Кіріспе

Джайнизмнің ежелгі Үндістанда пайда болған метафизикалық ақиқаттар туралы ілімі Анекантавада ("көп жақтылық") - ежелгі Үндістанда пайда болған метафизикалық ақиқаттар туралы джайнизмнің ілімі. Ол түпкілікті шындық пен шындықтың күрделі екенін және бірнеше аспектілері бар екенін айтады. Джайнизмге сәйкес, ешбір нақты мәлімдеме болмыстың табиғатын және абсолютті шындықты сипаттай алмайды. Бұл білімді (кевала-джнананы) тек арихандар ғана түсінеді. Басқа жандар мен олардың абсолютті шындық туралы мәлімдемелері толық емес, ең жақсысы жартылай шындық. Анекантавада ілімі бойынша барлық білімді талап ету көптеген жолдармен, соның ішінде растау және жоққа шығару арқылы білікті болуы керек. Кейбір ғалымдар қазіргі заманғы ревизионизм анекантаваданы діни төзімділікпен, ашық ойлаумен және плюрализммен қайта түсіндіруге тырысқанын айтады. Вада сөзі "таным, жол, сөйлеу, тезис" дегенді білдіреді. Анекантавада термині ғалымдар "көп жақтылық", "бір жақтылықсыз" немесе "көп қырлылық" ілімі деп аударады. Анекантавада термині джайнизмнің Светамбара дәстүрі бойынша каноникалық деп саналатын ерте мәтіндерде кездеспейді. Алайда, бұл ілімдердің іздері Махавираның осы Светамбара мәтіндеріндегі түсініктемелерінде кездеседі, онда ол шекті және шексіз адамның көзқарасына байланысты екенін айтады. Анекантавада сөзін Ачарья Сиддхасен Дивакар Махавираның шындықты шексіз жолдармен білдіруге болатын ілімін білдіру үшін қолданған. Анекантавада ілімінің ең алғашқы толық ілімі Ачарья Умасвамидің Таттвартхасутрасында кездеседі және оны барлық джайнистік секталар авторитет деп санайды. Дигамбара дәстүрі мәтіндерінде Кундакунданың "екі шындық теориясы" да осы ілімнің өзегін береді.

Философиялық шолу

Анекантавада, анекантатва деп те аталады, анекантавада шындық пен шындықтың күрделі екендігі және әрқашанда бірнеше аспектілері бар екендігі айтылады. Шындықты сезінуге болады, бірақ оны тілмен толықтай білдіру мүмкін емес. Адамның қарым-қатынас жасауға тырысуы - нья, немесе "ақиқатты ішінара білдіру". Тіл - бұл шындық емес, оны білдірудің құралы мен әрекеті. Махавира бойынша, тіл шындықтан қайтып келеді, керісінше емес. Сол сияқты, рухани ақиқаттар да күрделі, олардың көп қырлары бар, олардың көптігін тілмен жеткізе алмаймыз, алайда күш-жігер мен тиісті карма арқылы оларды сезінуге болады. Джайнизмнің анекантавада негіздері ежелгі, бұл туралы Буддалық мәтіндерде, мысалы, Саманьяпала Суттада айтылған. Джайни агамдар Махавираның барлық метафизикалық философиялық сұрақтарға жауап беру әдісі "білікті иә" (сиат) болды деп болжайды. Бұл мәтіндер анекантавада ілімін Махавира мен Будданың ілімдері арасындағы негізгі айырмашылықтардың бірі ретінде анықтайды. Будда сезімге берілу мен өзін-өзі өлтірудің шектерін қабылдамай, ортаңғы жолды үйретті және Татагатаның өлімнен кейін бар-жоғы сияқты кейбір метафизикалық мәселелерде ешқандай тарапты қабылдамады, бұл сұрақтар дұрыс емес көзқарастарға негізделгенін және сондықтан жарамсыз екенін көрсетті. Махавира, керісінше, өзінің ізбасарларын "осылай" және "осылай емес" деп екі нәрсені де қабылдауға үйретті, "көрініш тұрғысынан" біліктілікпен және абсолютті шындықты түсіну үшін татуласумен. Джайнизмнің сядвада (баяндау логикасы) және наявада (перспективалық эпистемологиясы) анекантавада тұжырымдамасын кеңейтеді. Сядвада анеканта сөзін қолданып, әр сөз тіркесінің алдында "сиад" деген епітет қойып, болмыстың табиғатын сипаттайды. Бимал Матилалдың айтуынша, анекантавада джайнистік ілімі "егер ол ешқандай шартсыз немесе шектеусіз мәлімделген болса, ешқандай философиялық немесе метафизикалық ұғым дұрыс бола алмайды" деп мәлімдейді. Жайн дінінің пікірінше, метафизикалық ұйғарымның шынайы болуы үшін оған бір немесе бірнеше шарттар (сиадвада) немесе шектеулер (найавада, көзқарас) кіруі керек.

