Кіріспе

Польшада қолданылатын дәстүрлі өлшеу жүйесі Польшаның дәстүрлі өлшем бірліктері салмақ пен көлемнің екі бірыңғай, бірақ өзгеше жүйесін, сондай-ақ көрші мемлекеттерден алынған бірнеше байланысты жүйелерді қамтиды. Стандарттауға жасалған алғашқы тытыру 1764 жылғы 6 желтоқсандағы патша жарлығымен енгізілген Варшава жүйесі деп аталған Ескі поляк өлшеу [жүйесі] болды. Кейіннен бұл жүйе 1819 жылғы 1 қаңтарда енгізілген Жаңа поляк өлшеу жүйесімен алмастырылды. Польшаның дәстүрлі салмақ және көлем жүйелері кейінірек (Польшаның бөлінуі салдарынан) айналасындағы елдердің жүйелерімен алмастырылды, бірақ 19 ғасырдың соңында (1872 және 1876 жылдар аралығында) метрикалық жүйемен толығымен ауыстырылды.

Тарихи өлшемдер мен салмақтар

Польшада қолданылған ең алғашқы салмақтар мен өлшемдер адам денесінің мөлшерлерімен байланысты болды, сондықтан ең негізгі қолданылатын өлшемдер – sążeń (сажень), łokieć (елсіз), piędź (кезең), stopa (аяқ) және skok (секіру) болды. Уақыт өте келе, көрші елдермен сауда қатынастары қосымша бірліктерді пайдалануға әкелді, олардың атаулары көбінесе неміс, араб немесе чех тілдерінен алынды. Орта ғасырдан бастап 18 ғасырға дейін Польшаның барлық аймағында бірыңғай өлшем жүйесі қолданылмады. Stopa (аяқ) немесе łokieć (елсіз) сияқты дәстүрлі бірліктер елдің барлық жерінде қолданылды, бірақ олардың мағынасы аймаққа қарай өзгеше болды. Аймақтағы ірі қалалар өздерінің өлшем жүйелерін қолданды, олар айналасындағы аудандарда да қолданыс тапты. Көбінесе қолданылатын жүйелерге Австрия, Галиция, Данциг, Краков, Пруссия, Ресей және Бреслау кірді. Австрия және Германия жүйелерінің өзі біркелкі болмауы және қаладан қалаға айырмашылықтары мәселені одан әрі күрделендірді. Сонымен қатар, жүйелер уақыт өте келе өзгерді: 13 ғасырда Краковтың елсізі 64,66 сантиметрге тең болды, бір ғасырдан кейін 62,5 см, ал 16 ғасырда 58,6 см-ге дейін қысқарды, содан кейін 1836 жылы ғана 59,6 см стандартты «ескі поляк елсізіне» теңестірілді. Жағдайды одан әрі шатастырған нәрсе – әртүрлі тауарлар әдетте әртүрлі өлшем бірліктерімен өлшенді, олар көбінесе үйлеспейтін немесе аудару қиын болды. Мысалы, сыра «ахтель» (0,5 баррель, яғни әрқайсысы 2,75 литрден тұратын 62 Краков галлоны) бірліктерімен сатылды. Ал бал мен мед салық есебі үшін «rączka» (10 Краков галлонынан сәл көп) бірліктерімен тіркелді. Саудагерлердің күнделікті өмірінде салмақтар мен өлшемдер маңызды болғандықтан, 1420 жылы патша жарлығы әр воеводаға өз воеводалығында қолданылатын бірыңғай жүйені құруға және сақтауға рұқсат берді. Бұл заң кейіннен 1565 жылғы Сейм актісімен бекітілді. Воеводаның астанасында елсіздің (ұзындықтың негізгі бірлігі) жергілікті стандарты ретінде болат немесе мыс таяқшалар жасалып, содан кейін барлық жақын қалаларға жіберілді, онда олар күнделікті пайдалану үшін көбейтілді. Бір таяқ салыстыру үшін қала әкімшілігінде сақталды, ал қосымша таяқтар қақпаларда немесе жол төлемі жиналатын жерлерде саудагерлерге қажет болған жағдайда беру үшін сақталды. Таяқты зақымдау немесе жоғалту заңмен жазаланды.

Өлшеу уақыты

Бұл жүйелерден тыс уақыт өлшеу болды. Сағат мұнаралары тек орта ғасырдың соңында пайда бола бастағандықтан және олардың қолданылуы шағын аумақпен шектелгендіктен, қазіргі минуттар мен сағаттардың қарапайым аналогтары христиан дұғалары негізінде жасалды. Пациерц (немесе патерностер) – шамамен 25 секундты құрайтын, «Пәдішалық дұғаны» оқуға жұмсалатын стандартталмаған уақыт бірлігі. Сол сияқты, «Zdrowaś Mario» дұғасының бастапқы сөздерінен алынған «здровашка» (zdrowaśka) және 50 рет «Ave Maria» дұғасын оқуға кеткен уақытты (шамамен 16 минут) білдіретін «Розарий» (różaniec) та қолданылды. Бұл бірліктер ешқашан нақты анықталмаған, бірақ Польшаның ауылдық жерлерінде бүгінге дейін қолданылып келеді.

