақырында құрметке ие болды. Атау иеленушінің атымен немесе толық атымен қолданылады, бірақ ешқашан тек тегімен емес; бұл «Сэр» аталымын қолдану ережелерімен сәйкес келеді. Ағылшыс бенедиктин орденінің монах әйелдеріне «бауырлас» есімiнен гөрі «Дама» атағы беріледі. 17-19 ғасырлардағы француз Луизианасында «Дама» атағы «жергілікті жерде мәртебесі немесе лауазымы бар» әйелге берілді. Сонымен қатар, 1889 жылы Францияда бұл «аспаннан түскен әйелдерді азаматтардың әйелдерінен және жалпы халықтан ерекшелендіретін құрметті атақ» және жесір әйелге көрсетілетін құрметті атақ болған.