Жива, өзгермелі жан

Ежелгі Үндістан, әсіресе Махавира мен Будда өмір сүрген ғасырлар, әсіресе шындықтың табиғаты мен өзін-өзі немесе жан туралы қарқынды ақыл-ой пікірталастарының негізі болды. Джайнизмнің жан туралы көзқарасы ежелгі буддалық және индуистік мәтіндерден ерекшеленеді, ал джайнизмнің джива мен аджива (өзін-өзі, материя) туралы көзқарасы анекантаваданы пайдаланады. Упанишадистік ой (хинду) материя мен дененің тұрақтылығын, бірақ Брахман мен Атманың (жан, өзіндік) өзгермейтін, мәңгілік метафизикалық шындықтың барлығын жорамалданды. Буддистік ой да тұрақтылықты жойған, бірақ кез келген өзгермейтін, мәңгілік жанның немесе өзіндіктің бар екенін жоққа шығарды және оның орнына анатман (өзіндік жоқ) деген ұғымды ұстанды. Ведантин (Упанишадикалық) тұжырымдамалық схемасына сәйкес буддистер тұрақтылық пен абсолютизмді жоққа шығаруда қателік жасады, ал буддистік тұжырымдамалық схема аясында ведантиндер тұрақтылықтың шындықты жоққа шығаруда қателік жасады. Екі ұстаным бір-біріне қайшы келеді және бір-бірін бір-бірінен ажыратады. Джайнизм анекантавадамен екі келісімсіз ұстанымның синтезін жүзеге асырды. Анекантавада мен сиадваданың онтологиясы мен эпистемологиясы арқылы мүмкін болған жоғары, инклюзивті деңгейдің тұрғысынан алғанда, джайндар мұндай талаптарды қарама-қайшы немесе өзара ерекшеленетін деп қарамайды; оның орнына, олар экантика немесе тек ішінара шындық ретінде көрінеді. Джайнизмнің көзқарасы Ведантаның да көзқарасын қамтиды, джайнизм бойынша ол "заттарды таниды, бірақ процессті емес", және буддизм "процессті таниды, бірақ затты емес". Ал джайнизм дəріваға да, парайяға да бірдей мән береді. Анеканта арқылы өзгерістердің парадоксын философиялық синкретизациялауды қазіргі заманғы ғалымдар Арвинд Шарма мойындады, ол былай деп жазды: Сол сияқты, 6 - 8 ғасырларда өмір сүрген ертедегі джайнизм ғалымы Харибхадра джайнизмнің ілімдерін ұстанбағандар "мақұлданбауы немесе қабылдамауы" мүмкін екенін айтады. Джон Коллер анекантавада - "басқалардың көзқарасына эпистемологиялық құрмет" екенін айтады, бірақ "релятивизм емес; бұл барлық аргументтер мен көзқарастардың тең екенін мойындау дегенді білдірмейді". Қазіргі уақытта Пол Дандастың айтуынша, анекантавада ілімін кейбір джайндар "дінге деген жалпыға бірдей төзімділікті насихаттау" және "көптілік" және "басқа [этикалық, діни] ұстанымдарға деген ізгі көзқарас" туралы ілім ретінде түсіндірді. Бұл проблемалы және джайнистік тарихи мәтіндерді және Махавираның ілімдерін қате түсіну, - дейді Дундас. Махавираның "көптеген нүктелі, бірнеше перспективалы" ілімдері Абсолюттік Шындық пен адам өмірінің табиғаты туралы ілім болып табылады және оны кейде "абсолютизмге жатпайтын" ілім деп атайды. Алайда, бұл ілім "бәлкім дұрыс" деп, тамақ үшін жануарларды құрбандыққа шалу немесе өлтіру, сенбейтіндерге немесе кез келген басқа тірі жанға қатысты зорлық-зомбылықты төзімділікпен немесе кешірімшілікпен қарау туралы ілім емес. Мысалы, джайнизмде монахтар мен монахтар үшін бес ант қатаң талаптар болып табылады және "бәлкім, бір ғана көзқарас" жоқ.

Тарих және дамуы

Анекантавада принципі - джайнистік философияның негізгі тұжырымдамаларының бірі. Анекантаваданың дамуы сондай-ақ сиадвада (шартты көзқарастар) және наявада (жартылай көзқарастар) диалектикасының дамуын көтермеледі. Карл Поттердің айтуынша, джайнизм анекантавада ілімі ежелгі және ортағасырлық Үндістанда буддистер мен индустарды қамтитын ортада пайда болды.

