Кіріспе

1961 жылы шыққан кітапта американдық қалаларды қайта дамыту саясаты сынға алынады. Кітап 1950-ші жылдардағы қала құрылысы саясатын сынға алады, ол АҚШ-тағы көптеген қала маңындағы аудандардың құлдырауына себепші болды. Бұл кітап Джейкобстың ең танымал және ықпалды еңбегі. Джейкобс 1950-1960 жылдардағы "рационалистік" жоспаршылардың, әсіресе Роберт Мозестің, сондай-ақ Ле Корбюзьедің ертедегі жұмыстарының сыншысы болды. Ол модернисттік қала құрылысы әртүрлі қоғамдастықтардағы адам өмірінің күрделілігін елемейтінін және тым оңайлағанын айтты. Ол бүкіл көрші-қолаңдарға әсер еткен және ішкі қалалар арқылы автокөлік жолдары салынған ірі ауқымды қалалық жаңарту бағдарламаларына қарсы болды. Оның орнына ол тығыз аралас пайдалануды дамытуды және жаяу жүріп өтуші көшелерді жақтады, қоғамдық тәртіпті сақтауға көмектесу арқылы "көшедегі көздер" арқылы.

Православтық қала құрылысы

Жакобс бұл еңбегін: "Бұл кітап қазіргі қалаларды жоспарлау мен қайта құруға шабуыл жасайды" деген сөзбен бастайды. Ол 1959 жылы Бостонның Солтүстік шетіндегі көршілігінде болған сапарын сипаттап, оны мейірімді, қауіпсіз, өмірлік және салауатты деп тапты. Ол өз тәжірибесін аймақтағы элиталық жоспаршылар мен қаржыгерлермен сөйлескенде, оны жаңартуды қажет ететін "құрықсыз жай" деп жоқтады. Қалалар туралы негізгі теорияны "қалыптасқан ырым" деп атап, ол қазір жоспаршыларды, бюрократтарды және банкирлерді бірдей өлшеуде ойлауға кірісіп кетті, ол осы "ортодоксалды урбанизмнің" шығу тегін қысқаша қадағалайды.

Сипаттама

Қазіргі заманғы қала құрылысы теориясының дамуын қорытындылай келе, ол Эбенезер Ховардтың "Бақ қалалары" қозғалысынан бастайды. Гардн-Сити жаңа шеберлікпен жоспарланған нысан ретінде, 19-ғасырдың аяғындағы Лондонның шуы мен лас өмірінен арылған, ауыл шаруашылығының жасыл белдеулерімен қоршалған, мектептері мен тұрғын үйлері жоғары талап етілген коммерциялық орталықты қоршап тұрған өзін-өзі қамтамасыз ететін қала ретінде ойластырылды. Бақ қаласына әрбір қалада ең көп дегенде 30 000 тұрғынға рұқсат етіледі және жерді пайдалануды мұқият реттеу және коммерциялық қызметті немесе халық тығыздығын арттыру азғыруын болдырмау үшін тұрақты мемлекеттік билік органына шақырады. Өнеркәсіптік зауыттар, егер олар жасыл желектер артында қалқаланса, шеткері аймақта пайдалануға рұқсат етілді. Бақ қаласы тұжырымдамасы алғаш рет Ұлыбританияда Летчворт пен Уэлвин Бақ қаласын дамыту арқылы және АҚШ-тың Нью-Джерси штатындағы Радберн қалашығында жүзеге асырылды. Джейкобс Говардтың әсерін американдық атақтылар Льюис Мамфорд, Кларенс Стайн, Генри Райт және Кэтрин Бауэр арқылы бақылайды, Бауэр "Децентристер" деп атаған ойшылдардың жиынтығы. Децентралистер аймақтық жоспарлауды тығыз орналасқан қалалардың қиындықтарын жеңілдетудің құралы ретінде пайдалануды ұсынды, тұрғындарды тығыздығы төмен шеттердегі және қала маңындағы жаңа өмірге тарту және осылайша көпшілікке толы қалалық өзекті азайту. Джейкобс "Бақ қала" жақтастары мен децентралистердің қалаға қарсы бейімділіктерін, әсіресе олардың қоғамдастықтар өзін-өзі қамтыған бірліктер болуы керек деген ортақ интуицияларын атап көрсетеді; жерді араластырып пайдалану хаотикалық, болжауға болмайтын және жағымсыз ортаны жаратады; көше адам қарым-қатынасы үшін жаман орын болды; үйлер көшеден қорғалған жасыл кеңістікке қарай бұрылуы керек; артериялық жолдармен қоректенетін суперблоктар көлденең жолдармен тоғысқан кішігірім блоктардан артық болды; кез-келген маңызды егжей-тегжейлер органикалық динамизмге қарағанда тұрақты жоспармен белгіленуі керек; және халық тығыздығын оқшаулау сезімін тудыру үшін, немесе кем дегенде жасырындыруы керек. Джейкобс ортодоксальды урбанизмді зерттеуді Ле Корбюзьемен жалғастырады, оның "Шырақтанған қала" тұжырымдамасы Ұлы парк ішінде жиырма төрт биік көкжиекті көз алдына әкелді. Децентристердің төменгі өсуімен, төменгі тығыздық идеалдарымен бетпердеде Ле Корбюзье өзінің тік қаласын, гектарына 1200 тұрғыны бар, негізгі Бақ қаласының тұжырымдамаларын кеңейту тәсілі ретінде ұсынды. Супер блок, бағбандықты жоспарлау, оңай автомобильмен кіру және жаяу жүргіншілерді көшелерден қалаға кіргізу үшін үлкен шөпті кеңістіктерді енгізу. Джейкобс өзінің кіріспе сөзін қалалық орталықтарды, барокко бульварларын және жаңа ескерткіш парктерін орнатып, қала орталығын көркейткен City Beautiful қозғалысына сілтеме жасай отырып аяқтады. Бұл әрекеттер басқа контексттерден ұғымдарды, мысалы, табиғи жаяу жүру жолдарынан ажыратылған бір рет пайдаланылатын қоғамдық кеңістік пен Чикагодағы Дүниежүзілік көрменің экспозициялық алаңдарын еліктеу сияқты ұғымдарды алды.

