Кіріспе
Саяси философиядағы мәселе – жаһандық әділдік туралы философиялық тартыс.
the philosophical debate about global justice
Жаһандық әділдік – әділетсіздікке қатысты алаңдаушылықтан туындайтын саяси философияның бір саласы. Ол кейде интернационализмнің бір түрі ретінде қарастырылады.
Тарих
Норвегиялық философ Хенрик Сайсе батыс дәстүріндегі жаһандық этика мен халықаралық әділдік табиғи құқық дәстүрінің бір бөлігі екенін айтады: бұл тақырып Орта Стоа және Цицеронның латын тіліндегі дәуірінен бері, сондай-ақ ерте христиан философтары Амброзий мен Августиннен бастап батыс мәдениетінде ұйымдастырылып, оқытылып келген. Сайсе былай дейді.
Контекст
Американдық саясаттанушы Ирис Марион Янгтың айтуынша, "Кеңінен қабылданған философиялық көзқарас әділдік міндеттемелерінің шегі ортақ саяси қауымдастыққа мүшелікпен анықталады деп санайды. Осыған сәйкес, адамдар әділдік міндеттемесін тек бірге ортақ конституцияда өмір сүретін немесе өздерінің бір ұлтқа жататынын мойындайтын адамдарға ғана сезінеді". Ағылшын философы Дэвид Миллер осы пікірмен келісті, міндеттемелер тек бірге өмір сүретін немесе бір ұлттың құрамына кіретін адамдарға ғана қатысты екенін айтты. Әлемдік контексте біз бір-бірімізге не тиістіміз деген сұрақ – жаһандық әділдік тұжырымдамасы жауап іздеуге тырысатын мәселе. Адамның моральдық қағидаларына қайшы келетін оң және теріс міндеттер бар. Космополиттер, олардың қатарында ежелгі грек Диоген Синопа да болған, өздерін әлем азаматы деп жариялаған. Уильям Годвин (утилитаризмді қолдайтын ойшыл және анархист) әрбір адамның ешкімді артық көре алмай, барынша жақсылық жасауға бейтарап міндеті бар екенін айтты. Бұл пікірталстың кең саяси контексі – жергілікті институттар арасындағы ұзаққа созылған қақтығыс: тайпалар мен мемлекеттер, ауылдар мен қалалар, жергілікті қауымдастықтар мен империялар, немесе ұлттық мемлекеттер мен БҰҰ арасындағы шиеленіс. Тарих барысында жергілікті және жаһандық күштердің арасалмақтылығы төмендеп келеді. Ерте заманнан ХХ ғасырға дейін басым саяси институт – мемлекет болды, ол егеменді, аумақтық, өз аумағында зорлық-зомбылықты қолдану монополиясын талап етеді және басқа егемен мемлекеттердің халықаралық жүйесінде өмір сүреді. Осы кезеңде саяси философтардың әділдікке деген қызығушылығы негізінен ішкі мәселелерге шоғырланды: мемлекеттер өз азаматтарына қалай қатысуы керек және азаматтар бір-біріне не тиіс? Мемлекеттер арасындағы және мемлекеттерден тыс жеке тұлғалар арасындағы қатынастардағы әділдік екінші деңгейлі мәселе ретінде қарастырылды немесе халықаралық қатынастар теорияшыларына қалдырылды. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері мемлекеттік жүйе жаһандану және Ұлттар Лигасы, Біріккен Ұлттар Ұйымы және Дүниежүзілік банк сияқты мемлекеттік емес саяси және экономикалық институттардың құрылуы арқылы өзгерді. Осы кезеңде, әсіресе 1970 жылдардан бері, жаһандық әділдік саяси философияда маңызды мәселеге айналды. Қазіргі жаһандық әділдік пікірталысында бейтараптық мәселесі шекаралардың және ортақ азаматтықтың моральдық маңызына байланысты.
Негізгі мәселелер
Әлемдік әділдік мәселесінің орталық тұсында үш байланысты сұрақ тұр: әділдіктің ауқымы, байлық және басқа да игіліктерді бөлістегі әділдік, сондай-ақ әділдікке жауапты институттар. Бұл сұрақтар идеалды емес жағдайларда қарастырылғанда, саяси этиканың бір саласы – "процесс этикасының" құрамына кіреді.