Шығу тегі

Анекантаваданың бастауы Махавираның ілімдерінде, ол оны шындық пен шындықтың салыстырмалылығын көрсету үшін тиімді қолданды. Махавира салыстырмалылық көзқарасын ұстанып, жанның табиғатын тұрақты, негізгі зат тұрғысынан, және уақытша, оның түрлері мен өзгеруі тұрғысынан түсіндірді.

Ерте тарих

Ертедегі джайнистік мәтіндер Веда немесе классикалық санскрит тілдерінде емес, Ардхамагадхи пракрит тілінде жазылған. Матилалдың айтуынша, анекантавада ілімінің даму формасын көрсететін ең ерте джайнистік әдебиет санскрит мәтіндерінде кездеседі. Джайналық ғалымдар өз идеяларын буддистермен және өз дәуірінің индустарымен талқылау үшін санскритті қабылдағаннан кейін. Бұл мәтіндер синтетикалық дамуды, терминологияның, идеялар мен тұжырымдамалардың бәсекелес мектептердің терминдерінің, идеяларының және тұжырымдамаларының болуын көрсетеді, бірақ олардың әріптестерімен келіспейтін инновация мен түпнұсқалық ой. Ертедегі Светамбара канондары мен ілімдері анекантавада және сиадвада терминдерін қолданбайды, бірақ оған тиісті құрылым бермей немесе оны жеке ілім ретінде белгілемей, бастапқы түрде ілімдер бар. Свētāmbara мәтіні, Сутракритангада Вибхагьявадаға сілтемелер бар, ол Герман Якобидің айтуынша, сядвада мен саптибхангимен бірдей. Мысалы, Якоби өзінің 1895 жылғы аудармасында вибхагьяваданы сядвада деп түсіндірді, ал біріншісі Светамбара джайнистік каноникалық мәтін Сутракритангада айтылған. Упадхьяеге сәйкес, Бхагватисутрада (Вякхьяпраджьяпти деп те аталады) саптибхангьяяның үш негізгі болжамы айтылған. Бұл да Светамбара мәтіні, Дигамбара джайндары оны түпнұсқа емес деп санайды. Дигамбара ғалымы Кундакунда өзінің мистикалық джайнистік мәтіндерінде Праваканассара мен Панкастикаясарадағы сядвада мен саптибханги ілімін түсіндірді. Керісінше, Кундакунда туралы ең ерте қол жетімді екінші дәрежелі әдебиет шамамен 10 ғасырда пайда болды, бұл соңғы зерттеулерге оның 8 ғасырда немесе одан кейін өмір сүргенін білдірді. Бұл түпкілікті қайта бағалау Кундакунда хронологиясы, егер ол дәл болса, оның анекантавада туралы жан-жақты теорияларын біздің заманымыздың 1-мыңжылдықтың аяғына орналастырмақ.

Ықпал

Анекантавада джайнистік философиялық тұжырымдамасы скептицизм мен салыстырмалылық саласындағы ежелгі Үндістан философиясына маңызды үлес қосты. Анекантавада мен сиадваданың эпистемологиясы ежелгі Үндістан логикасы мен философиясының дамуына терең әсер етті. Анекантаваданы қолданған кезде, 17-ғасырдың джайнизм ғалымы Ясовиджая оны анахбиграхика (барлық көзқарастарға шындық ретінде ажыратып қарамау) емес деп мәлімдеді, бұл шын мәнінде қате салыстырмалылық түрі. Джайнизмнің анекантавадасы буддизм мен индуизмнің түрлі дәстүрлерінен асып түседі.

