Кіріспе

1938 жылы Мексиканың барлық мұнай ресурстарын мемлекеттік меншікке PEMEX компаниясына ұлттықтандыру – Мексиканың мұнайды иелiктен айыру (lang es) – 1938 жылғы 18 наурызда Мексикадағы барлық мұнай қоры, құрылыстар мен шетелдік мұнай компаниялары ұлттандырылды. 1917 жылғы Конституцияның 27-бабына сәйкес, президент Лазаро Карденас Мексика аумағында табылған барлық минералдық және мұнай қорлары "ұлтқа", яғни федералдық үкіметке тиесілі екенін жариялады. Мексика үкіметі Petróleos Mexicanos, немесе PEMEX мемлекеттік мұнай компаниясын құрды. Бұл шара қысқа мерзімде, әсіресе АҚШ, Ұлыбритания және Нидерланды тарапынан Мексика өнімдеріне халықаралық бойкот салдарына әкелді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда және Мексика мен Одақтастар арасындағы одақ құрылғаннан кейін, жеке компаниялармен өтемақы мәселесі шешілді. 18 наурыз күні қазір Мексиканың азаматтық мерекесі болып саналады.

Өмірбаян

1935 жылдың 16 тамызында Мексиканың мұнайшылар одағы (Sindicato de Trabajadores Petroleros de la República Mexicana) құрылды және алғашқы әрекеттердің бірі – мұнай компанияларына жіберілген ұзақ келісімшарт жобасын жазу болды. Бұл аптасына 40 сағат жұмыс істеуді, ауру кезінде толық жалақы төлеуді және 65 миллион песо көлемінде жәрдемақылар мен жалақы төлеуді талап етті. Шетелдік мұнай компаниялары келісімге қол қоюдан бас тартты және 14 миллион песо төлеуді ұсынды. 1937 жылдың 3 қарашасында одақ компаниялардан ұжымдық келісімге қол қоюды талап етті, ал 17 мамырда талаптары орындалмаса, ереуіл жариялады. 28 мамырда ереуіл бүкіл ел бойынша күшіне енді. Мұнайшылардың күресі мұнай тапшылығынан туындаған қиындықтарға қарамастан, президент және халық тарапынан жақсы қаралды. Осы проблемаларға байланысты одақ 9 маусымда ереуілді тоқтатуға келісті, президент оларды өз мәселелерін Бас төрелік және бітімгершілік кеңесіне (Junta General de Conciliación y Arbitraje) ұсынуға шақырды. Шілде айында, төрелік кеңесінің тапсырмасы бойынша, қаржы сарапшыларынан тұратын комиссия құрылды, ол мұнай компанияларының қаржысын зерттеді және олардың табысы жұмысшылардың талаптарын оңай қанағаттандыруға мүмкіндік беретінін анықтады. Есепте бір ғана компанияның (El Aguila) жылдық табысы 55 миллион песодан асып түсетіні көрсетілген. Төрелік алқа мұнай компаниялары жұмысшыларға жалақы мен жәрдемақы ретінде 26 миллион песо төлеуі керек деген қорытындыға келді. Алайда компаниялар талаптар өндірісті құлдыратып, оларды банкротқа дейін жеткізерін айтып, төлеуден бас тартты. Президент тағы да тараптар арасындағы келіссөздерге араласып, 2 қыркүйекте Ұлттық сарайда мұнай компанияларының өкілдерімен кездесті. Осы кездесуде El Aguila өкілдерінің бірі оның шетелдік компания екендігі туралы мәлімдемеге қарсы шығып, El