Бөліну теңдігі
Джиллиан Брок: "Адамдардың негізгі қажеттіліктері қамтамасыз етіліп, «қадірлі» өмір сүруіне кепілдік беру міндетіміз бар ма, әлде әлемдік әлеуметтік-экономикалық теңдікке көбірек мән беруіміз керек пе?". 1,1 миллиард адам – адамзаттың 18 пайызы – Дүниежүзілік банк белгілеген күніне 2 доллардан аз табыспен өмір сүреді. Бұл байлық пен басқа да игіліктердің бөлінісі әділ бе? Кедейліктің түп себебі неде, және әлемдік экономикада жүйелі теңсіздіктер бар ма? Джон Роулз халықаралық міндеттемелер мемлекеттер арасында ғана болады дейді, егер «мемлекеттер қадірлілік деңгейінің минималды шартын орындаса», ал Томас Нагель басқаларға деген міндеттемелер жеке деңгейде екенін, халықаралық деңгейде тең қаралуға моральдық себептердің қажеті жоқ екенін айтады. Питер Сингер «Аштық, байлық және мораль» еңбегінде байлардың ақшасын мұқтаждарға беруі – моральдық міндет екенін көрсетеді. Олар қалай қолдау таба алады, және мұндай институттарды құру мен сақтау кімнің жауапкершілігінде? Әртүрлі аумақтық бірліктердің құзырында еркін қозғалыс қаншалықты болуы керек? Томас Погге мемлекеттер өздері ғана әлемдік әділдікке жете алмайды дейді: «Халықаралық қатынастарда моральдық тұрғыдан маңызды болып табылатын жалғыз фактор – мемлекеттердің, яғни үкіметтердің мүдделері болуы мүмкін емес». Дүниежүзілік сауда ұйымы сияқты ұйымдар еркін сауданы жақтады, бірақ Погге мен Моеллендорфтың сөзіне сүйенсек, дамыған елдерде протекционизмге рұқсат беріледі. Африкадағы 130 азаматтық қоғамдық ұйым Халықаралық қылмыстық соттың (ХҚС) біркелкі жұмыс істемейтінін мойындады, бірақ әлемдік әділдікке қол жеткізу үшін оны қолдауын жалғастыруда. Камбоджадағы төтенше соттарда кейбір бақылаушылар «сот режимінен зардап шеккендерге өтемақы қалай төленетінін дұрыс шеше алмаса, сот тиімді болмайды» деді, ал басқалары оны қолдады. Камбоджа тарихындағы ең маңызды сот процесі болады деп күтеді. Камбоджаның Документациялық орталығының директоры Юк Чханг: «Бұл іс Камбоджа тарихындағы ең маңызды сот болады» деді. Климаттық өзгерістер жөніндегі үкіметаралық комиссия сияқты бір халықаралық институт, климаттық өзгерістер жөніндегі келісімдерге жауапты, Truthout басылымының мәліметінше, жеткілікті жылдам әрекет етпегені үшін сынға ұшырады. Глобалды әділдік экологиялық жобасының қызметкерлері Анн Петерманн мен Орин Лангель 2007 жылы «визалары кешіктірілген кедей елдердің азаматтық қоғамдық бақылаушылары мен делегаттарына» қарағанда өнеркәсіп өкілдеріне артықшылық берілгенін атап өтті.
Томас Погге
Томас Погге "институционалдық тәртіп ең төменгі адам құқықтары стандартын қанағаттандырмаса, әділ бола алмайды" деп санайды. Бұл стандарт жалпыға ортақ Адам құқықтары декларациясына негізделген.
Негізгі позициялар
Жаһандық әділдік тақырыбын талқылағандардың арасында реализм, партикуляризм, национализм, мемлекеттер қоғамы дәстүрі және космополитизм (екі нысанында) сияқты бес негізгі көзқарас қалыптасқан.
Реализм
Реалисттер, мысалы, Чарльз Йё және Хашим Тилаб, жаһандық этикалық стандарттар жоқ деп, оларды елестету қауіпті ойын деп санайды. Мемлекеттер халықаралық тәртіпсіздіктің басты ойыншылары болып табылады және олар өз мүдделеріне сәйкес рационалды түрде әрекет етуге тырысады немесе тырысуы керек. Жоғарыда қойылған үш маңызды сұраққа жауап ретінде: моральдық универсализм не жалған, немесе мемлекеттерге өз мүдделерін ілгерілету үшін ештеңе тыйым салынбайды дегенді ғана білдіреді. Егер бұл мемлекеттің стратегиялық мақсаттарына көмектеспесе, кедейлерге көмектесу міндетті емес. Ал мемлекеттік жүйе – негізгі және күдіксіз әлемдік институционалдық құрылым ретінде қарастырылады. Осы реалистік көзқарасқа қатысты теориялық түбірлерді Макиавелли және Глауконның Сократқа қойған сұрағынан бастау алатын дәстүрде табуға болады. Реалисттердің пікірінше, мемлекеттер арасындағы халықаралық қатынастар Шарль Бейтц сипаттағандай, Гоббстің табиғи жағдайында, яғни анархиялық соғыс жағдайында өтеді, онда күштілердің билігі заң болып табылады. Бұл реализм мемлекеттерді олардың "шынайы" күйінде қарастыруды, оларды идеалистік жағдайларда немесе олардың айтылған идеалдарына сәйкес бейнелеудің орнына қолдайды.
