Кіріспе

Ш'ерит ха Плетах – Холокосттан аман қалған еврейлердің, олар үшін құрылған ұйымдар мен осы ұйымдардың осы аман қалғандардың мүддесін қорғау үшін одақтас үкіметтермен жұмыс істеуіне берілген еврей атауы. Бұл ұйымдар 1945 жылдың 27 мамырынан бастап, соңғы көшірілгендер лагері жабылған 1950-1951 жылдарға дейін белсенді болды. "Шаэрит ха Плита" – "аман қалған қалдық" деген мағынаны білдіреді және бұл термин Езра кітабы мен 1 Тарих кітабынан алынған. Босатылғаннан кейін 250 мыңнан астам еврей бірнеше жыл Германия, Австрия және Италиядағы көшірілгендер лагерьлерінде немесе қауымдастықтарда өткізді, себебі олар өз елдеріне қайта оралуға мүмкіндігі болмады немесе қаламады. Бұл бежендер әлеуметтік және саяси тұрғыдан ұйымдасты, бастапқыда лагерьлердегі саяси және адам құқықтары үшін күресті, содан кейін өздері таңдаған елдерге, әсіресе Ұлыбританияның басқаруындағы Палестинаға, АҚШ пен Канадаға көшіп кету құқығын қорғады.

ТЖ лагерьлерінің құрылуы

Соғыс қылмыстарының дәлелдерін жою мақсатында, нацистік билік пен әскери қызметкерлер өлім-жазаларды үдетіп, құрбандарды өлім-жорықтарына мәжбүр етіп, олардың көптегенін Германияның жылдам тарылып бара жатқан майдан шебінен депортациялауға тырысты. Неміс соғысының күші құлаған кезде, аман қалғандар көбінесе өздеріне қалдырылды – пойыз вагондарында, жол жиегінде және лагерьтерде. Одақтас күштері соғыстың соңғы кезеңінде концентрациялық және өлім лагерьлерін азат етті, бұл 1944 жылдың шілдесінде Майданекпен, ал 1945 жылдың қаңтарында Освенциммен басталды; Бухенвальд, Берген-Белсен, Дахау, Маутхаузен және басқа лагерьлер 1945 жылдың сәуір және мамыр айларында азат етілді. Германияның 1945 жылдың 7 мамырында шартты түрде капитуляциялау кезінде Одақтас оккупациялық аймақтарында шамамен 6,5-7 миллионнан астам көшіп қонған адам болды, олардың ішінде шамамен 55 000-60 000 еврей болды. Еврей емес көшіп қонғандардың көп бөлігі бірнеше айдың ішінде өз елдеріне қайтарылды. Алайда, кейіннен Шығыс Еуропа мен Кеңес оккупациялық аймағынан батысқа көшіп келген еврей босқындарының саны артып, еврейлердің саны бірнеше есеге өсті. 1945 жылдан 1952 жылға дейінгі кезеңде Германия, Австрия және Италияда лагерьлерде немесе қауымдастықтарда 250 мыңнан астам еврей тұрғандығы болжанып отыр. Азаттыққа қол жеткізгеннен кейінгі алғашқы апталарда Одақтас әскери күштері баспана, тағам және медициналық көмек түрінде шұғыл көмек көрсетті. Көптеген босқындар нашар тамақтану, зорлық-зомбылық және аурулардың салдарынан өте қиын жағдайда болды. Көптеген адам қайтыс болды, бірақ медициналық жабдықтар әскери қоймалардан және неміс азаматтық мекемелерінен алынды. Әскери дәрігерлер, сондай-ақ аман қалғандардың арасындағы дәрігерлер қолда бар ресурстарды пайдаланып, көптеген адамдардың денсаулығын қалпына келтіруге көмектесті. Осы кезеңде Одақтас күштері мен әскери дін қызметкерлерінің көмегімен Холокост құрбандарының алғашқы жерлеу рәсімдері өтті. Бастапқыда баспана да дайындалды, әртүрлі шыққан орындардан келген босқындар тасталған казармаларда, қонақ үйлерде, бұрынғы концентрациялық лагерьлерде және жеке үйлерде орналастырылды. Германия мен Австрия Одақтас әскери басқаруына өткен кезде, командирлер барлық көшіп қонған адамдардың қауіпсіздігі мен орналасуы үшін жауапкершілікті өз мойнына алды. Одақтастар көшіп қонғандарды ұлттығы бойынша қамтамасыз етті және бастапқыда еврейлерді жеке топ ретінде танымады. Бұл ерте көзқарастың маңызды салдары – еврей көшіп қонғандар кейде бұрынғы нацистік қызметтестермен бірге орналастырылды. Сонымен қатар, Одақтас оккупациялық күштерінің жалпы саясаты көшіп қонғандарды өз елдеріне мүмкіндігінше тезірек қайтару болды және ерекше жағдайлар жеткілікті түрде қарастырылмады; қайтару саясаты әр жерде әр түрлі болды, бірақ қайтаруы қиын болған еврей көшіп қонғандары үйлеріне оралуға қысым көрсетілді. АҚШ-тың үшінші армиясының қолбасшысы және Баварияның әскери губернаторы генерал Джордж Паттон еврейлердің көп бөлігі тұратын жерде қатал, кемсітусіз репатриация саясатын жүргізгенімен танымал болды. Алайда, оның бұл әрекеті босқындардың өздерінен, сондай-ақ олардың жағдайына жанашырлық танытқан американдық әскери және азаматтық топтардан наразылық тудырды. 1945 жылдың шілде айының басында Паттон Мюнхеннің барлық аймағын көшіп қонғандардан тазарту туралы директива берді. Жозеф Даннер, азаматтық өмірінде саяси ғылым профессоры болған американдық офицер, әскери билікке наразылық білдіріп, меморандум жіберді. Үшінші армияның 90 жүк көлігі босқындарды тасымалдау үшін Бухбергке келгенде, олар Даннердің меморандумына сілтеме жасап, қозғалудан бас тартты. Осы күш-жігер мен ашық антисемиттік мәлімдемелерге сүйене отырып, Паттон осы лауазымнан босатылды.

