Кіріспе
Австралия үкіметі, 197275 Уитлэм үкіметі - Австралияның премьер-министрі Гоф Уитлэм бастаған Австралияның федералды атқарушы үкіметі. Үкімет лейбористер 1972 жылғы федералды сайлауда МакМахон үкіметін жеңіп, 23 жыл үздіксіз коалициялық үкіметті аяқтағаннан кейін басталды. Ол 1975 жылғы конституциялық дағдарыстан кейін генерал-губернатор сэр Джон Керрмен тоқтатылды және оның орнына Фрейзер үкіметі келді - Австралия тарихында сайланған федералды үкіметті генерал-губернатор босатты. Уитлэм үкіметі қысқа мерзімде өте даулы болды, бірақ кейбір маңызды реформаларға қол жеткізді. Қытаймен ресми қарым-қатынас орнатылды, әскери міндеттілік туралы заңдар жойылды, барлық қалған австралиялық күштер Вьетнам соғысынан шығарылды, жалпыға бірдей денсаулық сақтау енгізілді және "Ақ Австралия" саясатының кейбір дискриминациялық ережелері жойылды. Жоғары білім берудің ақысы бір уақытқа тоқтатылды. Алайда, бұл және басқа да ынталы реформалар дағдарысқа сәйкес келді: "1975 жылдың ортасына инфляция 17,6 пайызға, ал жалақының өсуі 32,9 пайызға жетті. 1973 жылы және 1974 жылдың бірінші жартысында экономика өркендеді, бірақ кейін ауыр рецессияға ұшырады". Уитлэм үкіметі 1974 жылы екі рет таратылатын сайлауда екінші мерзімге қайта сайланды, бірақ жұмыстан босатылғаннан кейін 1975 жылғы сайлауда жаңа Фрейзер үкіметі қатты жеңілді.
The Whitlam government was the federal executive government of Australia led by Prime Minister Gough Whitlam of the Australian Labor Party. The government commenced when Labor defeated the McMahon government at the 1972 federal election, ending a record 23 years of continuous Coalition government. It was terminated by Governor General Sir John Kerr following the 1975 constitutional crisis and was succeeded by the Fraser government—the sole occasion in Australian history when an elected federal government was dismissed by the governor general. The Whitlam government was highly controversial during its short tenure but achieved some major reforms. Formal relations with China were established, conscription laws were repealed, all remaining Australian forces were withdrawn from the Vietnam War, universal healthcare was introduced and some remaining discriminatory provisions of the White Australia policy were abolished. Tertiary education fees were abolished for a period. However, these and other enthusiastic reforms corresponded to a crisis: "By mid 1975, inflation hit 17.6 per cent and wage rises hit 32.9 per cent. The economy boomed in 1973 and the first half of '74, but then suffered a severe recession." The Whitlam government was re elected for a second term at the 1974 double dissolution election but, following the dismissal, was heavily defeated by the new Fraser government in the 1975 election.
Өмірбаян
Австралияның Еңбек партиясы 1949 жылы, Чифли үкіметінің Роберт Мензиес бастаған Либералды өлкелік партия коалициясына жоғалғанынан кейін оппозицияға кірді. Коалиция 23 жыл бойы үнемі билік жүргізді. Гоф Уитлэм 1960 жылы Еңбек партиясының жетекшісінің орынбасары болды, ал Артур Калвелл кейіннен 1967 жылы Еңбек партиясының 1966 жылғы сайлаудағы нашар нәтижесіне байланысты көшбасшы болып зейнеткерлікке шықты. 1967 жылы сәуірде Уитлэм партияның басшысы болып сайланды, Лэнс Барнард оның орынбасары болды. Еңбек партиясы Гортон үкіметінің көпшілігін азайтып, 1969 жылғы сайлауда 4 орынға ие болды. Уитлэм кейін 1972 жылғы сайлауда лейбористік партияны МакМахон үкіметінен жеңіске жеткізді.
