Кіріспе

Ұзын найзаға ұқсас құрал теңіз аңшылығында қолданылады. Арпун – балық аулау, кит аулау, ителше аулау және басқа да аңшылық шараларында ірі балықтарды немесе теңіз жануарларын, мысалы, ителшелерді, теңіз сиырларын және киттерді ату, өлтіру және ұстау үшін пайдаланылатын ұзын найза тәрізді снаряд. Ол мақсатталған жануарды шаншу арқылы және оны тік немесе жылжымалы тырнақтармен бекіту арқылы өз міндетін орындайды, соның арқасында балықшылар немесе аңшылар жануарды тарту және қайтару үшін бекітілген арқан немесе тізбек қолдана алады. Арпун теңіз шайқасында басқа кемелерге қарсы алыстан шабуылдайтын қару ретінде де қолданылуы мүмкін. Кейбір арпундар нысана түріне қарай тиімдірек жұмыс істеу үшін әртүрлі конструкциямен жасалады. Мысалы, инуиттер тыныс тесіктерінде аң аулауға арналған қысқа, бекітілген арпундарды қолданады, ал лақтыруға және жануарға байланысты болуға арналған босаң арпундар жасалады.

Тарих

1990 жылдары Заирдің Катанда аймағында (қазіргі Конго Демократиялық Республикасы) Семлики немесе Катанда гарпундары деп аталатын гарпун ұштары табылды. Бұл қарулар 90 000 жыл бұрын жасалып, қолданылған, ең болмаса, олар көбінесе балық аулау үшін, әсіресе сом балықтарын сүңгілеп ұстау үшін пайдаланылған. Кейіннен Жапонияда, палеолит дәуірінде, әсіресе Солтре және Магдален кезеңдерінде, таяқпен (гарпунмен) балық аулау кеңінен таралды. Оңтүстік Франциядағы Коскер үңгірінде 16 000 жылдан астам бұрынғы тас суреттері сақталған, олардың ішінде гарпунмен шабуылданғандай бейнеленген тырналардың суреттері де бар. Гарпун туралы деректер ежелгі әдебиеттерде де кездеседі, бірақ көбінесе олар толыққанды сипатталмайды. Мысалы, Киелі кітапта (Жұмыс 41:7): «Оның терісін гарпунмен, басын балық аулау сүйрегімен толтыра аласың ба?» деп сұрайды. Грек тарихшысы Полибий (б.з.д. 203 – 120 жж.) өзінің «Тарихында» қылыш балық аулау үшін тікенекті және ажыратылатын басы бар гарпун қолданылғанын сипаттайды. Мыс гарпундар ежелгі заманда теңіз саяхатшыларына белгілі болған. Үндістандағы алғашқы аңшылардың бірі – Минкопи халқы, Үндістанның Андаман және Никобар аралдарының түпкі тұрғындары, олар ерте заманнан бері балық аулау үшін ұзын арқандармен жабдықталған гарпундарды пайдаланған.

Жарылғыш арпундар

1737 жылы Британдық Оңтүстік теңіз компаниясы, кит аулаудың бірнеше жылдан бері төмендеуінен кейін, киттерді аулауда алғаш рет жарылғыш заттарды қолданды. Үлкен флот жіберілді, олар зеңбіректерден атылатын гарпундармен қаруланды. Қару-жарақ киттерді өлтіруде табысқа жеткенімен, ауланған киттердің көп бөлігі қайтадан табылмай тұрып батып кетті. Дегенмен, жүйе кейде қолданылып, келесі ғасырда әртүрлі өнертапқыштардың еңбегімен жетілдіріліп келді, соның ішінде 1770 жылдары Абрахам Стагольт және 19 ғасырдың басында Джордж Манби. Британдық армия үшін алғашқы зымырандарды ойлап тапқан Уильям Конгрев 1820 жылдары зымырандық қоздырғыш кит аулау гарпунын жасады. Бұл снаряд соққыға тигенде жарылып, гарпунмен китті тесіп өту үшін арналған. Қару арқанмен қайыққа бекітілді, жарылыс кит ішінде газды пайда болып, оны су бетінде ұстап тұруға жеткілікті дейтін үміт болды. Бұл жаңа технологияны сынап көру үшін экспедициялар жіберілді; көптеген киттер өлтірілді, бірақ олардың көпшілігі батып кетті. Бұл ерте құралдар, «бомбалық гарпун» деп аталды, дөңгелек және киттерді аулауда кеңінен қолданылды. Жарылғыш гарпунның алғашқы нұсқасын норвегиялық суретші және өнертапқыш Якоб Николай Вальсо жасады. Оның 1851 жылғы өтініші ішкі істер министрлігі тарапынан эксперименттері үшін мемлекеттік қаржы алғаны үшін қабылданбады. 1867 жылы Даниялық фейерверк өндіруші Гаэтано Амичи зеңбірекпен атылатын гарпунға патент алды, ал сол жылы ағылшын Джордж Уэлч, келесі онжылдықта кит аулауды өзгертетін нұсқаға ұқсас гранаталық гарпунға патент алды. 1870 жылы норвегиялық кеме компаниясының иесі Свенд Фойн қазіргі заманғы жарылатын кит аулау гарпуны мен зеңбірегіне патент алып, оны енгізді. Фойн Исландияда американдық әдісті зерттеген. Оның негізгі конструкциясы бүгінге дейін қолданылуда. Ол басқа әдістердің кемшіліктерін байқап, осы мәселелерді өз жүйесінде шешті. Ол, Х.М.Т. Эсмарк көмегімен, кит ішінде жарылатын граната ұшын қосты. Бұл гарпун конструкциясында баспен жылдамды қозғалатын буынмен байланысқан шахта да болды. Оның алғашқы зеңбіректер мундштуктан зарядталатын, арнайы төсемдермен және ерекше оқ-дәрілермен жабдықталған. Кейіннен олар қауіпсіздігі жоғары артқы жағынан зарядталатын түрлерімен алмастырылды.