Джейкобстың сын-пікірі

Джейкобс "Бақшалы қала" және "Децентралистер" идеяларының өздерінің шарттары бойынша мағынасы бар екенін мойындайды: жеке өмірге бейімделген, автомобильді жақсы көретін тұлғаларға жағымды қала маңындағы қала өзінің жасыл кеңістігі мен аз тығыздықтағы тұрғын үйін жарнамалауы керек. Джейкобстың антиортодоксальдық ашуы олардың қалаға қарсы бейімділіктері қалаларды қалай жобалау туралы негізгі академиялық және саяси консенсустың ажырамас бөлігіне айналғандықтан, оқу бағдарламаларында және басқалармен қатар тұрғын үй, ипотекалық қаржыландыру, қалаларды жаңарту және аймақтарға бөлу шешімдеріне әсер ететін федералды және мемлекеттік заңнамада бекітілген. "Бұл күллі қайғылы оқиғаның ең таңғажайып оқиғасы: ақыры, үлкен қалаларды нығайтамын деген адамдар өздерінің экономикасын құрту және өлтіру үшін ашық түрде жасалған рецепттерді қабылдауы керек". Ол Ле Корбюзьеге деген жанашырлығы аз, арман қаласы, іс жүзінде қалалардың іс жүзіндегі контекстінен қаншалықты тәжірибеден тыс және ажыратылған болса да, "архитекторлар оны мақтан тұтады және аз табыс алатын қоғамдық тұрғын үйден бастап кеңсе ғимараттарының жобаларына дейін біртіндеп көптеген жобаларға енгізілгенін" қайғыра атап өтті. Ол "күнделікті қала" арқылы ластанудан аулақ болу үшін оқшауланған City Beautiful-тің келушілерді тартуға тырыспағаны, жағымсыз бос жүріп, рухсыз күйреуге бейім болғаны және әзілге орай, қалалық жойылу қарқынын тездеткендігі туралы алаңдаушылық білдіреді.

