Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ел атауының этимологиясы
Country name etymology
Франция атауы латын тіліндегі Francia ("франктар елі") деген сөзден шыққан. Бастапқыда ол франктер империясының барлық аймағына – Оңтүстік Франциядан Шығыс Германияға дейін – қатысты қолданылған. Қазіргі Францияны неміс тілінде әлі күнге дейін Франкройх (Frankreich) деп атайды, және басқа да герман тілдерінде осыған ұқсас атаулар бар (мысалы, голланд тілінде Франкрейк), бұл "франктердің мемлекеті" дегенді білдіреді.
The name France comes from Latin Francia ("land of the Franks"). Originally it applied to the whole Empire of the Franks, extending from southern France to eastern Germany. Modern France is still called Frankreich in German and similar names in some other Germanic languages (such as Frankrijk in Dutch), which means "Frank Reich", the Realm of the Franks.
Галлия мен Галлия
Франция деп аталудан бұрын, бұл жер Галлия деп аталатын. Бұл атау франк патшалары Хлодвиг I, Карл Мартель, Пепин Короткий және Карл Великийдің билік еткен кезеңінде де қолданыла берді. Шын мәнінде, Еуропаның мәдени элитасы негізінен латын тілін қолданған кезде, Галлия атауы Франция атауымен бірге қолданыла берді. Ағылшын тілінде "гал" және "галдық" сөздері латынша Gallia, Gallus және Gallicus сөздерінің синонимдері ретінде қолданылады. Дегенмен, атаулардың ұқсастығы кездейсоқ болуы мүмкін; ағылшын тіліндегі сөздер француз тіліндегі Gaule және Gaulois сөздерінен алынған, олар өздері герман тіліндегі walha сөзінен алынған сияқты, бұл герман тілінде сөйлейтін халықтарды (кельттік және латын тілінде сөйлейтін халықтарды ерекшелемей) атауға қолданылатын сөз және ағылшын тіліндегі "уэльс" сөзінің де түбірі. Герман тіліндегі "w" дыбысы француз тілінде "gu/g" болып аударылады (мысалы, guerre = war, garder = ward, Guillaume = William), ал "au" дифтонги алдындағы "al" дыбысының тұрақты нәтижесі болып табылады (мысалы, cheval ~ chevaux). "Gaule" немесе "Gaulle" сөзі латынша "Gallia" сөзінен туындауы екіталай, себебі "g" дыбысы "a" әрпінің алдында "j" болып өзгереді (мысалы, gamba > jambe), ал "au" дифтонги түсініксіз болар еді; латынша "Gallia" сөзі француз тілінде "*Jaille" болып дами берген болар еді. Бүгінде, қазіргі француз тілінде "Gaule" сөзі тек тарихи контексте қолданылады. Сөздің қазіргі қолданылуы француз епископтарының басшысы, Лион архиепискобының лауазым атауында ғана кездеседі, оның ресми атауы – Галлия Приматы (Primat des Gaules). "Галлия" атауы көпше түрінде келгені, римдіктер анықтаған үш галлдық аймақты (Celtica, Belgica және Aquitania) көрсетеді. "Галдық" сөзі кейде француз халқының тарихымен байланысты ерекшеліктерін атап көрсету үшін қолданылады, мысалы, "nos ancêtres les Gaulois" ("біздің ата-бабаларымыз галлдар") фразасы, француз тілінде өз жеке басын мәлімдеу үшін қолданылатын сөз. Үшінші Республика кезінде билік өкілдері көбінесе "notre vieille nation gauloise" ("біздің ескі галл ұлтымыз") деп атаған, мұнда "галдық" сөзі жағымды мағынада қолданылады. "Gallicisme" сөзі лингвистикада француз тіліне тән ерекшелікті білдіру үшін қолданылады. Ағылшын тілінде "Gaul" сөзі қазіргі заманда қолданылмайды. "Gallic" сөзі кейде француз халқына қатысты қолданылады, көбінесе сыни және келекелеу мағынада, мысалы, "Gallic pride" ("галдық мақтаныш"). "Coq Gaulois" (ағылшын тілінде "галль әтеші") Францияның ұлттық символы болып табылады, сондай-ақ, Франция футбол федерациясының да символы. "Astérix le Gaulois" ("Астерикс, галл") – француз комикстерінің танымал сериясы. Грек тілінде Франция әлі күнге дейін Γαλλία (Gallia) деп аталады. Ал бритон тілінде "Gall" сөзі "француз" дегенді білдіреді, бұл сөздің алғашқы бритондық өзгерісінің нәтижесі; Бретаньдегі ең көп таралған екінші отбасылық аты – Le Gall, ол Арморика тұрғындарының, бритондықтар Британиядан келгенге дейін, ұрпақтарын көрсетеді деп есептеледі, сөзбе-сөз "галл" дегенді білдіреді. Бұл сөз француз ұлтын, француз және/немесе галло тілінде сөйлейтін адамдарды атау үшін қолданылуы мүмкін; архаикалық мағынасы "шетелдік" дегенді білдіреді; туынды сөз "galleg" француз тілін білдіреді. Ирланд тілінде "gall" сөзі бастапқыда Галлия тұрғындарына қатысты болған, бірақ 9-ғасырда ол "жалпы шетелдік" ретінде қайта қолданылып, скандинавиялық басқыншыларды атау үшін қолданылды; кейіннен 12-ғасырда англо-нормандарды атау үшін қолданылды.
