Кіріспе

Мудумалай ұлттық паркі – Оңтүстік Үндістандағы Тамил Наду штатындағы Нилгири тауларында орналасқан ұлттық парк. Ол Нилгири ауданында орналасқан және Карнатака мен Керала штаттарымен шекаралас. Бұл аумақтың бір бөлігі 1940 жылдан бері қорғауға алынған. Ұлттық парк 1986 жылдан бері Нилгири биосфералық қорығының құрамына кіреді және 2007 жылы буферлік аймақпен бірге жолбарыс қорығы деп жарияланды. Жыл сайын шамамен жауын-шашынның мөлшері 1900 мм-ге жетеді, ал тропикалық және субтропикалық ылғалды кең жапырақты ормандарда 498 өсімдік түрі, кем дегенде 266 құс түрі, 18 жыртқыш және 10 шөп жейтін жануарлар түрлері мекендейді. Оны Мояр өзені және бірнеше салалары кесіп өтеді, онда 38 балық түрі таралған. Ұлттық паркі арқылы өтетін үш қоғамдық жолдағы қозғалыс сүтқоректілердің, жорғалаушылардың және қосмекенділердің көптеп қаза тауына себеп болды. Парктің солтүстік бөлігі 1999 жылдан бері бірнеше рет орман өртіне ұшырады.

Тарих

Мудумалай деген сөз тамил тілінен шыққан. Мұду 'муту' – ескі, көне, бастапқы деген мағынаны білдіреді. және முதுகாடு 'мудукаду' – көне орман дегенді білдіреді. மலை 'малай' сөзі төбе немесе тау дегенді білдіреді. "Мудумалай орманы" атауы 1857 жылы британ үкіметі Ниламбур раджасынан орманды ағаш кесу мақсатында жалға алған кезде-ақ қолданыста болған. 1914 жылы Сигур платосындағы кең аумақты орман учаскелері жүйелі ағаш кесу үшін қорық орман деп жарияланды. 1940 жылы Мудумалай қорығы шамамен 500 км² аумақта құрылды. 1977 жылы қорық кеңейтіліп, 1986 жылы Нилгири биосфералық қорығының құрамына енгізілді. Бұл шешімді белсенділер мен табиғатты қорғаушылар ашық емес және демократиялық емес деп сынға алды. 2010 жылы Ұлттық жолбарыс сақтау басқармасы "Жолбарыс" жобасы аясында Мудумалай жолбарыс қорығына қаржы бөлуге келісім берді. 2020 жылы "Жолбарыс" жобасы 2021 жылға дейін ұзартылды, оған Үндістан және Тамилнад үкіметтері 114,1 миллион қаржы бөлді.

География

Мудумалай ұлттық паркі Батыс Гат тауларының шығыс етегінде, биіктігі ауқымында орналасқан. Батысында Вайанда жабайы табиғат қорығы, солтүстігінде Бандипур ұлттық паркі, ал шығысында Сигур қорық орманмен шектеседі. Мояр өзені оңтүстіктен ұлттық паркіне кіріп, бес саласымен бірігеді. Олар бірге осы аймақты сумен қамтамасыз етеді, ал құрғақ маусымда жануарларға су ішуге арналған бірнеше жасанды су қоймалары бар. Батыс Гаттардағы биіктік диапазоны мәңгі жасыл орманмен сипатталады, онда диптерокарп түрлері басым. Оның төбелі-төбелі жоталары көбінесе қара құмды топырақпен мүйізді блендит және биотит гнейсінен тұрады; ал оңтүстік бөлігінде қызыл, ауыр топырақ басым. Бұл Оңтүстік-Батыс Гат ылғалды жапырақты ормандардың экожүйесінің бір бөлігі. Мудумалай ұлттық паркі мен іргелес Сигур қорық орманы Нилгири биосфералық қорығындағы маңызды жануарлар көшіп-қону дәлізін құрайды және аймақтағы Азия пілінің (Elephas maximus) популяциясы үшін ең жоғары ландшафтты байланыстыруды қамтамасыз етеді.

Климат

Мудумалай ұлттық паркіне жыл сайын шамамен жауын-шашын түседі, оның көп бөлігі маусымнан қыркүйекке дейінгі оңтүстік-батыс муссоны кезінде жауады. Желтоқсан мен қаңтар айларында суық мезгілде температура төмендейді, бірақ сәуір мен маусым айларында, ең ыстық кезде, көтеріледі.