Жаяу жүргіншілердің маңызы

Джейкобс жаяу жүргіншілерді қаланың тәртіптілігін сақтаудың негізгі механизмі ретінде қарастырады. "Бұл тәртіп қозғалыстан және өзгерістен тұрады, және ол өнер емес, өмір болса да, біз оны қала өнерінің түрі деп атай аламыз және оны биге теңеуіміз мүмкін". Джейкобс үшін жаяужол - "жеке бишілер мен ансамбльдердің әрқайсысының бір-бірін керемет түрде күшейтетін және тәртіпті тұтастай құрайтын ерекше бөліктері бар" күрделі балетінің күнделікті сахнасы. Джейкобс қалаларды негізінен қалалар мен қала маңындағы аудандардан ерекшеленеді, өйткені олар бөтендерге толы. Нақтырақ айтқанда, бейтаныс пен таныстың арақатынасы қалада кез келген жерде, тіпті үйдің сыртында да, "шағын географиялық компаста адамдардың санының көптігінен" біркелкі емес. Сондықтан қаланың басты міндеті - оның тұрғындарын бейқамдық пен қауіпсіздік сезімін сезінетін етіп, бейтаныс адамдардың орасан көптігіне ортақтастырып, әлеуметтік жағынан біріктіру. Сау тротуар - бұл осы мақсаттарға жету үшін маңызды механизм, өйткені ол қылмыстың алдын алу және басқалармен қарым-қатынасты жеңілдетуде маңызды рөл атқарады. Джейкобс қала жаяужолдарын жаяужолдарды қоршаған табиғи ортамен бірге қарастыру керектігін атап өтті. Ол былай дейді: "Қаланың жаяу жүргінші жолының өзі - ештеңе емес. Бұл абстракция. Бұл дегеніміз, тек онымен шектесетін ғимараттармен және басқа да пайдаланулармен немесе оған жақын орналасқан басқа жаяужолдармен байланысты".

Қауіпсіздік

Джейкобс қала жаяужолдары мен жаяужолдарды пайдаланатын адамдар тәртіпсіздікке қарсы күреске және өркениетті сақтауға белсенді қатысады деп айтады. Олар "қауіпсіздігіне бей-жай қараған немесе қауіп-қатерден құтылудың құдіреті жоқ құрбандар" ғана емес. Қауіпсіз қаладағы жаяу жүргіншілерді полиция үнемі бақылап отырмайды, қайта, "көпшілік өз еркімен, өздері арасында, өздері орындайтын бақылау мен нормалардың күрделі, тіпті санасыз желісі" арқылы бақылайды. Жақсы пайдаланылатын көше қылмыстан салыстырмалы түрде қауіпсіз болатынын, ал бос көше қауіпсіз емес екенін атап өткен Джейкобс, адамдар көп мөлшерде зорлық-зомбылық қылмыстарын болдырмайды немесе кем дегенде тәртіпсіздіктерді азайту үшін алғашқы көмек көрсетушілердің маңызды массасын қамтамасыз етеді. Көшедегі адамдар неғұрлым көп болса, бейтаныс адамдар үшін сол жерде жүру немесе іштен қарау қызықты болады, бұл қиындықтың алғашқы белгілерін байқап алатын байқамайтын полицейлердің тобын көбейтеді. Басқаша айтқанда, салауатты жаяужолдар қаланың бейтаныс адамдарының көптігін зияннан пайдаға айналдырады. Көшелерді "табиғи иелері" бақылаған кезде, өзін-өзі мәжбүрлеу механизмі әсіресе күшті болады, олар көшедегі іс-әрекетті көруді ұнатады, оның айтылмаған мінез-құлық кодекстеріне табиғи түрде кіріседі және қажет болған жағдайда басқалар олардың іс-әрекеттерін қолдайтынына сенімді. Олар бірінші кезекте көшедегі тәртіпті қамтамасыз етеді, қажет болған жағдайда полиция органдарымен толықтырылады. Ол сондай-ақ, қаланың қауіпсіздігі үшін қажетті үш қасиетті атап өтті: 1) қоғамдық және жеке кеңістіктің айқын шекарасы; 2) көшеге көз салып, көшеге қараған ғимараттар саны жеткілікті; 3) тиімді қадағалауды қамтамасыз ету үшін көшеге үнемі көз салып отыру. Уақыт өте келе криминологиялық зерттеулердің едәуір саны қылмыстың алдын алуда "көшедегі көздер" ұғымын қолданды. Джейкобс табиғи меншік иелерін "көшіп жүрген құстармен", "көшеге кім және қалай қамқорлық жасағаны туралы мүлдем білмейтін" уақытша және инвестицияланбаған блок тұрғындарымен салыстырады. Джейкобс ескертеді, егер көршілес аудандар осы адамдардың көп бөлігін қабылдаса, "егер көршілес аудандар ақырында олар сияқты болса, олар көшелерді біртіндеп қауіпсіз емес деп табады, олар бұл туралы түсініксіз болып қалады және олар алыстап кетеді". Джейкобс бос көшелер мен бос дәліздерді, лифттерді және биік ғимараттардағы баспалдақтарды салыстырып көрсетті. Бұл "көзін соқыр" кеңістіктерде, жоғары сыныптағы пәтерлік тұрғын үйлердің үлгісі бойынша, бірақ кіруді бақылаудың қолайсыздығы, қақпашылар, лифтілер, ғимараттың басқарушылары немесе осыған байланысты қадағалау функциялары жоқ, бейтаныс адамдармен жұмыс істеуге жарамайды, сондықтан бейтаныс адамдардың болуы "автоматты қауіп" болады. Олар көпшілікке ашық, бірақ көпшілік көруден қорғалған, сондықтан "көзбен бақыланатын қалалық көшелердегідей бақылау мен шектеулер жоқ", олар бүлдіруші және зұлым мінез-құлықтардың ошақтары болып табылады. Тұрғындар пәтерлерінен тыс жерлерде өзін қауіпсіз сезінбейтіндіктен, олар ғимараттың өмірімен көбірек араласпайды және құстардың үрдісін көрсетеді. Бұл қиындықтар қайталанбайтын емес. Джейкобс Бруклиндегі жобада дәліздерді ашық етіп, оларды ойын алаңдары мен тар верандалар ретінде жабдықтап, тіпті жалға алушыларға пикник алаңдары ретінде пайдалануға мүмкіндік беру арқылы вандализм мен ұрлық деңгейін төмендетуге мүмкіндік берді деп мәлімдейді. Жаяу жүргіншілердің тығыз байланысы - келісімшарт бойынша күзет күштерінің болмауы кезінде қала қауіпсіздігі үшін қажетті шарт. Якобс осы мақсатқа жетудің құралы ретінде "жаяу жүргіншілердің жағасына" қосарланған дүкендер, барлар, мейрамханалар және басқа да қоғамдық орындарды ұсынуды ұсынады. Оның пікірінше, егер қала жоспаршылары жаяу жүргіншілердің өмірін елемейтін болса, көшелер бос әрі қауіпсіз болғанда, тұрғындар үш күресу механизміне жүгінеді: 1) көршіліктен кетіп, кедейлерге басқа жаққа көшуге мүмкіндік беріп, қауіптің сақталуына жол береді, 2) автомобильге қайтып, қаламен тек жүргізуші ретінде араласады және ешқашан жаяу жүрмейді, немесе 3) көршіліктің "Терф" сезімін дамытады, циклон қоршаулары мен патрульді адамдар арқылы жағымсыз қоршаған ортадан жоғары деңгейдегі дамуды бөледі.

