Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Польшада қолданылатын дәстүрлі өлшеу жүйесі Польшаның дәстүрлі өлшем бірліктері салмақ пен көлемнің екі бірыңғай, бірақ өзгеше жүйесін, сондай-ақ көрші мемлекеттерден алынған бірнеше байланысты жүйелерді қамтиды. Стандарттауға жасалған алғашқы тытыру 1764 жылғы 6 желтоқсандағы патша жарлығымен енгізілген Варшава жүйесі деп аталған Ескі поляк өлшеу [жүйесі] болды. Кейіннен бұл жүйе 1819 жылғы 1 қаңтарда енгізілген Жаңа поляк өлшеу жүйесімен алмастырылды. Польшаның дәстүрлі салмақ және көлем жүйелері кейінірек (Польшаның бөлінуі салдарынан) айналасындағы елдердің жүйелерімен алмастырылды, бірақ 19 ғасырдың соңында (1872 және 1876 жылдар аралығында) метрикалық жүйемен толығымен ауыстырылды.
Traditional system of measurement used in PolandThe traditional Polish units of measurement included two uniform yet distinct systems of weights and measures, as well as a number of related systems borrowed from neighbouring states. The first attempt at standardisation came with the introduction of the Old Polish measurement [system], also dubbed the Warsaw system, introduced by a royal decree of December 6, 1764. The system was later replaced by the New Polish measurement [system] introduced on January 1, 1819. The traditional Polish systems of weights and measures were later replaced with those of surrounding nations (due to the Partitions of Poland), only to be replaced with metric system by the end of the 19th century (between 1872 and 1876).
Тарихи өлшемдер мен салмақтар
Польшада қолданылған ең алғашқы салмақтар мен өлшемдер адам денесінің мөлшерлерімен байланысты болды, сондықтан ең негізгі қолданылатын өлшемдер – sążeń (сажень), łokieć (елсіз), piędź (кезең), stopa (аяқ) және skok (секіру) болды. Уақыт өте келе, көрші елдермен сауда қатынастары қосымша бірліктерді пайдалануға әкелді, олардың атаулары көбінесе неміс, араб немесе чех тілдерінен алынды. Орта ғасырдан бастап 18 ғасырға дейін Польшаның барлық аймағында бірыңғай өлшем жүйесі қолданылмады. Stopa (аяқ) немесе łokieć (елсіз) сияқты дәстүрлі бірліктер елдің барлық жерінде қолданылды, бірақ олардың мағынасы аймаққа қарай өзгеше болды. Аймақтағы ірі қалалар өздерінің өлшем жүйелерін қолданды, олар айналасындағы аудандарда да қолданыс тапты. Көбінесе қолданылатын жүйелерге Австрия, Галиция, Данциг, Краков, Пруссия, Ресей және Бреслау кірді. Австрия және Германия жүйелерінің өзі біркелкі болмауы және қаладан қалаға айырмашылықтары мәселені одан әрі күрделендірді. Сонымен қатар, жүйелер уақыт өте келе өзгерді: 13 ғасырда Краковтың елсізі 64,66 сантиметрге тең болды, бір ғасырдан кейін 62,5 см, ал 16 ғасырда 58,6 см-ге дейін қысқарды, содан кейін 1836 жылы ғана 59,6 см стандартты «ескі поляк елсізіне» теңестірілді. Жағдайды одан әрі шатастырған нәрсе – әртүрлі тауарлар әдетте әртүрлі өлшем бірліктерімен өлшенді, олар көбінесе үйлеспейтін немесе аудару қиын болды. Мысалы, сыра «ахтель» (0,5 баррель, яғни әрқайсысы 2,75 литрден тұратын 62 Краков галлоны) бірліктерімен сатылды. Ал бал мен мед салық есебі үшін «rączka» (10 Краков галлонынан сәл көп) бірліктерімен тіркелді. Саудагерлердің күнделікті өмірінде салмақтар мен өлшемдер маңызды болғандықтан, 1420 жылы патша жарлығы әр воеводаға өз воеводалығында қолданылатын бірыңғай жүйені құруға және сақтауға рұқсат берді. Бұл заң кейіннен 1565 жылғы Сейм актісімен бекітілді. Воеводаның астанасында елсіздің (ұзындықтың негізгі бірлігі) жергілікті стандарты ретінде болат немесе мыс таяқшалар жасалып, содан кейін барлық жақын қалаларға жіберілді, онда олар күнделікті пайдалану үшін көбейтілді. Бір таяқ салыстыру үшін қала әкімшілігінде сақталды, ал қосымша таяқтар қақпаларда немесе жол төлемі жиналатын жерлерде саудагерлерге қажет болған жағдайда беру үшін сақталды. Таяқты зақымдау немесе жоғалту заңмен жазаланды.
