Кіріспе

Нейрофиброма – шеттік жүйке жүйесіндегі қатерсіз жүйке қабықшасы ісігі. 90% жағдайда олар жеке ісік ретінде (жеке нейрофиброма, жалғыз жүйке қабықшасы ісігі) табылады, ал қалғаны I типті нейрофиброматоз (NF1) ауруы бар адамдарда кездеседі, бұл аутосомдық-доминантты генетикалық тұқым қуатын ауру. Олар дене пішінінің бұзылуынан, ауырсынудан бастап, когнитивтік бұзылымдарға дейін әртүрлі симптомдарға әкелуі мүмкін. Нейрофибромалар миелин түзбайтын Шванн жасушаларынан пайда болады, олар нейрофибромин протеинін кодтайтын NF1 генінің екі аллельдік инактивациясын көрсетеді. Бұл протеин RAS-тің жасуша өсу жолын реттеуге жауапты. Шванн жасушаларынан пайда болатын тағы бір ісік түрі – шванномадан айырмашылығы, нейрофибромалар Шванн жасушаларынан өзге көптеген жасуша түрлері мен құрылымдық элементтерді қамтиды, сондықтан олардың пайда болу және даму механизмдерін анықтау мен түсіну қиын.

Түрлері

Нейрофибромалар екі негізгі түрге бөлінеді: дермалық және плексиформалық. Дермалық нейрофибромалар бір перифериялық жүйкемен байланысты, ал плексиформалық нейрофибромалар бірнеше жүйке талшықтарымен байланысты. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының жіктелу жүйесі бойынша, дермалық және плексиформалық нейрофибромалар І санаттағы ісіктер болып есептеледі. Плексиформалық нейрофибромаларды емдеу қиын, және олар қатерлі ісікке айналуы мүмкін. Дермалық нейрофибромалар қатерлі болып өспейді.

Анатомия

Терілік нейрофибромалар (кейде терілік нейрофиброма деп аталады) терідегі жүйкелерден пайда болады. Олардың үш түрі бар: ішкі плексиформалы нейрофибромаларды толыққанды алып тастау өте қиын, себебі олар бірнеше тінді қабаттар арқылы өседі және осыған тырысу сау тіндерге немесе органдарға зиян келтіруі мүмкін.

Аурудың басталу жасы

Плексиформалы нейрофибромалар өмірдің басында пайда болады және туа біткен кемістіктер деп саналады.

Медициналық асқынулар

Плексиформалы нейрофиброма дене пішінінің бұзылуына, неврологиялық және басқа да клиникалық кемістіктерге себеп болуы мүмкін. Плексиформалы нейрофибромалар егер белгілі бір аймақтарда дамыса, ауыр клиникалық асқынуларға әкелуі мүмкін. Плексиформалы нейрофибромалардың шамамен 10 пайызы қатерлі перифериялық жүйке қабықшасы ісігіне трансформацияланады. Плексиформалы нейрофиброма NF1 синдромымен ауыратын науқастарда MPNST-ның белгілі бір алғы құрылымы болып табылады. Нейрофибромалардан қатерлі ісіктердің пайда болуы миелинсіз Шванн жасушаларында CDKN2A немесе TP53 гендерінің экспрессиясының жоғалуымен байланысты, сонымен қатар бұл жасушаларда NF1 генінің екі аллельдік инактивациясы да байқалады.

Себеп

Бұл бөлім нейрофиброманың пайда болуын генетика, жасушалық сигналдау, гистология және жасушалық цикл аспектілерінде қарастырады.

Нейрофибромин 1 генінің

NF1 гені 350 кб геномдық деректерді қамтитын 60 экзоннан тұрады және хромосомалық 17q11.2 аймағына орналасқан. Бұл ген нейрофиброминды кодтайды, ол 2,818 амин қышқылынан тұратын, үш альтернативті тізілген экзоны (9a, 23a және 48a) бар үлкен 220-250 кДа цитоплазмалық белок. Нейрофиброминнің функционалдық бөлігі – GAP, яғни GTPазаны белсендіретін белок. GAP белсенді GTP байланысқан RAS-тің белсенді емес GDP байланысқан түріне өтуін үдетеді, RAS-тің белсенділігін төмендетеді және RAS-тің шақырылған өсу сигналдарын азайтады. RAS бақылауын жою RAF, ERK1/2, PI3K, PAK және mTOR S6 киназасы сияқты басқа сигналдық жолдардың белсенділігін арттырады. Бұл төменгі RAS жолдарының күшейген белсенділігі жасушалардың өсуі мен тірі қалуын арттыру үшін бірлесіп жұмыс істеуі мүмкін. NF1 және TP53 сияқты жасуша өсуін реттейтін белоктарды кодтайтын гендер ісікке қарсы гендер деп аталады. Нейрофиброминнің RAS белсенділігін реттеуден басқа да өсуді реттеу қасиеттері бар, бірақ осы басқа функциялары қазіргі уақытта толыққанды түсініксіз.