Байланыс

Жаяу жүргінші өмірінде жол сұрау мен бакалея сатушыдан кеңес алудан бастап, жолшыбайларға сәлем беру мен жаңа итке таңданысқа дейін көптеген кездейсоқ қоғамдық қарым-қатынастарға мүмкіндік бар. "Оның көпшілігі жай ғана қарапайым, бірақ оның жиынтығы мүлдем қарапайым емес". Бұл сома "халық арасында құрмет пен сенімнің желісі" болып табылады, оның мәні "жасырын міндеттемелер жоқ" және құнды құпиялылықты қорғайды. Басқаша айтқанда, қала тұрғындары "жұмыс қатынастарын бұзады" деп қорықпай, жеке өмірінің егжей-тегжейін ашып-жарықпай, жаяу жүріп-тұруы мүмкін екенін біледі. Джейкобс мұны тротуарлық өмір жоқ аймақтармен, соның ішінде тығыздығы төмен қала маңымен салыстырады, онда тұрғындар жеке өмірінің маңызды бөлігін аз сандағы жақын байланыстарға немесе мүлдем байланыссыз болуына бейімделуі керек. Біріншісін сақтап қалу үшін тұрғындар көршілерін және олардың қауымдастықтарын таңдауда өте мұқият болуға тиіс. Джейкобс мұндай шаралардың "өздері таңдаған жоғарғы орта таптықтар үшін" жақсы жұмыс істеуі мүмкін, бірақ басқалар үшін жұмыс істемейді деп айтады. Жаяу жүргінші өмірін өткізбейтін жерлерде тұратын тұрғындар бейтаныс адамдармен, әсіресе басқа табысты, нәсілді немесе білімді адамдармен қарым-қатынастан аулақ болуға бейімделген, сондықтан олар өздеріне ұқсамайтын адамдармен терең қарым-қатынаста болуды елестете алмайды. Бұл кез келген жан-жақты жаяу жүргіншіге дұрыс емес таңдау, онда әркімге бірдей қадір-қасиет, жол жүру құқығы және жеке өмірін бұзудан немесе жаңа жеке міндеттерді жасаудан қорықпай, өзара іс-қимыл жасауға ынталандыру беріледі. Осылайша, қала маңындағы тұрғындар, таңғаларлықтай, қоғамдық таныстар көлемінің күрт төмендеуіне қоса, әлеуметтік өмірлерінде қалалық әріптестеріне қарағанда аз құпиялылыққа ие болады.

