Кіріспе

Киттер мен ескектерді аулауға қолданылатын гарпун технологиясы

Айналмалы гарпун – китті лақтырғанда оны тікелей тебуге арналған ежелгі қару және құрал. Бұрынғы, бір ұшы ғана болған гарпундардан ерекшелігі, айналмалы гарпунның екі ұшы болады. Ұштың бір жартысы иіндік негізге берік бекітіледі, ал ұштың екінші жартысы бірінші ұшқа қақпақ сияқты кигізіліп, жіп немесе оған ұқсас материалмен бекітіледі. Гарпун жануарға тиген кезде, ұштың жоғарғы жартысы ажыралып, жануардың терісінің астында көлденең бұрылады, бұл аңшыларға жануарды кемеге немесе жағаға сүйреуге мүмкіндік береді. Бұл гарпун технологиясы гарпунның айналмалы басын жануардың терісі мен майының астына орналастырып, ұшын бұлшық етке енгізеді, соның арқасында гарпун сырғанап шығудан қорғалады.

Тарих

Токлондық гарпунның ежелгі тамырлары бар, оларды дәл уақытқа орнату немесе тіпті солай екенін анықтау қиын. Сербияда Винча мәдениетінің (Д фазасы, шамамен 4850–4500 ж.б.д.) мүйізден жасалған бірнеше токлондық гарпун пішіндес артефакттары табылды, бірақ олардың нақты қолданылуы әлі де даулы. Қола дәуірінің соңында Венгрияда бронзадан жасалған токлондық гарпунның бас жақтары да кездеседі. Дегенмен, бұл технология Еуропада ұмытылып, барлық басқа да кездесетін жерлері Арктика мен Тынық мұхитының солтүстігіне байланысты. Норвегиялық археолог Гуторм Гьессинг Гренландиядан бастап Ресейдің батысындағы Ақ теңізге дейін токлондық гарпундардың таралуын анықтағанын мәлімдеді. Алайда, кеңестік археолог Сергей Руденко бұл таласқа қарсы шығып, Гьессинг көрсеткен Батыс Арктикалық гарпундардың ешқайсысы нағыз токлондық гарпун саналмайтынын және оның саласы "Колымадан батысқа қарай Солтүстік Азияда эскимо мәдениетінің ешқандай іздерін білмейтінін" айтты. Токлондық гарпундардың ең ерте және нақты дәлелдері Сібір Арктикасында, Палео-инуиттердің қоныс аударуымен байланысты табылды. Амур өзенінің төменгі ағысынан, және бәлкім Чукотка жағалауынан шыққан, гарпунның ұштары ретінде танылған нүктелер шамамен 6000 жыл бұрын Хоккайдоға және Жомон мәдениетіне тарады. Врангель аралындағы Чёртов Овраг табиғат ескерткішінде б.з.д. екінші мыңжылдықтың басына жататын токлондық гарпун бас жақтарының іздері бар, олар кейінірек Ескі Беринг теңізі мәдениетінде табылған күрделі гарпундардың алдағысы болуы мүмкін. Бұл мәдениет өз кезегінде, күрделі гарпун технологияларын шығысқа таратқан Инуиттерге жол ашты. Алайда, б.з.д. үшінші мыңжылдықтың басында Ньюфаундленд жағалауындағы Порт-о-Шокс қаласының Қызыл бояулы халқының арасында токлондық гарпундардың іздері табылды, бұл 19 ғасырдан бері жалғасып келе жатқан Палео-инуиттердің мәдени таралуы туралы пікір таластарын одан әрі қоздырды. Токлондық бас жақтары бар гарпундар біздің заманымыздың 2-мыңжылдығына дейін Тынық мұхитының жағалауымен Калифорнияға дейін, ал ішкі жолдармен Ұлы жазықтарға дейін, жазықтардың алғашқы кезеңінде тарады. Баск, ағылшын және голланд киіз аулаушылары Арктикада және оның маңында ғасырлар бойы жұмыс істеп, инуиттермен байланыста болғанмен, олар қарапайым, токлондық емес гарпун бас жақтарын пайдалануды жалғастырды және оларды жақсартуға тырысып, сәтсіз аяқтады. 19 ғасырдың басында ғана инуиттер мен америкалық үндістердің гарпундарына жақыннан зер салып, болаттан жасалған бір флюсту гарпун (балдың ішінде иілуге арналған), білік темір және 1848 жылы Льюис Темпл жасаған токлондық темір сияқты нұсқаларға әсер етті. Бұл гарпундағы айналмалы бас және білік бір-біріне параллель орналасқан. Темір балыққа енген кезде, оның басы тірі тіндерге ілініп, ашылып, токлондыруға мүмкіндік берді. Льюис Темплдің гарпуны Еуропалық токлондық гарпун дизайнының аяқталуын білдірді. Массачусетс штатының Нью-Бедфорд қаласындағы афроамерикалық темірші Темпл, бастапқыда токлондық басқа тұрақтандыру үшін ағаштан жасалған қайшы тістеу арқылы токлондық гарпунды бейімдеді және "Темплдің токлоны" деп белгілі болған, кейіннен жай ғана токлондық темір немесе темір токлондық гарпун деп аталды. Бұл гарпун киіз аулаудың стандартты құралы болды және бұрын кеңінен қолданылған "екі флюсту" және "бір флюсту" гарпундардың орнын басты.

Символ

Бұл гарпун индустрия үшін соншалықты маңызды болды ki, оның пішіні бүгінгі күнге дейін кит аулауды бейнелейді. Массачусетс штатының Нью-Бедфорд қаласында гарпун ұстаған кит аулаушының мүсіні қаланың өзінің символына айналды.