Джайна тарихындағы рөлі

Анекантавада Үндістандағы джайнизм тарихында, әр түрлі уақытта Шейвалар, Вайшнавалар, буддистер, мұсылмандар мен христиандардың зияткерлік пікірталастары кезінде маңызды рөл атқарды. Азия зерттеулерінің профессоры Джон Коллердің айтуынша, анекантавада джайнистік ойшылдарға өз ілімдерінің дұрыстығын сақтауға мүмкіндік берді, сонымен бірге қарсыластарының көзқарастарын құрметпен сынға алды. Басқа жағдайларда, ол джайналық ғалымдар ежелгі Үндістандағы буддалық ғалымдарға қарсы тұру және даулау үшін қолданған құрал болды. немесе Харибхадраның жағдайында буддалық монахтар оның екі немере інісін өлтіргеніне кек алуды ақтады. Буддистік нұсқасы бойынша, Харибхадраның өмірбаянының буддалық нұсқасына сәйкес, күдікті монастырда барлық буддалық монахтарға өлім жазасы тағайындалды. Тарихи деректерден байқайтынымыздай, джайнистер джайнистер еместерге төзімділік танытпағанмен, буддистер мен индустар сияқты, джайнистер де өздерінің тарихында төзімді және жомарт болған. Олардың жазбаларында ешқашан қасиетті соғыс теориясы айтылмаған. Джайндар мен олардың ғибадатханалары буддизм мен индуизмнің классикалық қолжазбаларын тарихи түрде жинап, сақтап келді, бұл олардың қабылдануы мен көптігінің мықты көрсеткіші. Корт тарихи фактілердің үйлесімі джайнистік тарих джайнистік емес көзқарастарға төзімділік пен төзімсіздіктің үйлесімі екенін және джайнизмнің өткенін басқаларға қатысты "жақсылық пен төзімділік" тарихы ретінде қайта жазудың орынсыз екенін айтады.

Мохандас Карамчанд Ганди

Махатма Ганди 1926 жылы 21 қаңтарда "Жас Үндістан" журналында анекантавада мен сиадвада туралы жазған. Гинду және джайнизм зерттеулерінің ғалымы Джеффри Д. Лонгтың айтуынша, джайнизмнің сиадвада ілімі Гандиге "Брахманның жеке және жеке емес аспектілерінің шындықтары" мен "Гинду діндерінің көптігіне" деген көзқарасын қалай үйлестіруін түсіндіруге көмектесті:

Діни төзімсіздік пен қазіргі терроризмге қарсы

11 қыркүйектегі шабуылдарға сілтеме жасай отырып, Джон Коллер қазіргі қоғамдағы діни зорлық-зомбылықтан болатын өмірге қауіп негізінен қате эпистемология мен метафизикаға, сондай-ақ қате этикаға байланысты екенін айтады. Коллер басқа адамдардың және басқа тіршілік түрлерінің өмірін құрметтемеу "басқа заңды көзқарастарды мойындамайтын догматикалық, бірақ қате білімге негізделген" деп мәлімдейді. Коллер анекантавада - бұл джайнистік ілім, әр тарап бірнеше көзқарастың, диалог пен келіссөздердің ақиқаттарын қабылдауға міндеттенеді. Сабина Шолцтың айтуынша, Анекантаваданы "интеллектуалды Ахимсаның" діни негізі ретінде қолдану - бұл қазіргі заманғы қайта түсіндіру, ол А. Б. Дхрува 1933 жылы. Бұл көзқарас бойынша Анекантавада - "басқа пікірлерге және келісімге діни төзімділік" көрінісі. XXI ғасырда кейбір жазушылар оны "сабырсыздыққа, фундаментализмге және терроризмге" қарсы зияткерлік қару ретінде ұсынды. Джон Э. Корт және Пол Дандас сияқты басқа ғалымдар джайнизм зорлық-зомбылықсызлықты ең жоғары этикалық құндылық ретінде үйретеді, анекантаваданы "басқа пікірлерге діни төзімділік" деп қайта түсіндіру "түпнұсқалық ілімді қате түсіну" болып табылады. Джайнизм тарихында бұл метафизикалық ілім және оның өзіндік азаттық практикасын қалыптастырудың философиялық әдісі болды. Джайнизм тарихы, керісінше, буддистік және индуистік рухани теориялар, нанымдар мен идеологияларға қатаң сыншыл және төзімсіз екенін көрсетеді. Анекантаваданың діни төзімділік ілімі ретінде қайта түсіндіруі жаңа, танымал, бірақ қазіргі джайндар үшін ерекше емес. Ол көптеген діндерде кездесетін жаңа бренд пен жаңа позицияны қайта түсіндіру мен қайта құру үлгісі, - дейді Шолц. Джайнизмде, дейді Джаятиллеке, "теорияда ешқандай ұйғарымның нақты шындық немесе жалған екендігіне, оның қандай көзқараспен жасалғанына қарамастан, дәлел бола алмайды, буддизмде мұндай нақты дәлелдер кейбір ұйғарымдар жағдайында мүмкін деп саналды". Джайнизмнен айырмашылығы, буддизмде нақты шындықты білдіретін ұйғарымдар бар, ал анекамсика (қате, белгісіз) болып табылатын басқалар бар. Нақты және белгілі бір ілімдердің мысалдары - төрт асыл шындық, ал буддизмдегі соңғылардың мысалдары - авяката тезистері. Карл Поттер мен басқа да ғалымдардың айтуынша, индуизм саткарявада, асаткарявада, авиродавада және басқалар сияқты қарым-қатынастардың әртүрлі теориясын жасады. Джеймс Лохтефелдтің айтуынша, анекантавада индуизм мен будда ойларында кездесетін екі негізгі теориямен үйлеседі. Анекантавада ілімі себептерді түсіндіруде саткарявада, ал әсерлерде қасиеттерді немесе атрибуттарды түсіндіруде асаткарявада болып табылады. Инду философиясының әртүрлі мектептері праманалар теориясын және қатынастар теориясын одан әрі пысықтады және жетілдірді, бұл олардың көзқарасында ұйғарымдарды құрылымдаудың дұрыс құралдарын құруға мүмкіндік берді.