Before being named France, the land was called Gaul (Gallia; ). This name continued to be used even after the beginning of the reign of the Franks' Kings Clovis I, Charles Martel, Pepin the Short, and Charlemagne. In fact, for as long as the cultural elites of Europe used Latin predominantly, the name Gallia continued to be used alongside the name France. In English usage, the words Gaul and Gaulish are used synonymously with Latin Gallia, Gallus and Gallicus. However the similarity of the names is probably coincidental; the English words are borrowed from French Gaule and Gaulois, which appear to have been borrowed themselves from Germanic walha , the usual word for the non Germanic speaking peoples (Celtic speaking and Latin speaking indiscriminately) and the source for Welsh in English. The Germanic w is regularly rendered as gu / g in French (cf. guerre = war, garder = ward, Guillaume = William), and the diphthong au is the regular outcome of al before a following consonant (cf. cheval ~ chevaux). Gaule or Gaulle can hardly be derived from Latin Gallia, since g would become j before a (cf. gamba > jambe), and the diphthong au would be incomprehensible; the regular outcome of Latin Gallia would have been * Jaille in French. Today, in modern French, the word Gaule is only used in a historical context. The only current use of the word is in the title of the leader of the French bishops, the archbishop of Lyon, whose official title is Primate of the Gauls (Primat des Gaules). Gaul is in the plural in the title, reflecting the three Gallic entities identified by the Romans (Celtica, Belgica, and Aquitania). The adjective gaulois (Gallic) is still sometimes used when a French person wants to stress some idiosyncrasies of the French people entrenched in history, such as nos ancêtres les Gaulois ("our ancestors the Gauls"), a phrase sometimes used in French when one wants to assert his own identity. During the Third Republic, the authorities often referred to notre vieille nation gauloise ("our old Gallic nation"), a case in which the adjective gaulois is used with a positive connotation. The word gallicisme is used sometimes in linguistic to express a specific form to the French language. In English, the word Gaul is never used in a modern context. The adjective Gallic is sometimes used to refer to French people, occasionally in a derisive and critical way, such as "Gallic pride". The Coq Gaulois (Gallic rooster in English) is also a national symbol of France, as for the French Football Federation. Astérix le Gaulois (Asterix, the Gaul) is a popular series of French comic books, following the exploits of a village of indomitable Gauls. In Greek, France is still known as Γαλλία (Gallia). In Breton, meanwhile, the word Gall means "French", through Breton initial mutation; the second most common family name in Brittany is Le Gall, which is thought to indicate descendants of the inhabitants of Armorica from before the Bretons came from Britain, literally meaning "the Gaul". The word can be used to refer to the French nationality, speakers of French and/or Gallo; an archaic word sense also indicated the generic "foreigner"; the derivative galleg means "French" as an adjective and the French language as a noun. In Irish, meanwhile, the term gall originally also referred to the inhabitants of Gaul, but in the ninth century it was repurposed as "generic foreigner" and used to refer to Scandinavian invaders; it was used later in the twelfth century for the Anglo Normans.