Aguila – мексикалық компания екенін мәлімдеді. Жауап ретінде, кездесуге қатысқан Хесус Сильва Герцог 1928 жылғы Royal Dutch Shell компаниясының баяндамасына сілтеме жасап, Лондоннан шыққан қаржы газетін көрсетті: «Біздің мексикалық еншілес компаниямыз, Oil Company El Aguila, соңғы қаржы циклында жақсы табыс тапты». Сондай-ақ, El Aguila de Mexico компаниясы The Eagle Shipping компаниясына сатылғанда мұнай барреліне 1,96 баға белгілейтіні түсіндірілді. Бұл баға барреліне 3,19 АҚШ долларынан төмен болды. Осылайша табыстар мексикалық қазынадан жасырылып, салықтардан сақталды. Бірақ 8 желтоқсанда компаниялар басқа жұмыссыздарды жұмысқа алды және төрелік кеңесіне жауап бермеді. 1937 жылдың 18 желтоқсанында кеңес «лаудо» (арбитраждағы міндетті шешім) арқылы одақ жағында шешім шығарды, ол компаниялардан талаптарды орындауды және 26 миллион песо жоғалған жалақыны төлеуді талап етті. Мұнай компаниялары 1938 жылдың 2 қаңтарында еңбек одағы мен төрелік кеңесінен өздерінің меншігін қорғау үшін Мексиканың Жоғарғы сотына сот процесін бастады, бірақ сот өтінішті қабылдамады. Нәтижесінде шетелдік компаниялар таңылған келісімге қарсы шықты, ал сот органы 1 наурызда шешім шығарып, компанияларға 7 наурызға дейін 26 миллион песо айыппұл төлеуге мүмкіндік берді. 1935 жылы Мексикада мұнайды өндіру, өңдеу және экспорттаумен айналысқан барлық компаниялар шетелдік капиталға ие шетелдік компаниялар болды. Бұл компаниялар кәсіподақтар құруға кедергі келтіруге тырысты және осы мақсатта заңды және заңсыз әдістерді қолданды. Алайда, әр компанияда жеке кәсіподақтар құруға мүмкіндік болды, бірақ жұмыс жағдайлары әртүрлі болды. 1935 жылдың 27 желтоқсанында Тамаулипас және Веракрус штаттарындағы заңдық қарсылыққа қарамастан, Sindicato Único de Trabajadores Petroleros құрылды. 1936 жылдың 29 қаңтарында бұл одақ Comité de Defensa Proletaria («Пролетариатты қорғау комитеті») құрамына кірді, ол ақпан айында Мексика жұмысшыларының конфедерациясына (CTM) айналды. 20 шілдеде одақ өзінің бірінші съезін өткізді, онда әр мұнай компаниясы үшін жалпы келісімшарттар жобасы ұсынылды және келісімге жету үшін ереуіл жариялау туралы шешім қабылданды. Лазаро Карденас келісімшартқа қол қоюға мәжбүрлеу үшін одақ пен мұнай компаниялары арасында араласты. Ереуіл алты айға кейінге шегерілді, бірақ компаниялар келісімшартқа ешқашан келіспеді және 28 мамырда ереуіл өтті. Бүкіл ел 12 күнге парализге ұшырады, тұтынушылар бензин сатып ала алмады. Карденас одақты компаниялар шешім қабылдағанға дейін ереуілді тоқтатуға көндірді. Алайда компаниялар қаржылық қиындықтарға байланысты талаптарды қанағаттандыра алмайтындарын мәлімдеді. Карденас тергеу тапсырды және 3 тамызда Мексика мұнай өнеркәсібі АҚШ мұнай өнеркәсібінен жоғары табыс табатыны анықталды.

