Кіріспе

Құтқарылу мерекесінде желетін ащы шөптер (Марор) – «ащы шөптермен оны жесін» деген Киелі кітаптағы (Шығу кітабы 12:8) бұйрыққа сәйкес, Құтқарылу мерекесінің Седерлік дастарқанында желетін ащы шөптер. Марор – Құтқарылу мерекесінің Седерлік дастарқанына қойылған символдық тағамдардың бірі.

Киелі кітап деректері

613 өсиеттің кейбір тізімдерінде, мысалы, Минхат Чинух, марорды жеуге қатысты Киелі кітаптағы міндет, Құрбандық Пасха сойылының етін жеуге қатысты өсиеттің ішіне кіреді. Иерусалимдегі ғибадатхананың 70 жылы қирауынан бері Пасха сойылы тоқтатылғандықтан, Пасханың бірінші түні марорды жеу міндеті раввиндік сипатқа ие болды. Марорға қатысты Киелі кітапта тек жоғарыда айтылған аятта (Мысырдан шығу 12:8) құрбандыққа сілтеме жасалып еске алынады, сондай-ақ Сандар 9:11-де «Олар қошқарды ашытқысыз нанмен және ащы шөптермен бірге жеуі керек» делінеді.

Мараның түрлері

Мишнада Құтқарылу мерекесінің түнінде желетін ащы шөптердің бес түрі аталады: хазререт (салат), улешин (эндиве/чикория), темаха, харахвавина (мүмкін, мелилот немесе Эрингиум кретикум) және марор (көбінесе Сонхус олерацеус, дала қызылжапырағы). Қазіргі кезде ащы шөп ретінде ең көп қолданылатын көкөністер – тұздық және римдік салат.

Хаззерет

Хазерет – сөзсіз, үй шаруашылығында өсірілетін салат. Бұл сөз Таяу Шығыстың басқа салат атауларымен туыс: Талмуд хазеретті хасса деп анықтайды. Салаттың кейінірек ащы таңдалуы салат өсімдіктері гүлге толу (гүлдеу) кезінде ащы болады, бұл күннің ұзаруымен немесе температураның көтерілуімен табиғи түрде жүзеге асатын процесс. Жабайы немесе тікенді салат (Lactuca serriola) Tosefta Pisha-да марорға қолдануға жарамды деп тізілген. Дегенмен, оның Мишна мен Талмудтағы бекітілген тізімде болмауы халахикалық тұрғыдан сәйкес еместігін көрсетеді.

‰лшін

Мишнада тізімделген екінші түр – `ulshin, ол жабайы және өсірілген түрлерді білдіретін көпше түр. Бұл термин, шалғын үшін қолданылатын жақын шығыс тілдерінің арамейше עלת және арабша `alath сияқты сөздермен туыс.

Тамаша

Талмуд Йершальми еврей тамшасын грек γιγγίδιον гингидионмен сәйкестендірді, ол Вена Диоскуридесіндегі сурет арқылы Daucus gingidium жабайы сәбіз ретінде нақты анықталды. Раввин Йом Тов Липманн Хеллер өзінің "Тосафот Йом Тов" кітабында Мишнаның темахасын идиш тіліндегі хрейн (түскен) деген сөзбен байланыстырды. Бұл анықтама ұзақ уақыттан бері мәселелі деп есептеледі, себебі түскен Израильде өспейді және Мишна дәуірінде яһудилерге қолжетімді болған жоқ. Түскен, ықтимал, латук сияқты жапырақты көкөністер Ашкеназ яһудилері қоныстанған солтүстік аймақтарда өспегендіктен және кейбір дереккөздер кез келген ащы затты пайдалануға рұқсат беретіндіктен (егер солай болса, Мишнадағы бес түр тек мысал ретінде келтірілген) қолданыла бастады. Көптеген яһудилер түскеннен жасалған дәмдеуіш (пісірілген түскен, қызылша және қант қоспасы) қолданады, бірақ Шулхан Арух марорды өзгертусіз, яғни шикі, пісірілмеген және тұз, сірке су, қант, лимон немесе қызылша қосылмаған күйінде пайдалануды талап етеді.

Хархавина

Хархавинаның кім екеніне қатысты әлдеқандай дау бар. Ол мелилот немесе Криет эрингі (Eryngium creticum) болуы мүмкін.

Марор

Бұл түрдің атауы Йемендегі еврейлер арасында Израильде өсетін бадгүлдің туысы – Sonchus oleraceus өсімдігі ретінде сақталған. "Марор" сөзі автогипоним болып табылады, ол осы түрді нақты атап көрсетумен қатар, Седерге қолдануға жарамды кез келген түрді де білдіреді.