The first recorded weights and measures used in Poland were related to dimensions of human body, hence the most basic measures in use were sążeń (fathom), łokieć (ell), piędź (span), stopa (foot) and skok (jump). With time trade relations with the neighbouring nations brought to use additional units, with names often borrowed from German, Arabic or Czech. From Middle Ages until the 18th century, there was no single system of measurement used in all of Poland. Traditional units like stopa (foot) or łokieć (ell) were used throughout the country, but their meaning differed from region to region. Most major cities in the area used their own systems of measurement, which were used in the surrounding areas as well. Among the commonly used systems were Austrian, Galician, Danzig, Kraków, Prussian, Russian and Breslau. The matter was further complicated by the fact that Austrian or German systems were hardly uniform either and differed from town to town. Furthermore, the systems tended to evolve over time: in the 13th century the Kraków's ell was equivalent to 64.66 centimetres, a century later it was equivalent to 62.5 cm, then in the 16th century it shrunk to 58.6 cm and finally was equalled to standard "old Polish ell" of 59.6 cm only in 1836. To add to the confusion, various goods were traditionally measured with different units, often incompatible or difficult to convert. For instance, beer was sold in units named achtel (0.5 of barrel, that is 62 Kraków gallons of 2.75 litres each). However honey and mead were recorded for tax purposes in units named rączka (slightly more than 10 Kraków gallons). As the weights and measures were important in everyday life of merchants, in 1420 the royal decree allowed each voivode to create and maintain a single system used in his voivodeship. This law was later confirmed by a Sejm act of 1565. Steel or copper rods used as local standard of ell (basic unit of length) were created in a voivode's capital and then dispatched to all nearby towns, where they were further duplicated for everyday use. One bar was to be stored in the town hall for comparison, while additional rods were stored in the gatehouses or toll points to be borrowed by merchants as needed. Damaging or losing a rod was punishable by law.
Өлшеу уақыты
Бұл жүйелерден тыс уақыт өлшеу болды. Сағат мұнаралары тек орта ғасырдың соңында пайда бола бастағандықтан және олардың қолданылуы шағын аумақпен шектелгендіктен, қазіргі минуттар мен сағаттардың қарапайым аналогтары христиан дұғалары негізінде жасалды. Пациерц (немесе патерностер) – шамамен 25 секундты құрайтын, «Пәдішалық дұғаны» оқуға жұмсалатын стандартталмаған уақыт бірлігі. Сол сияқты, «Zdrowaś Mario» дұғасының бастапқы сөздерінен алынған «здровашка» (zdrowaśka) және 50 рет «Ave Maria» дұғасын оқуға кеткен уақытты (шамамен 16 минут) білдіретін «Розарий» (różaniec) та қолданылды. Бұл бірліктер ешқашан нақты анықталмаған, бірақ Польшаның ауылдық жерлерінде бүгінге дейін қолданылып келеді.
Outside of this set of systems was the measurement of time. As clock towers only started to appear in late Middle Ages, and their usability was limited to within a small radius, some basic substitutes for modern minutes and hours were developed, based on Christian prayers. The pacierz (or paternoster) was a non standard unit of time comprising some 25 seconds, that is enough time to recite the Lord's Prayer. Similarly, zdrowaśka (from Zdrowaś Mario, the first words of the Hail Mary) was used, as was the Rosary (różaniec) that is the time needed to recite Hail Mary 50 times (roughly 16 minutes). Those units were never strictly defined, but is used in rural areas of Poland even today.