Ерекшелік
Жекешілдікке ұмтылушылар, мысалы Майкл Уолцер мен Джеймс Талли, этикалық нормалардың бөлек мәдениеттер мен қоғамдар жасап, қолдайтын ортақ түсініктер мен тәжірибелерден туындайтынын айтады. Мұндай топтар шегінде моральдық және әлеуметтік сын мүмкін, бірақ олардың арасында емес. Мысалы, егер қоғам теңдікке негізделген болса, оның азаматтары моральдық тұрғыдан қателесуі мүмкін және өздерінің теңдік идеалдарына сай өмір сүрмесе, бір-бірін мағыналы түрде сынға ала алады; бірақ олар осы идеалдардың атынан басқа, касталық қоғамды мағыналы түрде сынға ала алмайды. "Қоғамның өмірлік маңызы бар жағы белгілі бір жолмен, яғни оның мүшелерінің ортақ түсініктеріне сай өмір сүрсе, онда ол әділ болады". Әйтпесе, бұл әділетсіздік. Әр қоғамның өзіне тән, әртүрлі нормалары бар, және тек олар ғана осы нормаларға бағынуға міндетті және өздерін дұрыс сынға ала алады. Сондықтан, моральдық универсализм жалған, себебі объективті этикалық стандарттар мәдениеттер мен қоғамдар арасында өзгеше. Біз бейтаныс адамдарға отандастарымызға қолданарлық әділдік критерийлерін қолданбауымыз керек. Халықтарының ортақ және ерекше этикалық түсініктерін білдіретін ұлттық мемлекеттер жергілікті және әртүрлі әділдіктерді іске асыруға қажетті институттар болып табылады. Алайда, Чарльз Блатберг пікірінше, "жаһандық патриотизм" деп аталатын нәрсеге негізделген әлемдік әділдікке қатысты жекешілдік көзқарас бар.
Ұлтшылдық
Ұлтшылдар, мысалы, Дэвид Миллер мен Яэль Тамир, өзара міндеттемелерді талап етуді ерекше құнды қауымдастық – ұлт тудырады деп санайды. Әлемдегі аса мұқтаж жандарға көмектесу бойынша гуманитарлық міндеттемелеріміз болуы мүмкін, бірақ олар өз халқымызға қатысты міндеттерімізге қарағанда әлдеқайда жеңіл және шұғыл емес. Ұлтшылдық дәстүрлі түрде ұлттың ішіндегі және сыртындағы адамдарға қатысты моральдық міндеттемелердің өзгешелігін қамтиды, мысалы, әлеуметтік мемлекеттің артықшылықтары басқа елдердің азаматтарына қол жетімді емес. Сондықтан, моральдық универсализм тым әдіссіз, себебі отандастар арасындағы этикалық нормалар жат адамдар арасындағы нормалардан өзгешелейді (бірақ кейбір ұлтшылдар ұлттардың өз мемлекеттеріне ие болуы керек деген жалпыға ортақ этикалық норманы жақтады). Үлестіру әділдігі ұлттар ішіндегі мәселе, бірақ міндетті түрде олардың арасында емес. Ал ұлттық мемлекеттердің әлемдік жүйесі – бұл әрқайсысының ерекше қауымдастық топтарындағы әділдікті ұйымдастырудың тиімді жолы.