Франция
Франк патшалары Хлодовик I, Карл Мартель, Пипин Ұзын және Карл I билігінде қазіргі Францияның көп бөлігі мен қазіргі Германияны қамтитын ел Франктер Корольдігі немесе Франкия деп аталды. 843 жылғы Верден шартында Франк империясы үш бөлікке бөлінді: Батыс Франкия (Francia Occidentalis), Орта Франкия және Шығыс Франкия (Francia Orientalis). Франкия Ориенталистің билеушілері, императорлық титулға ие болып, Франк империясын қайта біріктіруді көздегендер, Франкия Ориенталистің атын тастап, өз мемлекетін Киелі Рим империясы деп атады (Германия тарихына қараңыз). Франкон империясының тарихы бүгінде Франкфурт немесе Франкония (неміс тілінде Франкен) сияқты жер-атауларда сақталған. Франкия Оксиденталистің патшалары бұл талапқа қарсы тұрып, Франкия Оксиденталисті Киелі Рим империясынан тәуелсіз мемлекет ретінде сақтап қалды. Франкия Ориенталистің аты жойылғандықтан, Франкия Оксиденталисті Франция деп атау қалыптасты, содан Франция сөзі шыққан. Француз мемлекеті 843 жылдан бері үздіксіз өмір сүріп келеді (885–887 жылдардағы қысқа үзілістен басқа), Францияның алғашқы патшасынан (Карл Шалақ) бастап қазіргі президентке (Эммануэль Макрон) дейін мемлекет басшыларының үзіліссіз тізімі бар. Айта кетейік, неміс тілінде Франция әлі де Франкрайх деп аталады, бұл сөз жүзінде «Франктердің империясы» дегенді білдіреді. Карл I-нің Франк империясынан ерекшелендіру үшін Франция Франкрайх, ал Франк империясы Франкенрайх деп аталады. Франктердің аты протогерман тіліндегі *frankon сөзінен шыққан, ол «сүмбіле, найза» дегенді білдіреді. Тағы бір болжам бойынша, Франк сөзі ежелгі герман тілдерінде «бос» деген мағынаны білдіргендіктен, «еркін адамдар» дегенді білдіреді. Алайда, Франктердің этникалық аты «бос» сөзінен шыққан емес, керісінше, «бос» сөзі Франктердің этникалық атынан шыққан болуы мүмкін, себебі жаулап алушы класс ретінде тек Франктер ғана бос адам мәртебесіне ие болды. 7 ғасырлық Фредегардың жылнамасындағы дәстүрге сәйкес, Франктердің аты Франциодан шыққан, ол Сикамбридің герман патшаларының бірі, шамамен б.з.д. 61 жылы, билігі Рейн өзенінің батыс жағалауымен, Страсбург пен Бельгияға дейін созылған. Бұл халықты Юлий Цезарь «Галл соғысы туралы ескертпелерде» (Commentarii de Bello Gallico) нақты айтқан. Франктердің аты франк патшасының монеталарына жазылған сөздерден шыққан, «Франктердің патшасы» (Rex Francorum) немесе француз тілінде «Франктердің королі» (Roi des Francs) деген мағынаны білдіреді.