Стандарттаудың алғашқы әрекеттері
Бұл жүйе ел бойынша белгілі бір деңгейде стандарттауды енгізгенімен, түрлі воеводстволарда қолданылатын жүйелер бір-бірінен өзгеше болды. Бұл мәселені шешу үшін 1507 жылы Краков пен Познань өлшемдері теңестірілді. Осыған ұқсас шара Львов пен Люблин өлшемдеріне де қолданылды, алайда олар Краков пен Познань өлшемдерінен ерекшеленді. 1532 жылы Плоцк өлшемі Краков өлшемімен үйлестірілді, ал 1565 жылы ол Польша Корольдығының барлық аймақтарында қолданылатын ресми өлшем деп жарияланды. 1569 жылы Варшавада қолданылған жүйе Плоцк пен бүкіл Мазовияда қабылданды. 1613 жылы Вильнюс пен Каунас үшін қосымша жүйелер жасалды. 15 ғасырдан бері басқа өлшем бірліктерін стандарттау да қандай да бір прогреске ие болды, бірақ әртүрлі қарқынмен. Нәтижесінде, екі қалада ұзындықтың бірдей бірліктері, бірақ салмақтың әртүрлі бірліктері қолданылуы мүмкін болды, тіпті бірдей терминология қолданылса да, одан да көп шатасу туды.
While this system introduced some level of standardisation throughout the country, the systems used in various voivodeships still differed from one another. To counter this problem the Kraków ell and Poznań ell were made equal in 1507. The same applied to ells used in Lwów and Lublin, which however were different from those in Kraków and Poznań. In 1532 the Płock ell was aligned with the Kraków ell, which in 1565 was declared an official ell to be used in all of the Crown of Poland. The system used by Warsaw was adopted in Płock and all of Masovia in 1569. In 1613 additional systems were created for Vilnius and Kaunas. The standardisation of other units of measurement also made some progress since the 15th century, but at a different pace. In the end this created even more confusion, as two towns could use the same units of length, but two different units of weight, although using the same terms.
1764 жылғы реформа - ескі поляк жүйесі
Осы уақытқа дейін әр қалада әр түрлі өлшем бірліктері ғана емес, сонымен қатар олардың бір-бірімен қатынасы да әр түрлі болғандықтан, 1764 жылы өлшеу жүйесінің толық қайта қаралуы дайындалды. 1764 жылғы 6 желтоқсандағы патша жарлығымен барлық өлшем бірліктері Польшаның және оның тәуелді территорияларының барлық жерінде қолданылатын жаңа жүйеге ауыстырылды. Жүйе бұрын қолданылған бірліктерге негізделген, бірақ олардың арасындағы қатынастардың біртұтас, стандартизацияланған жүйесін енгізді. Оның ресми атауы болған жоқ және ол 19 ғасырға дейін «Ескі поляк жүйесі» (miary staropolskie, немесе ескі поляк өлшемдері) деп аталмай бастады, соңғы уақытта енгізілген жаңа жүйеден айырмашылығы үшін. Ұзындықтың негізгі бірлігі – поляк тіліндегі «ел» (ell) немесе «локет» (łokieć) – 0,5955 метрге тең деп белгіленді. Сауда және күнделікті қолдану үшін ол мыналарға бөлінді: фут (stopa, ≈29.78 сантиметр); штих (≈19.86 см); тоқсан (ćwierć, ≈14.89 см); алақан (dłoń, ≈7.44 см); және дюйм (cal, ≈2.48 сантиметр), немесе саға (sążeń, 3 ел немесе 1.787 метр ұзындығы), яғни: 1 ел = 2 фут = 3 штих = 4 тоқсан = 8 алақан = 24 дюйм (= ⅓ саға). Ауыл шаруашылығында ұзындықты өлшеу үшін басқа жүйе қолданылды, бірақ ол толықтырып, алмастырылатын болды. Негізгі бірлік – қадам (krok), ол стандартты елдің 3,75 есесіне немесе 2,2333 метрге тең. Екі қадам – бір құбыр (pręt, 4,4665 метр), 2 құбыр – бір таяқ (laska), ал бес таяқ – бір сым (sznur, 44,665 метр). Соңында, 3 сым шамамен 134 метрлік стай (staje) құрады. Қалалар арасындағы қашықтықты өлшеу үшін негізгі бірлік – стай болды, бірақ ол жоғарыда аталған стайдан өзгеше болды және шамамен 893 метр ұзындығына ие болды. Сегіз стай – 7144 метрлік поляк милясын құрады. Салмақтар поляк