Шванн жасушалары

Шванн жасушаларының миелиндік және миелиндік емес екі түрі бар. Миелинді Шванн жасушалары миелинмен үлкен диаметрлі (>1 микрометр) шеткі жүйке жүйесінің (ШЖЖ) аксондарын жауып тұрса, миелинсіз Шванн жасушалары цитоплазмалық өсінділерімен кіші диаметрлі ШЖЖ аксондарын қаптайды. Миелинсіз Шванн жасушалары нейрофибромалардың неопластикалық құрауышы болып табылады. Миелинсіз Шванн жасушалары мен аксондардың мұндай жиынтығы Ремак шоғыры деп аталады. Миелинсіз Шванн жасушалары нейрофибромалардың пайда болуына себеп болғанымен, оларды осы өзгеріске осал қылатын мутациялар Шванн жасушаларының прекурсорларында жүйке дамуының ерте кезеңінде пайда болады. Мутацияланған миелинсіз Шванн жасушалары қалыпты Ремак шоғырларын құрамайды. Керісінше, олар мақсатты аксондарды тиісінше қоршап, бөліп шығара алмайды. Қазіргі уақытта, егер Шванн жасушаларының екі түрі де NF1 генінің биаллельді инактивациясын көрсетсе, неліктен тек миелинсіз түрі ғана нейрофибромаларға айналатыны белгісіз.

Ағзаның ісікті басу функциясының жоғалуы

Нейрофибромалар миелинсіз Шванн жасушаларынан пайда болады, олар NF1 генінің белсенді емес нұсқасын ғана экспрессиялайды, бұл функционалдық нейрофиброминнің экспрессиясын толық жоғалтуға әкеледі. Бір кемшіктік аллель мұраға берілсе де, нейрофиброманың қалыптасуы үшін гетерозигоздықтың жоғалуы (LOH) болуы керек; бұл «екі соққы гипотезасы» деп аталады. Бұл LOH басқа жасушалардағы мутацияларға себеп болатын, мысалы, тотығу ДНҚ зақымдануы сияқты механизмдер арқылы жүзеге асады. Миелинсіз Шванн жасушасы NF1 гендерінің белсенділігін жойғаннан кейін, ол тез көбейе бастайды. Бұл жағдай гиперплазия деп аталады, яғни қалыптыдан артық жасуша өсуі. Дегенмен, миелинсіз Шванн жасушаларының саны артқанмен, нейрофиброма әлі қалыптаспаған. Нейрофиброманың дамуы үшін NF1 гені бойынша гетерозиготалық жасушалар осы орынға тартылуы керек. Пролиферацияланатын миелинсіз Шванн жасушалары KIT лигандасы сияқты хемоаттрактанттар мен гепарин байланыстырушы өсу факторы мидкин сияқты ангиогендік факторларды бөліп шығарады деп болжанады. Бұл химиялық заттар NF1 гені бойынша гетерозиготалық жасушалардың миелинсіз Шванн жасушалары құратын гиперпластикалық зақымдарға миграциясын ынталандырады. Бұл жасуша түрлеріне фибробластар, перинеуриалдық жасушалар, эндотелиалдық жасушалар және мастоциттер жатады. Мастоциттер митогендерді немесе тіршілік ету факторларын бөліп шығарады, бұл дамитын ісік микроортаны өзгертеді және нейрофиброманың қалыптасуына әкеледі. Дермальды және плексиформалық нейрофибромалар дамудың кейінгі сатыларында өзгешеленеді, бірақ бұл туралы толық мәлімет әзірге белгісіз. Дермальды нейрофибромалардың диаметрі 2-ден 20 мм-ге дейін болуы мүмкін, олар жұмсақ, икемді және қызғылт ақ түсті болады, ал көбінесе бұл кішкентай жұмсақ ісікті саусақпен теріге қысым жасау арқылы сақина арқылы теріге енгізуге болады, бұл манипуляция «сағат бағанасын жасау» деп аталады. Нейрофиброманың болуын анықтау үшін қандағы меланоманың тежеуші белсенділігін анықтауға болады. Гистопатологиялық диагноз қою үшін биопсия қолданылады.