Under the reign of the Franks' Kings Clovis I, Charles Martel, Pepin the Short, and Charlemagne, a country that included most of modern France and modern Germany was known as Kingdom of Franks or Francia. At the Treaty of Verdun in 843, the Frankish Empire was divided in three parts: West Francia (Francia Occidentalis), Middle Francia and East Francia (Francia Orientalis). The rulers of Francia Orientalis, who soon claimed the imperial title and wanted to reunify the Frankish Empire, dropped the name Francia Orientalis and called their realm the Holy Roman Empire (see History of Germany). The history of the Franconian Empire lives on today in place names such as Frankfurt or Franconia (Franken in German). The kings of Francia Occidentalis successfully opposed this claim and managed to preserve Francia Occidentalis as an independent kingdom, distinct from the Holy Roman Empire. Since the name Francia Orientalis had disappeared, there arose the habit to refer to Francia Occidentalis as Francia only, from which the word France is derived. The French state has been in continuous existence since 843 (except for a brief interruption in 885–887), with an unbroken line of heads of states since the first king of Francia Occidentalis (Charles the Bald) to the current president of the French Republic (Emmanuel Macron). Notably, in German, France is still called Frankreich, which literally means "Reich (empire) of the Franks". In order to distinguish it from the Frankish Empire of Charlemagne, France is called Frankreich, while the Frankish Empire is called Frankenreich. The name of the Franks itself is said to come from the Proto Germanic word *frankon which means "javelin, lance". Another proposed etymology is that Frank means "the free men", based on the fact that the word frank meant "free" in the ancient Germanic languages. However, rather than the ethnic name of the Franks coming from the word frank ("free"), it is more probable that the word frank ("free") comes from the ethnic name of the Franks, the connection being that only the Franks, as the conquering class, had the status of freemen. In a tradition going back to the 7th century Chronicle of Fredegar, the name of the Franks itself is taken from Francio, one of the Germanic kings of Sicambri, c. 61 BCE, whose dominion extended all along those lands immediately joining the west bank of the Rhine River, as far as Strasbourg and Belgium. This nation is also explicitly mentioned by Julius Caesar in his Notebooks on the Gallic War (Commentarii de Bello Gallico). The name of the former French currency, the franc, comes from the words engraved on the coins of the Frankish King, Rex Francorum, meaning "King of the Franks" or "Roi des Francs" in French.
Франция
Роман тілдерінің көпшілігінде Франция "Франция" сөзімен немесе оның кез келген туындысымен белгілі, мысалы, итальян тілінде Francia, испан тілінде Francia. Осыдан ағылшын тіліндегі "Франция" атауы да шыққан, ол көне француз тілінен келген. Көптеген герман тілдерінде (бірақ ағылшын тілінде емес) Франция тарихи "Франктер елі" деп аталады, мысалы, неміс тілінде Frankreich (Франктердің мемлекеті), голланд тілінде Frankrijk (Франктердің мемлекеті), швед және норвегия тілдерінде Frankrike (Франктердің мемлекеті), дания тілінде Frankrig.
In most of the Romance languages, France is known by the word "France" or any of its derivatives, for example Francia in Italian and Spanish. This is also the origin of its name in English, "France", which derived from Old French. In most of the Germanic languages (though notably not in English), France is known as the historical "Land of the Franks", for example Frankreich (Reich of the Franks) in German, Frankrijk (Rijk of the Franks) in Dutch, Frankrike (Rike of the Franks) in Swedish and Norwegian, Frankrig in Danish.
Франция атауларының мағыналары
"Франция" атауы (және оның "француз" деген сын есімі) төрт түрлі мағынаны білдіре алады, оларды шатасуды болдырмау үшін ажырату маңызды. Оның түбі герман тіліндегі "франк" сөзінен шыққан, ол "бос", "еркін" дегенді білдіреді және ер адамның аты ретінде де қолданылған.
The name "France" (and its adjective "French") can have four different meanings which it is important to distinguish in order to avoid ambiguities. Its origin is the Germanic word "frank" which means "free" and is also a male name.