фунтына (funt, 0,4052 кг) негізделген, ол екі грывнадан тұрады, олардың әрқайсысы өз кезегінде 16 лоттан (łut, 0,0127 кг) тұрады. Ауыр тауарлар үшін негізгі бірліктер – тас (kamień, 32 фунт немесе 12.976 кг) және центнер (cetnar, бес тас немесе 64.80 кг) болды. Көлем бірліктерінің екі жиынтығы болды: бірі сұйықтар үшін, екіншісі – құрғақ тауарлар үшін. Екеуі де негізгі бірлік ретінде 3,7689 литрлік галлонды (garniec) қолданды. Ол 0,9422 л-ден тұратын 4 кварт (kwarta) немесе 16 квартеркаға бөлінді. Құрғақ тауарлар үшін төрт галлон – бір өлшем (miarka), 2 өлшем – бір тоқсан (ćwierć), 4 тоқсан – 120,6 л бөшке (korzec), ал 30 бөшке – 3618 л-лік ласт (łaszt) құрады. Сұйықтар үшін 5 галлон – 18,8445 л конев (konew), ал 14,4 конев – 271,36 л-лік баррель (barrel) құрады.
As until then not only different units varied from town to town but also their relation to one another, in 1764 a major overhaul of the measurement system was prepared. By a royal decree of December 6, 1764 all units of measurement were to be converted to a new system, common to all of Poland and its dependencies. The system relied on previously used units, but introduced a common, unified system of relations between them. It had no official name and it was not until the 19th century when it started to be called the Old Polish system (miary staropolskie, or Old Polish measures), in contrast to the new system introduced then. The basic unit of length the ell or łokieć in Polish was set to 0.5955 metres. For trade and everyday use it was further subdivided into the foot (stopa, ≈29.78 centimetres); sztych (≈19.86cm); quarter (ćwierć, ≈14.89cm); palm (dłoń, ≈7.44cm); and inch (cal, ≈2.48 centimetres), or gathered into the fathom (sążeń, 3 ells or 1.787 metres in length), such that:1 ell = 2 feet = 3 sztychs = 4 quarters = 8 palms = 24 inches ( = ⅓ of a fathom ). A different system of units, although complementary and interchangeable, was used in measuring lengths for agrarian purposes. The basic unit was a step (krok), equalling 3.75 of standard ell, or 2.2333 metres. Two steps made a rod (pręt, 4.4665 metres), 2 rods made a stick (laska), and five sticks were equal to a cable (sznur of 44.665 metres). Finally 3 cables made up a furlong (staje) of roughly 134 metres. In measuring the distance between cities, the basic unit was staje, although it was different from the staje mentioned before and had the length of roughly 893 metres. Eight staje made up a Polish mile of 7144 metres. The weights were based on the Polish pound (funt of 0.4052 kg) composed of two grzywnas, each in turn comprising 16 lots (łut of 0.0127 kg). For heavier goods the basic units were a stone (kamień, 32 pounds or 12.976 kg) and Hundredweight (cetnar, five stones or 64.80 kg). There were two sets of units of volume: one for fluids and the other for dry goods. Both used the gallon (garniec) of 3.7689 litres as the basic unit. This was subdivided into 4 quarts (kwarta) of 0.9422 L or 16 kwarterka. For dry goods four gallons comprised a measure (miarka), 2 measures comprised a quarter (ćwierć), 4 quarters comprised a bushel (korzec) of 120.6 L, and 30 bushels comprised a last (łaszt) of 3618 L. For fluids, 5 gallons comprised a konew of 18.8445 L and 14.4 konew made up a barrel of 271.36 L.
Қазіргі қолданылуы
Дәстүрлі жүйелер 19 ғасырда ресми түрде тоқтатылғанмен, этнографтар 1969 жылға дейін, әсіресе ауылдық аймақтарда олардың қолданылу іздерін анықтады.
Though the traditional systems were officially abandoned in the 19th century, traces of their use, especially in rural areas, were found by ethnographers as late as 1969.