Терінің нейрофибромасы

Тері нейрофибромалары, егер олар ауыртпаса немесе сыртқы келбетін бұзбаса, әдетте хирургиялық жолмен алынбайды, себебі олардың саны көбінесе көп болады және олар қауіпті емес. Дermal нейрофибромаларын жою үшін CO2 лазерлері қолданылған. "Көптеген тері нейрофибромаларын CO2 лазермен емдеуден кейінгі гипертрофиялық жаралар" деген мақаласында Ostertag және авторлар лазерлік емдеу туралы былай деді: "Нейрофиброматоздың терідегі көріністерін емдеу туралы шешім қабылдауда косметикалық деформация ең маңызды мәселе болып табылады. Көптеген нейрофибромалары бар пациенттерді CO2 лазермен емдеу әлі де ең жақсы нұсқа. Дегенмен, процедураның тиімділігін бағалау және пайда болған жараның қабылданатындығын анықтау үшін сынақ емдеу жүргізу ұсынылады."

Сәулелену

Плексиформалы нейрофиброма қатерлі түрге айналған жағдайда, емдеу ретінде сәулелену және химиотерапия қолданылуы мүмкін. Дегенмен, плексиформалы нейрофибромаларды емдеу үшін сәулелену көбінесе қолданылмайды, себебі ол қатерлі өзгеріске түсуді ынталандыруы мүмкін деген алаңдаушылық бар. Тіпті, сәулелік терапия салдарынан нейрофибромадан шваномның пайда болған жағдайы да тіркелген.

Дәрі-дәрмектер

АПЕ ингибиторлары нейрофибромаларды емдеудің жаңа тәсілі ретінде ұсынылған. АПЕ ингибиторлары қазіргі уақытта гипертония және жүрек жеткіліксіздігін емдеу үшін, миокард инфарктісінен кейін қайта құрылымдалу мен қайта инфаркттің алдын алу үшін, сондай-ақ диабетикалық нефропатия және басқа да бүйрек ауруларын жеңілдету үшін қолданылады. АПЕ ингибиторлары TGF-бетаның деңгейін төмендету арқылы әрекет етеді, ал TGF-бета – ісіктердің дамуына ықпал ететін өсу факторы екені дәлелденген.

Ешбір әсер жоқ

Пирфенидон фибробластардың өсуін тежейді. Зерттеулер бақылау тобымен салыстырғанда жақсаруды көрсетпеді. Типифарниб (сонымен қатар R115777 дәрісі ретінде белгілі) RAS-тың белсенділігін тежейді. Бұл препарат фарнезилтрансфераза ингибиторы болып табылады, ол киназа жолының гипербелсенді болуына дейін посттрансляциялық модификация кезеңінде Ras киназасын тежейді. Ол бірінші фазадағы клиникалық сынақтардан сәтті өтті, бірақ екінші фазада бақылау тобымен салыстырғанда жақсармағандықтан тоқтатылды (NCT00029354).

Зерттеу

Нейрофибромаларды емдеуге арналған көптеген дәрілік терапиялар зерттеудің әртүрлі сатыларында жүргізілуде; олардың нейрофибромаларды емдеуде пайдалы болатынын анықтау үшін қосымша уақыт талап етіледі. mTOR сигнализациясын тежейтін сиролимус плексиформалы нейрофибромаларды емдеу үшін зерттелуде. Ерлотиниб пен сиролимустың комбинациясы төмен дәрежелі глиомаларды емдеуде зерттелді. Алғашқы зерттеулер имматинибтің c-kit тирозинкиназасын блоктау қасиеттерін плексиформалы нейрофибромаларды емдеуде қолдануға мүмкіндік беретінін көрсетті. Пегиндеферон альфа 2b плексиформалы нейрофибромаларды емдеуде зерттелді. Сорафениб резекцияланбайтын плексиформалы нейрофибромалар мен төмен дәрежелі астроцитомаларды емдеу үшін зерттеліп жатыр. In vitro жағдайында транниласт нейрофиброма жасушаларының өсуін тежейді. Нейрофибромин 1 геніне гендік терапия мутация нәтижесінде пайда болатын аурулар жиынтығын болдырмаудың толыққанды шешімі болып табылады. 2006 жылға дейін NF1 ісіктеріне арналған терапия тиісті NF1 ісік моделінің болмауына байланысты сынақтан өткізілмеді.