Харрисонның есебі

1945 жылдың маусым айында АҚШ-та көшіп-қону лагерьлеріндегі тығыздық пен азық-түлік жетіспеушілігі, сондай-ақ АҚШ әскерінің еврей аман қалғандарға жасаған зорлық-зомбылықтары туралы хабарлар тарады. Америкалық еврей лидерлері, әсіресе, шара қабылдауға мәжбүр болды. Президент Трумэн американдық Эрл Г. Харрисонды «қайта оралмайтындар» лагерьлеріндегі жағдайды тексеру үшін жіберді. Ол шілдеде Германияға келді, бірнеше апта лагерьлерді аралап, 24 тамызда соңғы есебін ұсынды. Харрисонның баяндамасында мыналар айтылды: Жалпы алғанда, көптеген еврейлер және басқа да қайта оралмайтын адамдар тікенді сыммен қоршалған, түрлі сипаттағы лагерьлерде (немістер құлдар мен еврейлер үшін салған), оның ішінде ең танымал концлагерьлерде, тығыз, көбінесе санитарлық ережелер бұзылған және жалпы алғанда, мұңды жағдайда, толық әрекетсіздікте, сыртқы әлеммен байланысуға мүмкіндіксіз, жасырын түрде, өздері үшін көмек және шаралар күтіп, үміттеніп отыр. Нацистік аштық пен қудалаудан аман қалғандардың денсаулығы жақсарғанмен, лагерьлердегі және орталықтардағы ауруханаларда жатқандардың арасында және жалпы халық арасында көптеген нашар тамақтанған жағдайлар бар. Көптеген лагерьлерде және орталықтарда, тіпті аштықпен ауырғандар бар жерлерде де, қажетті медициналық құралдардың күрт жетіспеушілігі байқалады. Шілде айының соңында көптеген еврейлерде концлагерь киімдерінен басқа киім болмады – жағымсыз жолақты пижама сияқты, ал басқалары, қынжылуға орай, неміс СС формасын киюге мәжбүр болды. Олардың қай киімді көбірек жек көретіні күмәнді. [Отбасыларды қайта біріктіру үшін] жасалған барлық шаралардың көп бөлігі – бұл жер аударылғандардың өзінің, арнайы армия капелландығының (көбінесе раввиндердің) және Америкалық Бірлескен тарату комитетінің көмегімен жасаған бейресми әрекеттері болды. Бұл адамдардың ең бірінші және ең маңызды қажеттілігі – олардың нақты мәртебесін мойындау, яғни оларды еврейлер ретінде тану. Әрине, әдетте, жекелеген нәсілдік немесе діни топтарды ұлттық санатынан бөліп қарау дұрыс емес, бірақ шындық сол, нацистер бұлай істегендіктен, ерекше қажеттіліктері бар топ құрылды. Олардың Германиядан кетуге деген ниеті өте шұғыл. Олар Палестинаға көшірілуді қалайды, дәл сол сияқты, басқа ұлттар өз үйлеріне қайтарылуда. Палестина, әрине, көптеген адамдардың таңдауы