Ассимиляцияланатын балалар

Көше жаяуларында балалар ойнай алады, ата-аналар мен басқа да көше иелері бақылайды. Ең бастысы, балалардың "қалалық өмірдің алғашқы ілімін" үйренетін жері - жаяу жүргіншілер. Сансыз кішігірім қарым-қатынастар арқылы балалар жаяу жүргіншілердің табиғи иелері олардың қауіпсіздігі мен әл-ауқатына мүдделі екендігін түсінеді, тіпті туыстық, жақын достық немесе ресми жауапкершілік байланыстары жоқ. Бұл сабақты жалдамалы көмекші жасай алмайды, өйткені ол органикалық және бейресми жауапкершілік. Джейкобс 30-дан 35-қа дейінгі аяқтардың кеңдігі идеалдық деп айтады, олар жалпы ойын, ағаштарды көлеңкелеу, жаяу жүргіншілер, ересектердің қоғамдық өмірі және тіпті серуендеу үшін кез-келген талаптарды қанағаттандыруға қабілетті. Алайда, ол мұндай ені автомобиль дәуірінде сән-салтанат екенін мойындайды және егерме фут тротуарлар арқаннан секіруге тыйым салатын, бірақ әлі де жан-жақты аралас пайдалануға қабілетті әлі де кездесетінін біледі. Тіпті оның ені жеткіліксіз болса да, егер орын ыңғайлы болса және көшелер қызықты болса, онда жаяу жүргінші балалар үшін жиналып, дамуы үшін тартымды орын болуы мүмкін.

Парктердің рөлі

Православтық урбанизм саябақтарды "қалалардың кедей тұрғындарына берілген игіліктер" деп анықтайды. Джейкобс оқырмандарды осы қарым-қатынасты өзгертуге шақырады және "қалалық саябақтарды өмірдің игілігі мен оларға берілген бағаны қажет ететін жерлер деп қарастырады". Парктер жаяу жүргіншілерге ұқсас себеппен жан-жақты және табысты болады: "жақын жердегі пайдаланулардың функционалдық физикалық әртүрлілігі, сондықтан пайдаланушылар мен олардың кестелерінің әртүрлілігі". Джейкобс жақсы саябақ дизайнының төрт қағидасын ұсынады: күрделілік (түрлі пайдалануларды және қайталанушыларды ынталандыру), орталықтандыру (негізгі жол қиылысы, үзіліс нүктесі немесе кульминация), күн сәулесінің қол жетімділігі және қоршау (құрылыстар мен қоршаған ортаның әртүрлілігі). Көршіліктің жаяу жүргіншілерінің негізгі ережесі көршіліктің саябағына да қатысты: "өмірлік пен әртүрлілік көбірек өмірді тартады; өлілік пен бірқалыптылық өмірді кері қайтарады". Джейкобс өмірлі ауданның ортасында жақсы жобаланған саябақ үлкен пайда әкелуі мүмкін екенін мойындайды. Бірақ көптеген қалаларда орынды инвестициялар қаржыланбайды, Джейкобс "парктер, ойын алаңдары мен жобалық жерлерді пайдалану үшін ақша жұмсаудан сақтайды.

Қабылдау және мұра

Бұл кітап Джейкобстың ең ықпалды кітабы болып қала береді және оны әлі күнге дейін жоспарлау мамандары мен жалпы жұртшылық оқиды. Ол алты тілге аударылып, ширек миллионнан астам данасы сатылды. Қалалық теоретик Льюис Мамфорд өзінің әдістемесінде қателіктерді таба отырып, Джейкобстың Нью-Йорк кітаптарын шолудағы алғашқы жазбаларын көтермеледі. Сэмюэл Р. Деланидің "Таймс-сквер қызыл, Таймс-сквер көк" атты кітабы қалалық зерттеулер саласындағы әлеуметтік қатынастардың табиғатын талдау кезінде "Ұлы американдық қалалардың өлімі мен өміріне" қатты сүйенеді. Бұл кітап қоғамның пікірін модернисттік жоспаршыларға, әсіресе Роберт Мозеске қарсы аударуда үлкен рөл атқарды. Роберт Каро Джейкобстың кітабын Роберт Мозестің өмірбаянына ең күшті әсер еткен деп атады. Сондай-ақ, ол Торонтоның (Онтарио, Канада) қайта жаңғыртуын баяулатқан, онда Джейкобс Спадина автожолын тоқтату науқанына қатысты.