Сын

Профессор Джон Э. Корт сияқты индулогтар анекантавада - джайнизм ғалымдары басқа көзқарастарды қабылдамау үшін, бірақ джайнизм көзқарасын ұстану үшін тарихи түрде қолданған ілім екенін айтады. Джайнизм монахтары анекантавада мен сиадваданы сыншыларын үндетпей, джайнизм ілімін қорғауға арналған пікірталас қарулары ретінде қолданды. Пол Дандастың айтуынша, джайнистердің қолында талдаудың бұл әдісі "философиялық полемиканың қорқынышты қаруы болды, онымен индуизм мен буддизмнің ілімдері қарапайым тұрақтылық пен тұрақтылық туралы идеологиялық негіздеріне дейін қысқартылуы мүмкін, сондықтан олар шындықтың жалпы түсіндірмелері ретінде бірден және жеткіліксіз екендігі көрсетілуі мүмкін". Алайда джайнизм ғалымдары Анекантавада теориясын өзіндік, сынға берік, шектеулер мен шарттардың қажеті жоқ деп санайды. Карл Поттердің айтуынша, Анекантавада ілімі барлық білім контекстуалды, объект пен субъект өзара байланысты деген үнді философиясындағы норманы қабылдайды. Алайда, қатынастар теориясы ретінде ол басқа прогресс философияларының кемшіліктерін шешпейді, тек "негізгі қылмысты байланысты байланысты байланысты байланысты байланысты қайталау арқылы ғана жасайды".

Вайшешика

Вайшешика және шивалық мектептің ғалымы Вёмашива анекантавада ілімін сынға алды, өйткені оның айтуынша, бұл мокша үшін барлық моральдық өмір мен рухани ізденістерді мағынасыз етеді. Кез келген рухани азат етілген адам Анекантавада ілімі бойынша [а] бір жағынан азат етілген және азат емес, [b] басқа жағынан азат емес деп қарастырылуы керек, өйткені барлық мәлімдемелер оған сәйкес білікті және шартты болуы керек. Басқаша айтқанда, Вёмашива бұл ілім парадокс пен дөңгелекке әкеледі дейді.

Веданта

Анекантаваданы Ади Шанкарачарья (б.з. 800 жылы) Брахмасутра (2:2:3336) атты басиясында талдап, сынға алды: ол анекантавада ілімі философияға қолданылғанда екі проблемадан зардап шегеді деп мәлімдеді: виродха (қайшылықтар) және самсая (күмәнділік), олардың екеуі де объективтілікпен келісе алмайды. Шанкараның анекантаваданы сынға алуы онтологиялық мәселелерде оның тұтастығы жоқ эпистемология екендігі туралы дәлелден тыс болды. Шанкараның пікірінше, философияның мақсаты - адамның күмәнін анықтау және оларды ақыл мен түсінік арқылы жою, бұдан әрі шатастыру емес.

Джайнизмдегі өзін-өзі сын

Орта ғасырлардағы джайнистік логика ғалымдары Акаланка мен Видьянанда, олар Әди Шанкараның замандастары болған шығар, өздерінің мәтіндерінде анекантавадамен көптеген мәселелерді мойындады. Мысалы, Акаланка өзінің "Праманасамграха" еңбегінде анекантаваданы жан-жақты және дәйекті философияны дамыту үшін қолданғанда жеті проблеманы мойындайды: күмәнділік, қарама-қайшылық, негіздердің сәйкессіздігі, бірлескен қателік, шексіз регресс, араласқандық және болмауы. Видьянанда Акаланка тізіміндегі алты адамды мойындап, виятикара (идеялардың аралас тұқымдары) және апратипати (түсініксіздігі) мәселесін қосты. 11 ғасырда өмір сүрген Прабхачандра және басқа да бірнеше джайнизм ғалымдары анекантаваданың көптеген мәселелерін қабылдады.