Стандарттаудың алғашқы әрекеттері

Бұл жүйе ел бойынша белгілі бір деңгейде стандарттауды енгізгенімен, түрлі воеводстволарда қолданылатын жүйелер бір-бірінен өзгеше болды. Бұл мәселені шешу үшін 1507 жылы Краков пен Познань өлшемдері теңестірілді. Осыған ұқсас шара Львов пен Люблин өлшемдеріне де қолданылды, алайда олар Краков пен Познань өлшемдерінен ерекшеленді. 1532 жылы Плоцк өлшемі Краков өлшемімен үйлестірілді, ал 1565 жылы ол Польша Корольдығының барлық аймақтарында қолданылатын ресми өлшем деп жарияланды. 1569 жылы Варшавада қолданылған жүйе Плоцк пен бүкіл Мазовияда қабылданды. 1613 жылы Вильнюс пен Каунас үшін қосымша жүйелер жасалды. 15 ғасырдан бері басқа өлшем бірліктерін стандарттау да қандай да бір прогреске ие болды, бірақ әртүрлі қарқынмен. Нәтижесінде, екі қалада ұзындықтың бірдей бірліктері, бірақ салмақтың әртүрлі бірліктері қолданылуы мүмкін болды, тіпті бірдей терминология қолданылса да, одан да көп шатасу туды.

1764 жылғы реформа - ескі поляк жүйесі

Осы уақытқа дейін әр қалада әр түрлі өлшем бірліктері ғана емес, сонымен қатар олардың бір-бірімен қатынасы да әр түрлі болғандықтан, 1764 жылы өлшеу жүйесінің толық қайта қаралуы дайындалды. 1764 жылғы 6 желтоқсандағы патша жарлығымен барлық өлшем бірліктері Польшаның және оның тәуелді территорияларының барлық жерінде қолданылатын жаңа жүйеге ауыстырылды. Жүйе бұрын қолданылған бірліктерге негізделген, бірақ олардың арасындағы қатынастардың біртұтас, стандартизацияланған жүйесін енгізді. Оның ресми атауы болған жоқ және ол 19 ғасырға дейін «Ескі поляк жүйесі» (miary staropolskie, немесе ескі поляк өлшемдері) деп аталмай бастады, соңғы уақытта енгізілген жаңа жүйеден айырмашылығы үшін. Ұзындықтың негізгі бірлігі – поляк тіліндегі «ел» (ell) немесе «локет» (łokieć) – 0,5955 метрге тең деп белгіленді. Сауда және күнделікті қолдану үшін ол мыналарға бөлінді: фут (stopa, ≈29.78 сантиметр); штих (≈19.86 см); тоқсан (ćwierć, ≈14.89 см); алақан (dłoń, ≈7.44 см); және дюйм (cal, ≈2.48 сантиметр), немесе саға (sążeń, 3 ел немесе 1.787 метр ұзындығы), яғни: 1 ел = 2 фут = 3 штих = 4 тоқсан = 8 алақан = 24 дюйм (= ⅓ саға). Ауыл шаруашылығында ұзындықты өлшеу үшін басқа жүйе қолданылды, бірақ ол толықтырып, алмастырылатын болды. Негізгі бірлік – қадам (krok), ол стандартты елдің 3,75 есесіне немесе 2,2333 метрге тең. Екі қадам – бір құбыр (pręt, 4,4665 метр), 2 құбыр – бір таяқ (laska), ал бес таяқ – бір сым (sznur, 44,665 метр). Соңында, 3 сым шамамен 134 метрлік стай (staje) құрады. Қалалар арасындағы қашықтықты өлшеу үшін негізгі бірлік – стай болды, бірақ ол жоғарыда аталған стайдан өзгеше болды және шамамен 893 метр ұзындығына ие болды. Сегіз стай – 7144 метрлік поляк милясын құрады. Салмақтар поляк фунтына (funt, 0,4052 кг) негізделген, ол екі грывнадан тұрады, олардың әрқайсысы өз кезегінде 16 лоттан (łut, 0,0127 кг) тұрады. Ауыр тауарлар үшін негізгі бірліктер – тас (kamień, 32 фунт немесе 12.976 кг) және центнер (cetnar, бес тас немесе 64.80 кг) болды. Көлем бірліктерінің екі жиынтығы болды: бірі сұйықтар үшін, екіншісі – құрғақ тауарлар үшін. Екеуі де негізгі бірлік ретінде 3,7689 литрлік галлонды (garniec) қолданды. Ол 0,9422 л-ден тұратын 4 кварт (kwarta) немесе 16 квартеркаға бөлінді. Құрғақ тауарлар үшін төрт галлон – бір өлшем (miarka), 2 өлшем – бір тоқсан (ćwierć), 4 тоқсан – 120,6 л бөшке (korzec), ал 30 бөшке – 3618 л-лік ласт (łaszt) құрады. Сұйықтар үшін 5 галлон – 18,8445 л конев (konew), ал 14,4 конев – 271,36 л-лік баррель (barrel) құрады.

Қазіргі қолданылуы

Дәстүрлі жүйелер 19 ғасырда ресми түрде тоқтатылғанмен, этнографтар 1969 жылға дейін, әсіресе ауылдық аймақтарда олардың қолданылу іздерін анықтады.