болғамен, эмиграцияға болатын жалғыз орын емес. Аз болғанымен, кейбіреулері АҚШ-қа, туыстары бар жерге, ал басқалары Англияға, Ұлыбританияның доминиондарына немесе Оңтүстік Америкаға көшіп баруды қалайды. Сондықтан Германия мен Австриядағы, сондай-ақ концлагерьлердің қорқыныштылығын көрген еврейлер үшін, және басқа жерлердегілер үшін Палестина мәселесін шешуден маңызды ештеңе жоқ. Қазіргі жағдайда, біз еврейлерді нацистердің қарағандай қарап отырмыз, бірақ оларды жоқ қылмаймыз. Олар біздің әскери күзетімен, СС әскерлерінің орнына, көптеп концлагерьлерде отыр. Харрисонның есебі Вашингтонда алаңдаушылық тудырды, ал оның Паттонның ұстанымымен қарама-қайшылығы, ақыры, 1945 жылдың қыркүйегінде Паттонның Германиядағы қолбасшылық лауазымынан алынуына себеп болды.

Лагерьдердің өсуі

ДП лагерьлеріндегі босқындардың саны арта берді, өйткені соғыс аяқталғанда Батыс Еуропада болған еврей босқындарымен бірге жүздеген мың Шығыс Еуропадан келген босқындар да қосылды. Олардың көп бөлігі бастапқыда отанына оралған поляк еврейлері еді. Кеңес-Польша репатриациялық келісімдері бойынша, Соғыстан аман қалған шамамен 200 000 поляк еврейінің 90 пайызы Польшаға қайтуды жөн көрді. Бірақ Польшадағы бұрынғы үйлеріне оралған еврейлер еврей емес көршілерінен көбінесе жаулық күшті қарсылыққа тап болды. 1944 жылдың күзінен 1946 жылдың жазына дейін түрлі қалалар мен елді мекендерде еврейге қарсы бүліктерде 600-ға жуық еврей қаза тапты, оның ішінде 1945 жылдың 20 тамызында Краковтағы, 25 қазанда Сосновецтегі және 19 қарашада Люблиндегі оқиғалар бар. Ең қорқыныштысы – 1946 жылдың 4 шілдесінде Кильцеде болған погром, онда 42 еврей қаза болды. 1946 жылы Шығыс Еуропадан Батысқа қарай еврей босқындарының қашуы Германия мен Австрияда, әсіресе АҚШ аймағында ДП-нің қатарын көбейткен жаппай көшпенділікке айналды. 1945-1948 жылдар аралығында жүздеген ДП лагерьлері жұмыс істесе де, босқындар көбінесе бөлініп орналастырылды, ал бірнеше лагерь еврейлерге арналды. Бұл лагерьлерде босқындарға қамтамасыз етілген жағдайлар, басқару тәсілдері және тұрғындар құрамы әртүрлі болды. Американдық секторда көптеген лагерьлердегі еврей қауымы өзін өкілдік ету және қорғау мақсатында жылдам ұйымдастырды. Британдық секторда босқындардың көп бөлігі Берген-Белсен ДП лагерінде шоғырландырылды және қатаң бақылауда ұсталды.