Флора

Мудумалай ұлттық паркі тропикалық және субтропикалық ылғалды кең жапырақты ормандарды қамтиды. Тиек (Tectona grandis) және білік ағашы (Anogeissus latifolia) басым ағаш түрлері болып табылады, олардың тығыздығы жоғары. Ерекше ағаш түрлеріне орманның жалыны (Butea monosperma), үнділік лавр (Terminalia elliptica), кусум ағашы (Schleichera oleosa), тоқымашы балқа ағашы (Schrebera swietenioides), Малабар кино ағашы (Pterocarpus marsupium), үнділік роза ағашы (Dalbergia latifolia), Малабар шапалағы (Syzygium cumini), жібек мақта ағашы (Bombax ceiba) және үнділік бұршақ (Millettia pinnata) жатады; ылғалды жапырақ түсетін орман алып қырғи қабақ бамбукпен (Bambusa bambos) араласады. Манго (Mangifera indica) және персимон (Diospyros) өзендер бойында өседі. Өрмелегіш өсімдіктерге апельсинді өрмелегіш (Zanthoxylum asiaticum), Ваттакака волубилис, франгипани жүзімдігі (Chonemorpha fragrans), торлы жүзімдік (Pergularia daemia), қызғылт таңғы даңқ (Argyreia cuneata), жолақты қияр (Diplocyclos palmatus) және жасминнің бірнеше түрлері жатады. Lantana camara – бұл инвазивті түр, ол жергілікті үнділік қайыңның (Phyllanthus emblica) және Kydia calycina таралуына кері әсер етеді, бірақ басқа бұталардың өсуі мен таралуына әсер етпейді. Құстардың ұя салу әрекеттерін зерттеу көрсеткендей, қызыл шаңшықты (Pycnonotus cafer) және қызыл шаңшықты (P. jocosus) көктемде ұя салу үшін оның жоғарғы жапырақ қабатын ұнатады. 2019 жылы Мояр өзенінің аңғарында ерекше үлкен аржун ағашы (Terminalia arjuna) табылды, оның биіктігі және айналасы белгілі болды; оны аққұйрықты бүркіт (Gyps bengalensis), қоңыр балық бүркіті (Ketupa zeylonensis), дақты қарсы бүркіт (Bubo nipalensis), құйрықты бал бүркіті (Pernis ptilorhynchus), өзгермелі бүркіт (Nisaetus cirrhatus) және шикра (Accipiter badius) демалу үшін пайдаланды.

Фауна

2007 жылдың қаңтар және маусым айлары аралығында гүлдеудің белсенді кезеңінде паркте алып бал арасының (Apis dorsata) 394 ұясы табылды; аралардың колониялары орташа есеппен 19 ұядан құралды, олардың көпшілігі ірі ағаштарда салынған.

Сүтқоректілер

2008 жылдың қарашасы мен 2009 жылдың ақпаны аралығында жүргізілген зерттеуде шамамен 29 үнділік барс (Panthera pardus fusca) және 19 бенгал жолбарысы (P. tigris tigris) парктің негізгі аймағында мекендейтіні анықталды. 2018 жылғы мәліметтер бойынша, Мудумалай жолбарысы қорығындағы жолбарыстардың саны 103 жеке тұлғадан құралды деп есептелді. 2018 жылы алтын шакал (Canis aureus) және Нилгири мартені (Martes gwatkinsii) де тіркелді. Кіші үнді циветі (Viverricula indica), Азия пальма циветі (Paradoxurus hermaphroditus) және қоңыр пальма циветі (P. jerdoni) жапырақты және жартылай мәңгі жасыл орманды алқаптарда тіршілік етеді; қызғылт мангуст (Urva smithii) көбінесе жапырақты орманды мекендейді, ал жолақты мойын мангуст (U. vitticollis) өзен жағалауларында, ал үнді сұр мангуст (U. edwardsii) ашық жерлерде кездеседі. Мангустар ең алдымен ұсақ-түйек мыңжауырлар, көмірқұрттар, жемістер, ұсақ кеміргіштер, құстар мен бауырымен жорғалаушылармен қоректенеді. 2010 және 2011 жылдары Мояр өзені бойында жылмақ түкті сазқұрттар (Lutrogale perspicillata) топтары байқалды. Азиялық піл – парктегі ең ірі сүтқоректі жануар, 2000 жылы 25 үйірде 536–1001 жеке тұлға тіркелді. Үйірлерде 22 жеке тұлғаға дейін болады. Гаур (Bos gaurus) – парктегі ең үлкен тұяқты жануар, 42 жеке тұлғаға дейінгі үйірлер су көздеріне жақын шөптесін жерлерде жиі кездеседі. Самбар бұғысы (Cervus unicolor) 5 жеке тұлғаға дейінгі кішігірім топтарды құрайды, бірақ жауынды маусымда 45 жеке тұлғаға дейінгі топтарда жиналады. Ақсақалдар (Axis axis) кем дегенде 35 жеке тұлғадан тұратын үлкен топтарды құрайды, кейбір үйірлер жауынды маусымда 100-ден астам мүшеге дейін өседі. Читал, үнділік пәкті шевротин (Moschiola indica) және үнділік мунтяк (Muntiacus muntjak) орманды бақылау учаскесінде үнділік қайыңның құлаған жемісін жегені тіркелді; сондықтан олар парктегі негізгі тұқым таратушылар болып саналады. Сонымен қатар, төрт мүйізді антилопа (Tetracerus quadricornis), қара қаз (Antilope cervicapra), жабайы шошқа (Sus scrofa), үнді панголині (Manis crassicaudata) және үнділік шошқа (Hystrix indica) да бар. Мояр өзені аңғарындағы бір топ бірнеше ағаш және бұта түрлерінің жапырақтарымен, гүлдерімен және жемістерімен қоректенді, соның ішінде тамаринд (Tamarindus indica), банян өрік (Ficus benghalensis), жабайы южуба (Ziziphus oenoplia), ним (Azadirachta indica), каям (Memecylon edule) және индигоберри (Randia malabarica), сондай-ақ шөптер, шегірткелер мен қоңыздарды тұтынуда. Үнді гигант бөркіті (Ratufa indica) ұлттық парктің ылғалды жапырақты орманды аумағында кең таралған; құрғақ шығыс бөлігінде ол ең алдымен өзен маңындағы тіршілік ортасында мекендейді. Ол ұяларын орташа шатыр биіктігі 20 метрге дейінгі ағаштарда салады және 25 өсімдік түрін, соның ішінде терек, үнді лаврін және Гревия тилифолиясын жейді. 2013 жылы жолбарыстар қорығының шығыс бөлігінде боялған жарғақ (Kerivoula picta) байқалды.