Мемлекеттер қоғамы
Мемлекеттер дәстүрінде мемлекеттер жеке тұлғалар сияқты, өзара келісіммен ортақ мүдделер мен қарым-қатынас ережелерін, соның ішінде моральдық ережелерді анықтай алатын дербес бірліктер ретінде қарастырылады. Көп жағдайда, теңдестер арасындағы келісім идеясы әлеуметтік келісім арқылы формалдастырылады. Бұл дәстүрдің көрнекті өкілі – Джон Роулз. "Халықтар заңы" еңбегінде Роулз өзінің "Әділдік теориясы" әдістемесін жаһандық әділдік мәселесіне қатысты қолданады. Оның пікірінше, халықтар өкілдері белгілі бір халықты білмейтін шартты бастапқы жағдайда таңдаған жаһандық жүйенің негіздемесін келтіру арқылы біз оны дәлелдей аламыз. Бұл білімсіздік шешімі әділдікті қамтамасыз етеді, себебі ол жеке мүдделерге баса назар аударуды болдырмайды. Роулз бұл әдісті ішкі әділдік жағдайында қолданғанда, бастапқы жағдайдағы тараптар бір қоғамның жеке мүшелерін білдіретін болса, қайта бөлуші, теңдікке бағытталған либералды саясатты қолдайтынын айтты. Керісінше, Роулз оның әдісі жаһандық әділдікке қолданылғанда, өте дәстүрлі, Канттық халықаралық этиканы қолдайтынын мәлімдейді: мемлекеттердің келісімдерді орындау міндеттері және соғыс жүргізуге қатысты қатаң шектеулер, бірақ жеке меншікті жаһандық деңгейде қайта иеленуге болмайды. Осылайша, ішкі және халықаралық жағдайларға әртүрлі әділдік принциптері қолданылады. Тіпті әділдік мемлекеттер ішінде теңдік талап етсе де, мемлекеттер арасында олай емес. Ал өзара ынтымақтасатын, бірақ тәуелсіз мемлекеттер жүйесі – әділ жаһандық институционалдық құрылым. Роулз бұл идеалды "шындыққа жақын утопия" деп сипаттайды. Роулзден басқа, осы ұстанымның басқа да көрнекті жақтастарының бірі – Хедли Булл.
Космополитизм
Космополиттер моральдық универсализмнің қандай да бір түрінің дұрыс екенін айтады, демек, барлық адамдар – тек отандастары немесе бір елдің азаматтары ғана емес, әділеттіліктің аясына кіреді. Олардың аргументтері көбінесе дәйектілікке негізделген, мынадай: Жеке тұлғалардың моральдық мәртебесі белгілі бір моральдық маңызы бар қасиеттерге байланысты. Бұл қасиеттер барлық адамдарға тән (тек бір ұлттың, мәдениеттің, қоғамның немесе мемлекеттің мүшелеріне емес). Сондықтан барлық адамдардың моральдық мәртебесі бар (және ұлттардың, мәдениеттердің, қоғамдардың және мемлекеттердің арасындағы шекаралар моральдық тұрғыдан маңызсыз). Дегенмен, космополиттер адамдардың ортақ қандай қасиеттерінің моральдық мәні бар екендігі туралы пікірде келіспейді. Питер Сингер сияқты пайдалылықты (consequentialist) космополиттер, іс-әрекеттердің, практикалардың немесе институттардың моральдық бағалауының дұрыс өлшемі – олардың салдары екенін, ал салдардың өлшемі – адамдардың (немесе тіпті барлық сезімтал тіршілік иелерінің) әл-ауқаты екенін айтады. Демек, әл-ауқат пен азапты сезіну қабілеті – моральдық мәртебенің ортақ негізі. Бұл, кедейліктен туындаған ауыр әлеуметтік қиындықтарға тап болған адамдарға көмектесуге қабілді кез келген адамның моральдық міндеті бар екенін білдіреді. Байлар мен кедейлер арасындағы физикалық қашықтық немесе олардың әртүрлі елдердің азаматтары екендігі моральдық маңызға ие емес. Томас Погге және Саймон Кэни сияқты адам құқықтарын қорғаушы космополиттер барлық адамдардың құқықтары бар екенін, мүмкін, БҰҰ-ның Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларациясында көрсетілген құқықтар екенін айтады. Бұл құқықтар байлардың кепілдік берген нәрселерді (қауіпсіздік, күнкөріс және т.б.) қамтамасыз етуіне оң міндетті тудырады деп саналады; немесе, керісінше, байлар қазіргі уақытта кедейлердің құқықтарын жүйелі түрде бұзатын жаһандық тәртіпті құруға тырыспауы керек екенін көрсетеді. Басқалары интервенциялық сыртқы саясатты космополитизм тұрғысынан қорғайды, себебі мұндай интервенция адам құқықтарын жақсартуға мүмкіндік береді. Мысалы, кейбіреулер 2003 жылы Иракқа басып кіруді осы себеппен қорғады, өйткені Саддам күрд және шиит қауымдастықтарының көптеген мүшелеріне адам құқықтарын бұзған. Жеке космополиттер де үлестіру әділдігінің талаптарын және жаһандық институттардың заңдылығын қалай түсінуде үлкен айырмашылықтар бар. Мысалы, Кай Нильсен әлемдік үкіметті қолдайды, ал Саймон Кэни оны қолдамайды. Космополиттердің ресурстарды жаһандық түрде қайта бөлуді қолдау деңгейі де әртүрлі. Мысалы, Чарльз Бейтц Ролстің айырмашылық принципін әлемдегі ең аз қамтылғандардың жағдайын жақсарту үшін кеңейтуге тырысады, бірақ ол қайта бөлетін ресурстар – талант сияқты мәселелерді қоса алғанда, әлеуметтік игіліктердің кеңінен қарастырылатын санаты емес, табиғи ресурстар. Дегенмен, барлық космополиттер жалпы адамгершілік стандарттарының басты назарында мемлекеттер, ұлттар немесе басқа топтар емес, жеке адамдар тұр деп санайды.
