Кіріспе
Тлингит тілінің транскрипциясы Еуропалық байланыстан бері екі жүз жыл бойы Тлингит тілі бірнеше орфографияда жазылды. Тлингтіктің алғашқы көшірмелерін орыс православиелік дін қызметкерлері кириллицамен жасаған. Тлингитті жазуда үзіліс болды Алясканы АҚШ сатып алғаннан кейін, пресвитериандық ақсақал мен аумақтық білім беру комиссары Шелдон Джексонның саясатына байланысты, ол жергілікті тілдерді ағылшын тіліне пайдаланып қолдануды басу керек деп сенді. Америка және неміс антропологтары 1890 жылдардан бастап тлингиттерді әртүрлі тілдік транскрипцияларда жаза бастады, ал әдебиеттің шағын қоры және осы транскрипцияларда жазылған сөздіктер көп. Лингвистиканың жазғы институтының екі лингвисті Гиллиан Стори мен Констанс Найштің еңбегімен 1960 жылдары тлингиттің алғашқы "толық" орфографиясы тарала бастады. Бұл орфография, қазір біраз өзгертілген, қазіргі кездегі ең көп таралған орфография. 1980 жылдары Джефф Лир мен Юконның жергілікті тілдер орталығы ішкі тлингитті жазу үшін басқа орфографияны жасады. Электрондық поштаның тлингит халқы арасында таралуынан бастап, Naish Story орфографиясына негізделген, бірақ ISO 8859 сияқты жай мәтін кодтауларының шектеулеріне бейімделген консенсус арқылы жаңа орфография дамыды.
The Tlingit language has been recorded in a number of orthographies over the two hundred years since European contact. The first transcriptions of Tlingit were done by Russian Orthodox ministers in the Cyrillic script. A hiatus in writing Tlingit occurred subsequent to the purchase of Alaska by the United States due to the policies implemented by Presbyterian reverend and territorial educational commissioner Sheldon Jackson, who believed that the use of indigenous languages should be suppressed in favor of English. American and German anthropologists began recording Tlingit in various linguistic transcriptions from the 1890s onward, and there exists a small body of literature and a large amount of vocabulary recorded in these transcriptions. With the work of two linguists from the Summer Institute of Linguistics, Gillian Story and Constance Naish, the first “complete” orthography for Tlingit began to spread in the 1960s. This orthography, now somewhat modified, is the most common orthography in use today. In the 1980s Jeff Leer and the Yukon Native Language Center developed another orthography for writing Interior Tlingit. Since the spread of email among the Tlingit population a new orthography has developed by consensus, based on the Naish Story orthography but adapted to the restrictions of plain text encodings such as ISO 8859 1.
Кирилл әліпбиі
Кирилл тлингит алфавитіне мысал ретінде 1901 жылы діни қызметкер Джон Вениаминов жазған "Көк патшалығына жолдың көрсетілімі" (Указаніе пути въ Царствае Небесное, Тлингит кирилл Ка вак шіи ев у ту ци ни и дте Тики Ан ка у хан те) мәтінін келтіруге болады. Бұл орфографиялық жазуда тлингит фонемаларымен бір-бірден сәйкес келмейтін және дыбыс реті жазылмайтын, бірақ кириллицамен таныс тлингит тілінде сөйлейтін адам дұрыс айтылуды қиындықсыз шеше алады. Кирилл жазуының Орталық Азия мен Сібір тілдеріндегі фонемиялық жүйелерді қамтуға мүмкіндік бергенін ескерсек, тлингитті толықтай бейнелейтін қазіргі кирилл әліпбиін құру оңай. Бұл кем дегенде бір рет жасалды, бірақ кириллица мен тлингит тілдерін білетін халық өте аз, сондықтан мұндай жазудың маңызды қолданылуы мүмкін емес.
