Кіріспе
Жаңа Зеландия саясаткері, дәрігер және денсаулық сақтау реформаторы (1875 немесе 1876 – 1930)
Сэр Мауи Вирему Пита Наера Помаре (1875 немесе 1876 – 27 маусым 1930) – Жаңа Зеландияның дәрігері және саясаткері, маори халқының ең белгілі саяси тұлғаларының бірі. Ол маорилердің денсаулығы мен тұрмыс жағдайын жақсартуға жасаған тырыстарымен әйгілі. Дегенмен, Помаренің мансабы даулы болды: ол Таранаки маорилерінің жерінің соңғы 18 000 акр бөлігін оның иелерінен алу бойынша келісімге келді, бұл әрекет оның халқы үшін "соңғы апат" деп бағаланды. Ол бастапқыда Солтүстік Таранакиден шыққан, кейін Веллингтонға және 1835 жылғы шабуылдан кейін Чатем аралдарына көшіп кеткен Нгати Мутунга тайпасының мүшесі еді.
Ерте өмір
Помаренің туған күні белгісіз – мектептік жазбаларда 24 тамыз 1875 жыл деп көрсетілген, бірақ көптеген басқа дереккөздерде 13 қаңтар 1876 жыл делінген. Ол Таранакидегі Уренуи жанындағы паға дүниеге келген. Оның әкесі Вирему Наера Помаре Нгати Мутунга руынан, ал анасы Мере Хотунга Николл Нгати Тоа руынан шыққан. Оның шешесінің анасы, Кахе Те Рау о те ранги, Вайтанги шартының қол қоюшыларының бірі болған. Екеуі де Помаре ересек болардан бұрын қайтыс болды, оны әпкесі тәрбиеледі. Помаре Парихакада аттың аяғы тиіп жарақат алған бала еді.
Білім
Помаре Крайстчерч ұлдар орта мектебінде, содан кейін Те Ауте колледжінде оқыды. Оның отбасы заңгер болуын қалағанмен, Помаре дәрігер болуды шешті және 1895 жылы АҚШ-тың Мичиган штатындағы Батл-Крик қаласындағы Жетінші күндік адвентистер шіркеуінің медициналық колледжінде оқуға кірді. Ол 1900 жылға дейін Америка Құрама Штаттарында болып, көп саяхат жасады.
Денсаулық сақтау департаменті
Помаренің Жаңа Зеландияға оралған кезде қоғамдық денсаулық сақтау туралы үлкен алаңдаушылық болды, тұрғын үй мен санитария сапасы маңызды саяси мәселе болып саналды. Бұл мәселе әсіресе маори қауымдары үшін өте өткір болды, ал Помаре, маори дәрігерлерінің шағын тобының бірі ретінде, Денсаулық сақтау министрлігінде маори денсаулық сақтау жөніндегі инспектор болып тағайындалды. Осы лауазымда ол маорилердің денсаулығын жақсарту үшін бірнеше маңызды науқандар жүргізіп, үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Помаре кеңсесінің күнделікті жұмысында өте белсенді болды, көбінесе шалқары ауылдарға барып, халыққа лекция оқыды. Денсаулық сақтау туралы жиі дәрістер оқығандықтан, ол шешендік өнерде үлкен тәжірибе жинады. Кейбір достарынан, әсіресе Апирана Нгатадан айырмашылығы, Помаре маори мәдениетінің жоғалуына аса мән бермеді және көптеген ауызша дәстүрлердің жоғалуына себеп болған 1907 жылғы Тохунганы басу туралы заңға қолдау көрсетті. Помаре мен Нгата маорилердің тұрмыс жағдайын жаңарту қажеттігіне келіссе де, Помаре Нгатаның дәстүрлі маори мәдениеті мен өнерін сақтау және қорғауға деген құлшынысын бөліспеді. Керісінше, Помаре Пакеха мен маорилердің ақырында бірігіп, екеуінің де ең жақсы жақтарын біріктіретін жалғыз мәдениет құрады деп сенді (оның івиінің ортақ идеалы).
Парламент мүшесі
1911 жылғы сайлауда Помаре Веллингтоннан Оклендтің оңтүстігіне дейін, сондай-ақ Таурангадан солтүстікке қарай Солтүстік аралдың батыс бөлігін және шығыс жағалауын қамтыған Батыс маори сайлау округінен тәуелсіз кандидат ретінде Өкілдер палатасына түсті. Маори патшасы Маута Тавиаоның қолдауымен ол үкіметте отырған Хенаре Кайхауды жеңіп, сайлауда жеңіске жетті. Ол көптеген орындарды жеңіп алған жаңа Реформа партиясымен бірлесіп жұмыс істеді. Партия үкімет құрғаннан кейін Помаре 1912 жылдың шілде айында портфелі жоқ министр ретінде Кабинетке тағайындалды, бұл көбінесе рәміздік лауазым болды. Помаре партиясының ішінде өте беделді болды – бұл, әдетте, ол тәуелсіз маори мәдени ерекшелігін жариялаған жоқ, ал ол Реформа партиясының консервативті көзқарастарына сай келді. (Сонымен қатар, Помаренің ескі досы Апирана Нгата оппозициялық Либералдық партиядан депутат болып сайланды.)
