Кіріспе

"Үш адам жолбарысты жасайды" - негізсіз жораманы қайталау арқылы қоғамдық күшейту туралы қытай мақалы немесе чеңю (төрт таңбалы идиом). "Үш адам жолбарысты жасайды" деген сөз адамның ақылға сыймайтын ақпаратты қабылдауға бейімделуіне қатысты, егер оны жеткілікті көп адам қайталаса. Бұл негізсіз тұжырым немесе қала аңызын көп адам айтып, қайталап отырса, бұл тұжырым шындық ретінде қате қабылданады деген ойды білдіреді. Бұл ұғым қоғамдық күшейтуге немесе аргумент пен халыққа және аргумент пен наузымға қатысты қателікке байланысты.

Шығу тегі

Бұл мақал Қытай тарихындағы соғысушы мемлекеттер кезеңіндегі (475 б.з.д. 221 б.з.д.) Вэй мемлекетінің өкілі Пан Конг (庞) айтқан сөзден шыққан. Соғысқан мемлекеттер жазбаларына сәйкес, немесе Чжан Гуо Цзе, Чжао мемлекетіне сапарға шыққанға дейін, Панг Конг Вэй патшасынан, ол бір азаматтың, ел астанасындағы базарларда жолбарыстың жүріп жатқаны туралы хабарына сенер ме деп сұрады, оған патша "жоқ" деп жауап берді. Панг Конг патшадан екі адам бір нәрсе туралы хабарласа, ол не ойлар екен деп сұрады. Сонда Пан Конг: "Егер үш адам да жолбарысты көрдім десе ше?" - деп сұрады. Патша оған сенетінін айтты. Пан Конг патшаға базарда тірі жолбарыстың болуы туралы ойдың ақымақтық екенін, бірақ оны көп адам қайталап айтқан кезде ол шынайы болып көрінетінін еске салды. Жоғары лауазымды лауазымды адам ретінде Пан Конгтың үштен астам қарсыластары мен сыншылары болғандықтан, ол патшаны ол жоқ кезде ол туралы (Пан Конг) уәде тарататындарға назар аудармауға шақырды. "Мен түсінемін", - деп жауап берді патша, ал Панг Конг Жаоға кетті. Алайда олар жалған хабарды жариялады. Панг Конг Вейге қайтып келгенде, патша онымен кездесуді тоқтатты.

Танымдық бейімділіктер

Абсурдты ақпаратты қабылдауға бейімділік белгілі бір танымдық бейімділіктерден туындайды. Біріншісі - мотивациялық ойлау, ол эмоцияға негізделген шешім қабылдау құбылысы. Бұл адамдар өз пікірлерін растайтын кез келген нәрсеге сенуге талпындырылады деген ой. Қозғалысты ойлау уақыт өте келе жалған әлеуметтік келісімге әкелуі мүмкін. Екінші ұғым - әлеуметтік консенсустық шындық, ол жоғары әлеуметтік консенсусты сенімдер фактілер ретінде қарастырылатынын, ал салыстырмалы түрде төмен консенсусты сенімдер сендіруге және көзқарасты өзгертуге бейім екенін түсіндіреді. Соңғысы, ең алдымен, адамның өмір сүретін белгілі бір қоғамдастықтың әлеуметтік келісімінің нәтижесі.

Экономикадан мысалдар

Анекдот арқылы көрініс тапқан танымдық бейімділіктердің бір қолданылуы - нарықтардың тиімділігі. Көбінесе инвесторлар белгілі бір акцияларды немесе индекстерді сатып алуға немесе қысқа бағаға беруге бағытталған вагондарға секіреді, себебі көптеген басқа инвесторлар біржақты әрекет етеді. Қысқа мерзімде көптеген инвесторлар белгілі бір акция сатып алса, нарық өзін-өзі орындайтын пайғамбарлықты бастан кешіреді және акция шын мәнінде құндылық алады, бірақ компания төмен нәтиже көрсетіп, нарықтың ағымдағы үрдісінен пайда көруі мүмкін. Мұндай шешімдерді қабылдаған инвесторлар өздерінің негізін фундаменталды талдауға немесе белгілі бір шектеулі ақпаратқа негіздемейді, бірақ негізінен көптеген басқа инвесторлар көрсеткен инвестициялық үрдісті ұстанады.