Құқықтық қақтығыстар

Зерттеулер жарияланғаннан кейін мұнай компаниялары Мексиканы тастап, барлық капиталын алып кетуге қауіптендірді. Бұл компаниялар мен кәсіподақ арасындағы дауды реттеуге жауапты мемлекеттік орган – Федералдық келісім және төрелік кеңесі (Junta Federal de Conciliación y Arbitraje) жылдам шешім қабылдай алмады, соның салдарынан кәсіподақ 8 желтоқсанда наразылық ретінде 24 сағаттық ереуіл жариялады. 18 желтоқсанда Төрелік кеңесі кәсіподақ жағынан шешім шығарды. Мұнай компаниялары ереуіл кезінде жоғалған 26 миллион песо жалақыны төлеуге міндетті болды, бірақ олар Жоғарғы Сотқа шағымданып арыз берді. Жоғарғы Сот шағымды қабылдамады және оларға жалақыны көтеруді және кәсіподақ мүшелерінің еңбек жағдайларын жақсартуды бұйырды. Мұнай компаниялары бұл шешімге қарсылық білдірді, ал президент Карденас тараптардың келісімге келуіне көмектесті; кәсіподақ 26 миллион песоны қабылдауға келісті. Карденас мұнай компаниялары осы соманы төлесе, ереуілді тоқтатуға уәде берді. Осы кездесудің куәгерлерінің айтуынша, мұнай компанияларының өкілдері президенттен «Ереуіл аяқталатынына кім кепілдік бере алады?» деп сұрады, ал президент «Мен, Республика Президенті» деп жауап берді. Кәсіпкерлер сарказммен «Сен бе?» деп сұрағаннан кейін президент Карденас кездесуді «Мырзалар, біз аяқтадық!» деп мәлімдеді. Карденас мұнай өнеркәсібін мемлекеттік меншікке алуға және PEMEX ұлттық мұнай компаниясын құруға кірісті.

Мұнайды иемдену күні, 1938 жылы 18 наурыз

1938 жылы 18 наурызда президент Карденас барлық мұнай ресурстарын және құрылыстарын мемлекеттік меншікке алды, соның ішінде АҚШ және англо-голландиялық (Мексикалық Eagle Petroleum Company) компанияларын ұлттандырды. Министрлер кабинетіне хабарлаудан екі сағат бұрын ол радио арқылы бүкіл елге бұл туралы мәлімдеді. Бес күннен кейін 200 000 адам (баспасөз мәліметтері бойынша) Карденастың бұл әрекетін қолдап zócalo алаңында митинг өткізді. 1938 жылы 12 сәуірде әртүрлі топтардан келген мыңдаған адам Паласио де Белас Артес алдына жиналып, шетелдік компанияларға қарызды төлеу үшін ақша жинады. Сыйлықтар тауықтан бастап зергерлік бұйымдарға дейін әртүрлі болды. (суретке қараңыз). 1938 жылы 7 маусымда президент Карденас Мексикада мұнайды барлау, өндіру, қайта өңдеу және сату құқығына эксклюзивті ие болатын Petróleos Mexicanos (PEMEX) компаниясын құру туралы жарлыққа қол қойды. 20 маусымда PEMEX жұмысын бастады.

Халықаралық

Жауап ретінде, мұнай компаниялары Мексикаға қарсы жарнамалық науқан ұйымдастырып, халықты мексикалық тауарларды сатып алуды тоқтатуға шақырды және Мексикаға АҚШ технологиясын эмбаргоға салуға лобби жасады. Көптеген шетелдік үкіметтер Мексика мұнайына өз нарықтарын жапты, PEMEX өзінің мұнайына батып кетеді деп үміттенді. Алайда, Франклин Делано Рузвельттің АҚШ үкіметі АҚШ пен Латын Америкасы арасындағы қарым-қатынасты қайта бағалауға бағытталған «Жақсы көршілік саясатын» қабылдады; АҚШ үкіметі Мексиканың мұнайды иелiктен айыруынан зардап шеккен АҚШ мұнай компанияларына көмек көрсетуге араласпады. Бойкоттың салдарынан Мексиканың қаржысы қиын жағдайға түсті, мексикалық песосының құны төмендеді және мексикалық халық бағалардың 20%-ға өсуіне ұшырады. Мұнай компанияларымен келіссөздер жүргізу үшін Нью-Йоркке барған Мексиканың қазына министрі Суарес, Еуропада мұнай өңдеу зауыты бар «Дэвис Ойл Компани» компаниясынан американдық делдал Уильям Родс Дэвиспен кездейсоқ кездесіп, одан ынтымақтастық сұрады. Дэвис Мексика мен Германия арасында делдалдық келісімге қол жеткізді, онда Мексика шикі мұнайды Дэвиске берді, ол өз кезегінде Германияға тазартылған мұнай өнімдерін, ал Мексикаға машиналар алмасу үшін ұсынды. 1940 жылға қарай Мексика американдық «Синклер Ойл Корпорейшн» компаниясымен АҚШ-қа шикі мұнай сату туралы келісімге келді, ал Еуропадағы толыққанды соғыс мексикалық мұнайдың халықаралық тұтынушыларына ие болуына кепілдік берді. PEMEX әлемдегі ең ірі мұнай компанияларының біріне айналды және Мексиканың әлемдегі жетінші ірі мұнай экспорттаушысы болуына көмектесті.