The moral standing of individuals is based on some morally significant characteristics. These characteristics are shared by all humans (and not only by the members of some nation, culture, society, or state). Therefore, all humans have moral standing (and the boundaries between nations, cultures, societies and states are morally irrelevant). Cosmopolitans differ, however, over which shared human characteristics are morally significant. Consequentialist cosmopolitans, amongst whom Peter Singer is prominent, argue that the proper standard of moral judgement for actions, practices or institutions is their consequences, and that the measure of consequences is the welfare of humans (or even of all sentient creatures). The capacity to experience welfare and suffering is therefore the shared basis for moral standing. This means that the fact that some people are suffering terrible deprivations of welfare, caused by poverty, creates a moral demand that anyone who is able to help them do so. Neither the physical distance between the rich and the poor, nor the fact that they are typically citizens of different countries, has any moral relevance. Human rights defenders of cosmopolitanism, such as Thomas Pogge and Simon Caney, argue that all humans have rights, perhaps those set out in the UN's Universal Declaration of Human Rights. It may be argued that these rights create a positive duty of the rich to provide what they guarantee (security, a livelihood, etc. ); or, alternatively, it may be argued that the rich are currently violating their negative duty not to impose a global order that systematically violates rights of the poor. Others defend neoconservative interventionist foreign policy from a view of cosmopolitanism for the added benefits to human rights that such intervention could bring. Some defended the 2003 invasion of Iraq from this motive due to the human rights abuses Saddam had inflicted on countless members of the Kurdish and Shiite communities. Individual cosmopolitans also differ considerably in how they understand the requirements of distributive justice and the legitimacy of global institutions. Some, for instance Kai Nielsen, endorse world government; others, such as Simon Caney, do not. The extent to which cosmopolitans advocate global redistribution of resources also varies. For instance, Charles Beitz would seek to address resource inequalities through extending the Rawlsian difference principle globally to advantage those least well off in the world, although the resources he would redistribute are natural resources rather than the broader category of societal goods (including such matters as talent). All cosmopolitans, however, believe that individuals, and not states, nations, or other groups, are the ultimate focus of universal moral standards.
Талаптар
Жоғарыда сипатталған бес негізгі ұстанымның ешқайсысы қазіргі әлемдік тәртіпке толық қанағаттанғандықты білдірмейді. Реалистер стратегиялық мүдделерін ескермей, араласу және гуманитарлық көмек арқылы утопиялық моральдық көзқарастарды ұстанатын мемлекеттер өз халқына зиян келтіреді және халықаралық жүйені тұрақсыздандырады деп шағымданады. Партикулярлар экономикалық либерализм немесе адам құқықтарын қорғау деген желеумен мәдени отаршылдық арқылы дәстүрлі мәдениеттердің жойылғанына қарсы шығады. Ұлтшылдар көптеген адамдардың азаматтығы жоқ немесе тиімсіз және зұлымдық режимдерде өмір сүретініне наразы болады. Мемлекеттер қауымдастығының жақтастары тәртіпсіз мемлекеттер және күшті елдердің империялық амбициялары туралы алаңдайды. Космополиттер қазіргі әлемнің олардың стандарттарына сай келмейтініне сенімді және оған жету үшін бай адамдар мен мемлекеттердің іс-қимылдарында маңызды өзгерістер қажет.