Шалғайдағы лагерьлердегі гуманитарлық қызметтер

Достас мемлекеттер соғыстың гуманитарлық салдарына дайындалуды, осы соғыс әлі жалғасып жатқанда бастады. 1943 жылдың 9 қарашасында Біріккен Ұлттар Ұйымының Көмек және қайта құру басқармасы (UNRRA) құрылды. Алайда, агенттіктің бастапқы кезеңі ұйымдастыру мәселелерімен және жемқорлықпен қиындыққа тап болды. Әскери билік, кез келген жағдайда, ДП жинау орталықтары үшін маңызды жауапкершілікті азаматтық ұйымға беруге құлшынбады, осы ДП-ны ұзақ мерзімге орналастыру және күтіп-ұстау қажеттілігі анықталғанға дейін. UNRRA жұмысын бастаған кезде күтілгеннен көп ДП болғандықтан, агенттік жеткіліксіз штатпен қамтамасыз етілді, ал асығыс түрде жұмысқа алынған қосымша қызметкерлердің біліктілігі төмен болды. Агенттік 1945 жылдың жазында қызметкерлерді далаға жіберуге кірісті. Оның миссиясы негізінен репатриация процесін қолдау болып табылды, оның ішінде медициналық қызметтер көрсету, жеткілікті тамақтануды қамтамасыз ету, сондай-ақ ДП-ның жайлылық және ойын-сауық қажеттіліктерін қанағаттандыру; алайда, ол көбінесе осы функцияларды толыққанды орындай алмады. 1945 жылдың 15 қарашасынан бастап UNRRA лагерьлерді басқару жауапкершілігін ресми түрде өз мойнына алды, бірақ жалпы әскери билікке бағынышты болды, ол лагерьлерде баспанамен және қауіпсіздікпен қамтамасыз етуді, сондай-ақ азық-түлік, киім-кешек және медициналық жабдықтарды жеткізуді жалғастырды. Уақыт өте келе UNRRA осы негізгі қызметтерді денсаулық сақтау және әлеуметтік қызметтермен, демалыс орындарымен, өзін-өзі қолдау бағдарламаларымен және кәсіптік бағдарламалармен толықтырды. UNRRA лагерьлерді басқаруды қолға алған кезде еврей ДП-лары өз өкілдерін сайлауды бастады және өздерін өзі басқаруға деген ниеттерін білдірді. Алайда, лагерь комитеттерінің әлі ресми бекітілген рөлі болмағандықтан, олардың билігі мен ықпалы бастапқыда берілген лагерьдегі UNRRA директорының ұстанымына байланысты болды. UNRRA негізінен 1946 жылдың соңына дейін белсенді болды және 1947 жылдың ортасына қарай қызметін тоқтатты. 1947 жылдың соңында жаңа халықаралық ұйым, Халықаралық босқындар ұйымы (IRO), UNRRA қызметкерлерінің бір бөлігін қабылдап, оның жауапкершіліктерін өз мойнына алды, бірақ оқшаулануға емес, қайта қоныстандыруға, сондай-ақ ең осал ДП-ға көмек көрсетуге басымдық берді. Басқа да бірқатар ұйымдар ДП лагерьлерінде құрылып келе жатқан еврей қауымдастығының дамуына белсенді үлес қосты. Америкалық еврейлік бірлескен тарату комитеті ("Joint") американдық көздерден қаржылық қолдау мен жабдықтарды ұсынды; британдық секторда еврейлік көмек тобы "Joint" ұйымының британдық баламасы ретінде әрекет етті; ал ORT көптеген кәсіптік және басқа да оқу орталықтарын құрды.