Ішкі

Сатурнино Седильо, Сан-Луис-Потосиден шыққан касик және бұрынғы Ауыл шаруашылығы министрі, Карденастың шараларына ең күшті қарсылық көрсетті. Седильо бұрынғы президент Плутарко Элиас Каллеспен болған қақтығыста Карденасты қолдаған, бірақ оның реформалар жоспарымен келіспеген. Сол жылдың 15 мамырында Сан-Луис-Потоси штатының конгресі Карденасты президент ретінде мойындаудан бас тартып, мұнай экспроприациясының Мексика экономикасына пайда әкелмейтінін жариялаған жарлық шығарды. Карденас мұны үлкен қауіп деп санамады және бүлікке қарсы күш-жігерді азайтып, оның орнына көндіруді таңдады. АҚШ үкіметі бүлікке қолдау көрсетпеді, себебі Еуропадан Мексикаға фашистік және коммунистік қозғалыстардың таралуынан қауіптенді. Карденастың қабылдаған шараларының табысының кілті тек оппозицияны бақылау ғана емес, сонымен қатар бұрынғысынан шетелдік басқарумен сақталған өнеркәсіпті жалғастыра алатын білікті отандық кадрларды дамыту және оқыту болды. Үкімет мұнай ресурстарын басқарудағы келіспеушіліктерді шешу және ереуілдер мен саботаж қауіптерін жою үшін Sindicato de Trabajadores Petroleros de la República Mexicana (STPRM), яғни Мексика Республикасының Мұнайшылар одағына сүйенді. Техникалық қиындықтарға қарамастан, шетелдік мамандарды ауыстырған жергілікті жұмысшылар жаңа ұлттандырылған мұнай өнеркәсібін жұмыс істете алды. Мексикадағы АҚШ елшісі Джозеф Даниелс президент Франклин Рузвельт пен Мемлекеттік хатшы Корделл Халлға Карденастың реформаларын кері қайтару мүмкін емес екенін түсіндірді, өйткені оның президенттік лауазымы мен PEMEX-тің мәртебесі берік болды. PEMEX – Мексиканың ұлттық мақтанышы және халықаралық символы болып табылады және осы мәртебесін сақтап келеді. Экспроприацияны сынға алатындар PEMEX елдің мұнай өндірісін бақылауға алғаннан бері, Карденас кезінен бастап әкімшіліктерде сыбайлас жемқорлыққа ұшырағанын және PRI (Partido Revolucionario Institucional) және PAN (Partido Accion Nacional) тарапынан саяси мақсаттарда пайдаланылғанын айтады. Сонымен қатар, экспроприацияның себебі 26 миллион песо көтерілген жалақы болды. Шындығында, ұлттандырудан кейін жалақыны көтеру уәдесі кешіктірілмеді, тіпті жалақылар азайтылды. Капиталистік стратегияшылар, PEMEX-ті жекешелендіруді жақтаса, халық PEMEX-ті ұлттандырудың табысы және Мексиканың шетелдік меншік иелері мен инвесторлардың ықпалынан тәуелсіздігінің тірегі деп санайды. 2013 жылы президент Пенья Ньето бірқатар жекешелендіру шараларын жүзеге асырды, ал 2019 жылы Лопес Обрадордың популистік солшыл үкіметі осы шараларды кері қайтаруға және PEMEX-тің бақылауын Мексикаға қайтаруға кірісті.