Құстар

1994-1996 жылдары байқалған құстардың саны 266 түрді құрады; оның 213 тұрақты түріне Малабар сұр мүйізқұйрығы (Ocyceros griseus), Үнді сұр мүйізқұйрығы (O. birostris), Үнді қарақұйрығы (Pavo cristatus), Бонелли бүркіті (Aquila fasciata), қырлы жылан бүркіті (Spilornis cheela), қара бүркіт (Ictinaetus malaiensis), бесра (Accipiter virgatus) және қырлы құсқұйрығы (A. trivirgatus), аққұйрықты шама (Copsychus malabaricus), Үнді ролик (Coracias benghalensis), үлкен отты тақыр (Chrysocolaptes guttacristatus) және ақжеңілді жаңғақтар (C. festivus), қарақұйрықты отты тақыр (Dinopium benghalense), аққұрсақты жаңғақ (Dryocopus javensis), жүрекшелі жаңғақ (Hemicircus canente), қызыл жаңғақ (Micropternus brachyurus), үлкен ракеткалы дронг (Dicrurus paradiseus), сұрқұрсақты көкірек (Cacomantis passerinus) және Үнді көкірегі (Cuculus micropterus), мысшы барбет (Psilopogon haemacephalus), ақжақты барбет (P. viridis) және қоңырбас барбет (P. zeylanicus), сұр франколин (Ortygornis pondicerianus), нүктелі пикулет (Picumnus innominatus), Үнді суқұсы (Ardeola grayii), ақ тамақты балықшыл (Halcyon smyrnensis), көк қанатты попугай (Psittacula columboides), Нилгири ағаш қабағы (Columba elphinstonii), жалпы жасыл көгершін (Chalcophaps indica), сары аяқты қабақ (Treron phoenicoptera), қызыл шүрегей (Galloperdix spadicea) және сұр джунгл қабағы (Gallus sonneratii), боялған бұталы бөдене (Perdicula erythrorhyncha), қызыл арқалы күнқұсы (Leptocoma minima), Лотеннің күнқұсы (Cinnyris lotenius), ормандық құйрыққұс (Dendronanthus indicus), ақ қабақты құйрыққұс (Motacilla maderaspatensis), қара-қызғылт жемқұс (Ficedula nigrorufa), Еуразиялық алтын ориол (Oriolus oriolus) және қара қап ориолы (O. xanthornus) кіреді. Желтоқсаннан наурызға дейін сары тәжді жаңғақ (Leiopicus mahrattensis), жолақты құйрықты жаңғақ (Picus xanthopygaeus), сары тамақты тараншы (Gymnoris xanthocollis), көк сақалды аражегіш (Nyctyornis atherton), үнділік қызғалдақ (Saxicoloides fulicatus), қабыршақты көкшелі муния (Lonchura punctulata) және аққұйрықты муния (L. striata) көбейеді. 2019 жылдың көктемінде жас жұлдызды бүркіт (Aegypius monachus) тіркелді. 2019 жылдың наурыз айында Мояр өзені аңғарындағы бүркіттердің саны зерттелді. Шамамен 200 аққұйрықты бүркіт және шамамен 30 белсенді аққұйрықты (Gyps africanus) ұялар байқалды; бірнеше жерлерде үнді бүркіттері (G. indicus) мен қызылбас бүркіттері (Sarcogyps calvus) көрінді. Көшіп бара жатқан құстардың арасында аяқкиімді бүркіт (Hieraaetus pennatus), қызылқұйрықты бүркіт (Lophotriorchis kienerii), еуразиялық көкпар (Accipiter nisus), қарақұс (Buteo buteo), батыс батпақты қарға (Circus aeruginosus) және ақшыл қарға (C. macrourus), мақта пигмей қаз (Nettapus coromandelianus), түймелі қаз (Sarkidiornis melanotos), солтүстік аққұс (Anas acuta) және қызғылт көкпар (Pastor roseus) бар.