Тілдік транскрипциялар
Америка антропологиясының гүлденуімен және Солтүстік-Батыс жағалауға назар аударумен тлингиттің бірқатар лингвистикалық транскрипциялары пайда болды. Олардың көпшілігі Боастың дәстүрі бойынша салынған, Боастың өзі 1917 жылы жарияланған өзінің бастапқы тлингит грамматикасында қолданған. Басқа кең таралған транскрипциялар Джон Свантонның "Тлингт мифтері мен мәтіндері" және "Тлингт тілі" деген еңбектерінде кеңінен қолданылған, ал Фредерика де Лагунаның "Тлингт ауылының тарихы" және "Сен-Элиас тауының астында" деген еңбектерінде қолданылған. Жорж Т. Эмонстың "Тлингт үнділері" атты кітабының соңғы басылымы Де Лагунамен қатты редакцияланды және кейіннен оның транскрипция жүйесін қолданады. Эмонс өзі сол кездегі антропологтардың өтініштеріне қарамастан, тлингит сөздері мен сөз тіркестерін жазғанда тұрақты транскрипцияны қолданбаған. Оның тлингиттің ерекше және сәйкессіз жазбалары көбінесе Де Лагунаның транскрипциясына аударылды, бірақ ол жазған бірқатар сөздер мен сөз тіркестері тілшілерді және тлингит тілдерін білетіндерді таң қалдырады.
Наиш-Стори орфографиясы
Констанс Найш пен Джиллиан Стори өздерінің орфографиялық әдістерін Киелі кітап аудармаларында және осыған байланысты еңбектерінде қолданды. Бұл тлингиттің барлық фонемаларын дәл көрсететін алғашқы жүйе болғандықтан және ерлі-зайыптылардың жергілікті сауаттылыққа баса назар аударғандықтан, Наиш тарихы жүйесі таныстырылғаннан кейін бірнеше жыл ішінде кеңінен таралды.
Өзгертілген Наиш-Стори орфографиясы
Нейш пен Стори өздерінің тлингит етістік сөздіктерін (1973) жариялау үшін өз жүйесін өзгертті.
Америка орфографиясы
Америка орфографиясы, Канадада қолданылған жүйеге қарағанда Оңтүстік-Шығыс Аляскада қолданылуы үшін аталған, ол Naish Story жүйесінің қазіргі инкарнациясы, ол енгізілгеннен кейінгі екі онжылдықта біраз рет-ретімен өзгеріске ұшырады. Ол увулярлық ырғақтарды диакритикалық сызбамен бейнелеуді жалғастырады, бірақ ауыр дыбысты белгісіз төменгі тонға ауыстырады. (Қорғандық акцентті әлі де тоналды баса назар аудару үшін, сондай-ақ Оңтүстік Тлингиттің қосымша тондарын ажырату үшін қолдануға болады.) Ол қысқа дауыстылар үшін бірлік графтарды және ұзақ дауыстылар үшін ағылшын тіліндегі диграфтарды сақтайды.
Канаданың орфографиясы
"Канадалық" орфографиясы 1980 жылдары Юконның жергілікті тілдер орталығында жасалды. Ол Юкон территориясы мен Британдық Колумбияның Атабаска тілдерінде қолданылатын орфографияға қасақана ұқсастықтар бар.
Электрондық поштаның орфографиясы
Электрондық пошта орфографиясы 1990 жылдары электронды поштаны қолданудың артуымен бейресми түрде дамыды. Ол негізінен америкалық жүйенің ISO 8859 1 және Windows 1252 сияқты жай мәтін кодтамаларының шектеулеріне бейімделуі болып табылады. Көптеген еуропалық тілдерде қолданылуынан кейін, өткір дыбыс компьютерлерде оңай қол жетімді болғандықтан, ол электрондық пошта орфографиясында жоғары дыбысты белгілеу үшін қолданыла береді. Алайда, төменгі диакриттік белгі болмағандықтан, e-mail орфографиясы увулярлық ырғақты веклярлық ырғақтың диграфымен h-мен бірдей бейнелейді. Бұл жүйені компьютерде экстенсивті америкалық пернетақтаны қолдана отырып, өткір дыбысты қолдау арқылы енгізу өте оңай. Бұл тілдің ресми емес мәртебесіне қарамастан, оны тлингит жазуында белгілер, регалиялар, плакаттар мен хабарлар үшін қолдануға бастады. Бұл сөзді басқаша жазуды талап етпегендіктен, бұл орфография Тлингит мәтінін қамтитын барлық Википедия мақалаларында қолданылады.