Саяси мағынасы
Бірінші мағынада "Франция" деген сөз бүкіл Француз Республикасын білдіреді. Бұл жағдайда "француз" сөзі ұлттықты білдіреді, өйткені ол француздық жеке куәлігінде "Nationalité : française" деп жазылған. "Франция" және "француз" сөздерінің этимологиясы мен мағынасы Францияда құлдық пен дербессіздікті жоюға зор әсер етті. Шындығында, 1315 жылы король Людовик X Францияда құлдық заңсыз екенін қайта растаған жарлық шығарды, "Франция – еркіндік дегенді білдіреді" деп жариялап, француз жеріне (метрополиялық) аяқ басқан кез келген құл босатылуға тиіс екенін айтты. Ғасырлар өткен соң, бұл жарлық Париж Парламентіндегі адвокаттар тобына, олардың көпшілігі Қаралардың достары қоғамының мүшелері болды, француз революциясына дейін бірқатар істерде бұрын-соңды болмаған азат ету құқықтарын жеңіп алуға негіз болды, бұл (уақытша) 1794 жылы француз теңіз арты аумақтары мен колонияларында құлдықты толық жоюға әкелді, бірақ плантация лоббилерінің қолдауымен Наполеон қант құрағы өсіретін колонияларда құлдықты қайта енгізді.
In a first meaning, "France" means the whole French Republic. In that case, "French" refers to the nationality, as it is written on the French ID card: "Nationalité : française". The etymology and meaning of the word "France" and "French" have had strong bearings in the abolition of slavery and serfdom in France. Indeed, in 1315, king Louis X issued an edict reaffirming that slavery was illegal in France by proclaiming that "France signifies freedom", that any slave setting foot on (metropolitan) French ground should be freed. Centuries later, this decree served as the basis for a group of crusading lawyers at the parlement of Paris, many of whom were members of the Society of the Friends of the Blacks, winning unprecedented emancipation rights in a series of cases before the French Revolution, which (temporarily) led to the complete abolition of slavery on French overseas territories and colonies in 1794 until Napoleon, propped up by the plantation lobbies, re introduced slavery in sugarcane growing colonies.
Географиялық мағынасы
Екінші мағынада "Франция" тек материктік Францияны ғана білдіреді, яғни Францияның еуропалық бөлігін.
In a second meaning, "France" refers to metropolitan France only, meaning mainland France.
Тарихи мағынасы
Үшінші мағынада "Франция" атауы Франция аралы провинциясына (орталығы Париж қаласы) қатысты, ол тарихи тұрғыдан корольдік иеліктің орталығы болған. Бұл мағына кейбір географиялық атауларда кездеседі, мысалы, француздық Бри (Brie française) және француздық Вексин (Vexin français). Атақты Бри ірімшігін өндіретін аймақ – француздық Бри, ол Шампанға қосылған Шампан Бриінен (Brie champenoise) өзгеше, корольдік иелікке қосылған Бридің бөлігі. Сол сияқты, француздық Вексин – Норман Вексинен (Vexin normand) өзгеше, ол Нормандияның ішінде орналасқан Вексиннің бөлігі. Төртінші мағынада "Франция" Франция аралының бірнеше "pays" (лат. pagi, жекеше pagus) елдерінің біріне – Pays de France қатысты. Француз провинциялары әдетте бірнеше "pays"-ден тұратын, олар Рим әкімшілігі ежелгі дәуірде құрған pagi-лердің тікелей жалғасы болды. Île de France құрамына Pays de France, Parisis, Hurepoix, француздық Vexin және басқалары кірді. Pays de France – Париждің солтүстігінде орналасқан құнарлы жазық, ол Орта ғасырларда өнімді ауыл шаруашылығының бірі болды және жүз жылдық соғысқа дейін француз корольдік сарайының зор байлығын құруға көмектесті, соның ішінде готикалық өнер мен сәулеттің пайда болуына жағдай жасады, ол кейіннен Батыс Еуропаға тарады. Pays de France "Франция жазығы" (Plaine de France) деп те аталады. Оның тарихи орталық қаласы – Сен-Дени, онда 12 ғасырда әлемдегі алғашқы готикалық собор салынды және Франция патшалары жерленген. Қазір Pays de France Париж маңындағы қалалардың солтүстік бөлігі ретінде толыққанды салынған. Бұл төртінші мағына көптеген жер