Өкілдіктен автономияға дейін

Әскери күзетпен уақытша, тар бөлмелерге орналастырылған босқындар өздерінің азаттыққа ие болуының ирониясына қарсы шығып, "Дахаудан Фельдафингке дейін" деген жиі қайталап айтылатын ұранды қолданды. Әрбір лагерьде жұмыс комитеттері құрылды, ал 1945 жылдың 1 шілдесінде комитеттер Фельдафингте еврей босқындар лагерь комитеттері федерациясының құрылтай сессиясын өткізді. Сессияға еврей бригадасының және одақтас әскери әкімшілігінің өкілдері де қатысты. Нәтижесінде Зальман Гринберг төрағалық ететін уақытша кеңес және атқару комитеті құрылды. Паттонның еврей босқындарын қайта орату әрекеті Ш'ерит ха Плетахтың өз тағдырын өзі шешуге бейімделуіне себеп болды. Лагерь комитеттері жалпы еврей аман қалғандар конференциясын шақырды. Бұл конференцияға Сент-Оттильен лагерінде Холокосттан аман қалғандардың өкілдері, соның ішінде американдық және британдық оккупация аймақтарындағы қырық алты босқындар лагерінен келген делегаттар қатысты. Делегаттар Палестинада БҰҰ-ның мойындауымен еврей мемлекетін құру, құрбандарға өтемақы төлеу, нацистік соғыс қылмыскерлеріне қарсы сот процестеріне қатысу, тарихи жазбаларды мұрағаттау және комитеттерге толық автономия беруді көздейтін он төрт тармақты бағдарламаны қабылдады. Алайда, конференциядан кейін американдық және британдық аймақтардағы аман қалғандар ұйымдары бөлек қалды және американдық және британдық секторлар тәуелсіз ұйымдық құрылымдарды дамытты. Осы уақыт ішінде Ш'ерит ха Плетах Ишувтің саяси басшылығымен тығыз байланыс сақтап, Дэвид Бен-Гурион және басқа да сионисттік көшбасшылардың бірнеше рет келуіне себеп болды. Комитеттерден ресми түрде бөлініп тұрса да, босқындар арасында "Алия Бет" бағдарламалары арқылы Палестинаға жасырын көшіп кетуге қолдау көп болды, сондай-ақ американдық, UNRRA, Joint және басқа ұйымдар арасында осы әрекеттерге наразылық білдірмеушілік болды. Норберт Вуллхайм, Самуэль Шлюмовиц, Борис Плискин және Леон Реттерден тұратын делегация қауымға қаражат жинау үшін АҚШ-қа ұшты, "Балаларымызға арналған мектептер, фермалардағы төрт мың пионерлер, сауда мектептеріндегі мыңдаған жастар, дәрігерлердің, мұғалімдердің, жазушылардың өзін-өзі құрбан етуі, демократиялық автономия" туралы мақтан тұтып, АҚШ Соғыс департаментінің шенеуніктермен және Сер Рафаэль Салентомен Халықаралық босқындар ұйымын құру мәселесін талқылады. Уақыт өте келе Ш'ерит ха Плетах өз алдына мемлекет сияқты қалыптасты. Ол еврей әлемінде уақытша билік үшбұрышын құру үшін Ишув пен АҚШ-тағы саяси басшылармен күш-жігерін үйлестірді. Ол өзінің делегациясын Базельдегі Сионисттік жиырма екінші конгреске жіберді.

Өзін-өзі жоюға арнаған қауым

Соғыстан кейін Германияда тұруды таңдаған 10,000–15,000 адамнан басқа (Германиядағы еврейлердің орталық кеңесіне қараңыз), еврейлердің көп бөлігі лагерьлерді тастап, басқа елдерге қоныс аударды. Шамамен 136,000-ы Израильде, 80,000-ы АҚШ-та, ал көптегендері Канада мен Оңтүстік Африкада қоныстанды.