Таранаки жері туралы келіссөздер
1881 жылы патша Таранаки маориі үшін 187 000 акр жерді "толығымен және мәңгілікке" бөліп берді, бірақ 1911 жылы қалған жер 18 000 акр ғана болды және ол маорилердің атынан қоныс аударушыларға жалға берілді. Алайда, жерді тартып алуға наразылық ретінде, жергілікті маорилер жалға алу ақысын талап етпеді. Ваикато және Таранаки өкілдері Мауи Помарені Батыс маори округінің депутаты етіп сайлады, осы 18 000 акр жердің қоныс аударушылардың жеке меншігіне мәңгілікке өтуіне жол бермеу үшін. 1923 жылы маорилер 18 000 акр жерін қайтарып алды, бірақ Помаре бұл жерді жалға берілетін жерден жеке меншікке айналдырды, оған оның халқы мүлде дайын болмады.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Помаре мен Нгата маорилерді қарулы күштерге қосылуға шақыру үшін бірікті. Помаре мен Нгата екеуі де соғысқа белсенді қатысып, елді қорғау үшін күресу арқылы маорилердің толық құқықты азаматтар екенін пакехаларға көрсетуге болатынына сенді. Дегенмен, Помаре әскери қызмет туралы заңға сәйкес маорилерге де әскери шақыруды қолдану арқылы көптеген сайлаушыларын наразылыққа толтырды.
Қызмет мансабы
1916 жылдың сәуір айында Помареге Кук аралдарындағы, сол кезде Жаңа Зеландияның аумағы болған жердегі министрлік жауапкершілік берілді. Ол аралдарға көбірек қаржы жұмсау үшін белсенді түрде лоббиледі және инфрақұрылымды едәуір жақсартуға жауапты болды. Бірақ ол аралдардың өзін-өзі басқару идеясына қарсы болды, олар мұндай қадамға әлі дайын емес екенін айтты. Ол бірнеше рет аралдардың өзінің кеңесі қабылдаған заңдарды күштен жойды, бұл шағын наразылықтарға әкеп соқты. Дегенмен, Кук аралдарында оған жақсы қарайтын, қызметінің соңында күміс кесе сыйлады. Кейін, 1925 жылдың мамырында Помаре Денсаулық сақтау министрі болып тағайындалды, бұл оның ең жоғары лауазымы болды. Экономикалық мәселелерге байланысты Денсаулық сақтау департаментінің бюджеті шектеулі болды, бұл Помаре үшін маңызды реформалар жасауды қиындатты. Дегенмен, ол аналарға күтім көрсету және жабдықтарды зарарсыздандыру сияқты бірнеше салаларда үлкен жетістіктерге қол жеткізді. Помаре 1920 жылғы Жаңа жылдық құрмет көрсетулерде Сент-Михаил және Сент-Джордж орденінің серігі (CMG) және 1922 жылғы Корольдің туған күні құрметіне Британ империясы орденінің қолбасшысы (KBE) болып тағайындалды.
Кейінгі өмірі
1928 жылы Помаре туберкулезбен ауырады. 1928 жылғы сайлауда Апирана Нгата, оппозициялық партияның мүшесі болса да, Помаре үшін сайлау науқанын өткізді. Помаре қайта сайланды. Кейін Помаре денсаулығына жақсы әсер етеді деген үмітпен Калифорнияға сапар шекті. Ол 1930 жылғы 27 маусымда Сан-Францискода қайтыс болды.
Мұра
Мауи Помаре күні (Te Ra o Māui Pōmare) жыл сайын Таранаки облысының Уайтара қаласындағы Оуаэ Мараеде оның қайтыс болған күнінің жылдығына ең жақын келетін сенбіде тойланады. Бұл күні оның денсаулық сақтау реформаларындағы, саясаттағы және әсіресе маори жерлерін тартып алу фактілерін зерттеудегі еңбегі құрметтеледі. Мауи Помаре күні Самоа үшін де маңызды. 1927 жылы Помаре Парламентте Жаңа Зеландияның Самоа қарсылық қозғалысына қатысты әрекеттерін сынап сөйледі, және бұл 2013 жылғы Мауи Помаре күнінде еске алынды. «The New Zealand Herald» газетінің 150 жылдығын мерекелеу аясында, газет оны 1926 жылдың жаңа зеландиялық азаматы деп атады, себебі ол маори жерлеріне қатысты арыздарды қарау ісінде үлкен еңбек еткен. Газет оған 1927 жылы да сол марапатты тағы да берді, өйткені ол Денсаулық сақтау министрі ретінде әйелдердің босану кезіндегі өлім-жітімін азайтуға үлкен үлес қосты.