атауларында кездеседі, мысалы, Францияның Ройси-ан-Франс қаласы, оның аумағында Шарль де Голль әуежайы орналасқан. Қаланың аты сөзбе-сөз "Франция еліндегі Ройси" (Roissy en France) дегенді білдіреді, "Франция мемлекетіндегі Ройси" емес. Францияның осы мағынада қолданылуының тағы бір мысалы – 1998 жылғы футболдан әлем чемпионаты үшін Сен-Дениге жақын салынған жаңа "Стад де Франс". Стадионға жергілікті ерекшелік беру үшін оны Pays de France деп атауға шешім қабылданды. Атап айтқанда, Сен-Дени қаласының мэрі жаңа стадионның Париждің солтүстік маңындағы стадион болғанын қаладынын, ол жай ғана солтүстік маңында орналасқан ұлттық стадион емес екенін нақты айтты. Атауы осыны көрсетеді, бірақ француздардың азаз бөлігі осы оқиғаны біледі және көпшілігі оны елдің атымен байланыстырады.
In a third meaning, "France" refers specifically to the province of the Île de France (with Paris at its centre) which historically was the heart of the royal demesne. This meaning is found in some geographic names, such as French Brie (Brie française) and French Vexin (Vexin français). French Brie, the area where the famous Brie cheese is produced, is the part of Brie that was annexed to the royal demesne, as opposed to Champagne Brie (Brie champenoise) which was annexed by Champagne. Likewise, French Vexin was the part of Vexin inside Île de France, as opposed to Norman Vexin (Vexin normand) which was inside Normandy. In a fourth meaning, "France" refers only to the Pays de France, one of the several pays (Latin: pagi, singular pagus) of the Île de France. French provinces were typically made up of multiple pays, which were the direct continuation of the pagi set up by the Roman administration during Antiquity. The Île de France included the Pays de France, Parisis, Hurepoix, French Vexin, and others. The Pays de France is the fertile plain located immediately north of Paris which supported one of the most productive agriculture during the Middle Ages and helped to produce the tremendous wealth of the French royal court before the Hundred Years' War, making possible among other things the emergence of the Gothic art and architecture, which later spread all over western Europe. The Pays de France is also called the Plaine de France ("Plain of France"). Its historic main town is Saint Denis, where the first Gothic cathedral in the world was built in the 12th century, and inside which the kings of France are buried. The Pays de France is now almost entirely built up as the northern extension of the Paris suburbs. This fourth meaning is found in many place names, such as the town of Roissy en France, on whose territory is located Charles de Gaulle Airport. The name of the town literally means "Roissy in the Pays de France", and not "Roissy in the country France". Another example of the use of France in this meaning is the new Stade de France, which was built near Saint Denis for the 1998 Football World Cup. It was decided to call the stadium after the Pays de France, to give it a local touch. In particular, the mayor of Saint Denis made it very clear that he wanted the new stadium to be a stadium of the northern suburbs of Paris and not just a national stadium which happens to be located in the northern suburbs. The name is intended to reflect this, although few French people know this story and the great majority associates it with the country's name.
Франция үшін басқа атаулар
Еврей тілінде Франция צרפת (Tzarfat) деп аталады. Маори тілінде Франция Wīwī деп аталады, бұл француз тіліндегі oui, oui (иә, иә) деген сөзден шыққан. Қазіргі грек тілінде Франция әлі күнге дейін Γαλλία (Галлия) деп аталады, бұл Галлиядан туындаған.
In Hebrew, France is called צרפת (Tzarfat). In Māori, France is known as Wīwī, derived from the French phrase oui, oui (yes, yes) In modern Greek, France is still known as Γαλλία (Gallia), derived from Gaul.