Жыртқыш жануарлар

1992 жылы 6 үнді жұлдызшыл торнайы (Geochelone elegans) бұталы жерлерде, белгілі бір биіктікте көрілді. 2006 жылы сәнді ұшқыш жылан (Chrysopelea ornata) байқалды. 2009 жылғы мәліметтер бойынша, Мояр өзеніндегі қарақшы крокодил (Crocodylus palustris) популяциясы шамамен 100 жеке бастан тұрды деп есептелді. Мудумалаи ұлттық паркінде тіркелген кішкентай бауырымен жорғалаушылар: жолақты коралл жыландары (Calliophis nigrescens), Эллиоттың орманды кекірегі (Monilesaurus ellioti), Джердонның күндізгі геконы (Cnemaspis jerdonii), Гоаның күндізгі геконы (C. indraneildasii) және Беддомның жер скинкі (Kaestlea beddomii). 2013 жылдың тамызында Теппакаду ауданындағы жолда, белгілі бір биіктікте өлі Бибронның коралл жыланы (Calliophis bibroni) табылды, бұл 1874 жылдан бергі алғашқы жазба болды. 2018 жылы бенгал мониторы (Varanus bengalensis) тіркелді.

Балық

Мояр өзені мен оның салаларында 38 түрге жататын балықтар мекендейді, олардың ішінде Нильгири мистусы (Hemibagrus punctatus), Пунтиус мудумалайенсис, Пунтиус меланостигма, реба карпы (Cirrhinus reba), кәдімгі карп (Cyprinus carpio), Декан махиры (Tor khudree), Малабар баррилі (Barilius gatensis), мулья гаррасы (Garra mullya), зигзаг егізді балық (Mastacembelus armatus) және бұқа көзді жылан (Channa marulius) бар. Мудумалай ұлттық саябағын кесіп өтетін үш қоғамдық жолдағы қозғалыс саябақтың жануарлар дүниесіне елеулі қауіп тудырады; 1998 жылдың желтоқсаны мен 1999 жылдың наурыз айлары аралығында жүргізушілердің салдарынан 40 түрге жататын 180 жануар қаза тапты. 2006 жылдың желтоқсаны мен 2007 жылдың қарашасы аралығында саябақ арқылы өтетін ұлттық тас жолдың бір бөлігінде 101 қосмекенді және 78 бауырымен жорғалаушы жануарлар қозғалысқа тап болып қаза тапты, олардың ішінде Индирана бақасы, Үндістандық шкипер бақасы (Euphlyctis cyanophlyctis), қола бақа (Indosylvirana temporalis), пигмейлік қырлы бақа (Nyctibatrachus beddomii), Азиялық қарақұйрық тоба (Duttaphrynus melanostictus), жалпы ормандық жасыл кескел (Calotes calotes), Бланфордтың тас агамасы (Psammophilus blanfordanus), Майсордың күндізгі гекосы (Cnemaspis mysoriensis), қола шөп сұрғысы (Eutropis macularia), жасыл жоталы жылан (Rhabdophis plumbicolor), әшекей жылан (Coelognathus helena), Расселдің випері (Daboia russelii), жалпы крайт (Bungarus caeruleus) және дөңкірек мұрынды випер (Hypnale hypnale) кірді. 2014 жылдың қаңтары мен 2016 жылдың желтоқсаны аралығында саябақ арқылы өтетін мемлекеттік тас жолдың ұзын бөлігінде жол-көлік апатының салдарынан 497 үнді пальмалық сорғыш (Funambulus palmarum) өлтірілген күйде табылды. 2016 жылдың қыркүйек айында жолдың ұзын бөлігінде өлтірілген Бибронның коралл жыланы табылған. Туристік курорттардың көбеюі және ұлттық саябақтың шетінде отынға деген сұраныстың артуы да оның экожүйесіне қауіп төндіреді. 1999-2013 жылдар аралығында ұлттық саябақтың солтүстік бөлігіндегі құрғақ жапырақты орманның алты орман өртіне шалдықты; өртенген жерлердегі өсімдіктердің әртүрлілігінің қалпына келуіне 15 жылдан астам уақыт қажет.