Дуумвират
Уитлэм өкілді палатада көпшілікпен, бірақ Сенатқа бақылаусыз (1967 және 1970 жылдары сайланды) билікке келді. Сол кезде Сенат алты штаттың әрқайсысынан пропорционалдық сайлау арқылы сайланған он мүшесінен тұратын. Парламент депутаттары министрлерді таңдады, бірақ Уитлэмге портфельдерді беруге рұқсат етілді. 15 желтоқсанда соңғы нәтижелер шыққанға дейін фракция отырысы өткізілмеді. Осы уақыт аралығында МакМахон уақытша премьер-министр болып қала береді деп күтілді. Алайда Уитлэм осыншама көп күтуге дайын болмады. 5 желтоқсанда лейбористердің жеңісі қамтамасыз етілгеннен кейін Уитлэм генерал-губернаторы сэр Пол Хаслюкпен премьер-министр ретінде ант берді, ал лейбористердің жетекші орынбасары Лэнс Барнард премьер-министрдің орынбасары болды. Екі адам толық кабинет құрылғанға дейін екі апта ішінде 27 портфельді бірге ұстады. "Думвират" деп аталатын екі апта ішінде Уитлэм заң шығаруды қажет етпейтін сайлауалды уәделерін орындауға тырысты. Уитлэм Қытай Халық Республикасымен толық қарым-қатынас орнату үшін келіссөздер жүргізуді бұйырды және Тайваньмен қарым-қатынасты бұзды. Заң бойынша Қорғаныс министрі әскери міндеттіліктен босатуға құқылы. Барнард осы кеңседе болды, және барлық босатылды. Сол кезде әскери қызметтен бас тартқаны үшін жеті адам түрмеде отырды; Уитлэм олардың бостандыққа шығуына жағдай жасады. Уитлэм үкіметі алғашқы күндері Сидней адвокаты Мэри Годрон бастаған Қауымдастықтың татуласу және төрелік комиссиясында қаралып жатқан тең жалақы туралы істі қайта ашады және комиссияның президенттік мүшесі ретінде әйелді Элизабет Эватт тағайындады. Уитлэм мен Барнард контрацептивтік таблеткаларға салынатын салықты алып тастады, өнерге үлкен гранттар жариялады және мектептердің уақытша комиссиясын тағайындады. Дуумвират растық дискриминациялы спорт командаларына Австралияға кіруге тыйым салды және Австралияның БҰҰ делегациясына апартеидтік Оңтүстік Африка мен Родезияға санкциялар енгізуді тапсырды. Ол сондай-ақ Вьетнамдағы барлық қалған австралиялық әскерлерді үйге қайтаруға бұйрық берді, бірақ олардың көпшілігі (барлық әскери қызметшілерді қоса алғанда) МакМахон қайтарып алды. Уитламның баяндама жазушысы Грэм Фреуденбергтің айтуынша, дуумвират табысты болды, өйткені ол лейбористік үкімет ұзақ уақыт бойы қызметте болмағанмен, үкімет машиналарын басқара алатынын көрсетті. Алайда Фреуденберг дуумвираттың әрекеттерінен туындаған жылдам қарқын мен қоғамдық қобалжыу оппозицияның Еңбекке тым оңай уақыт беруден сақ болуына себеп болғанын және Уитлэм үкіметінің "Біз тым көп нәрсе жасадық" деген бір өлімнен кейінгі үкімге әкелгенін атап өтті.
Күн тәртібінің қабылдануы
МакМахон үкіметі 27 министрден құралған, оның 12-сі кабинет құраған. Сайлау алдында лейбористер партиясы билікті қолға алса, барлық 27 министрдің де министрлер кабинетінің мүшесі болуға тиіс екендігін шешті. Дуумвират өз жұмысын атқара отырып, АЛП парламентарийлері арасында қарқынды сауалнама жүргізілді және 18 желтоқсанда партиялық кеңес кабинетті сайлады. Нәтижелер Уитлэмге жалпыға бірдей ұнады және үш сағат ішінде ол кабинет мүшелерінің портфельдерін жариялады. Министрлер кабинетінің жұмысын күшейту үшін 1973 жылы қаңтарда Уитлэм бес министрлік комитеттерін құрды (қоғамдастықтың емес, өздері тағайындаған мүшелермен) және министрлік күн тәртібінің толық бақылауын алды. Уитлэм үкіметі федералды қылмыстар үшін өлім жазасын алып тастады. Заң көмегі мекемелері құрылды, олардың кеңселері әр штаттың астанасында орналасқан. Ол жоғары оқу орындарының (оқу орындарының) ақысын алып тастады және мектептерге қаражат бөлу үшін мектептер комиссиясын құрды. Жаңа үкімет тікелей жергілікті билік органдарына қалаларды жаңарту, су тасқынын алдын алу және туризмді дамыту үшін гранттар берді. Басқа да федералды гранттар штаттардың астаналарын байланыстыратын автомобиль жолдарын қаржыландырып, штаттар арасындағы стандартты тетік темір жол желілеріне төледі. Үкімет Жаңа Оңтүстік Уэльстің Виктория шекарасындағы Альбери Водонга қаласында жаңа қала құрды. "Австралияның жарқын болашағы" ("Advance Australia Fair") "Құдай патшаны сақтасын" ("God Save the Queen") әнұранына қарағанда, елдің ұлттық әнұранына айналды. Австралия ордені 1975 жылдың басында британдық құрметтер жүйесін алмастырды. 1970 және 1971 жылдары оппозиция басшысы ретінде Папуа мен Жаңа Гвинеяға барып, өзін-өзі басқаруды талап еткеннен кейін. Бұл 1973 жылдың соңында, 1975 жылдың қыркүйегінде толық тәуелсіздік заңдастырылып, Папуа - Жаңа Гвинея тәуелсіз мемлекетін құрып, Австралияның отарлаушы ретінде уақытын аяқтағанға дейін берілді. 1973 жылы Австралияның Ұлттық галереясы 20-ғасырлық суретші Джексон Поллоктың "Көк поляктар" картинасын 2 миллион АҚШ долларына сатып алды. Сол кездегі консервативті климатта сатып алу саяси және медиа-қарақат тудырды және Уитлэмнің көрегендігі мен көрегендігін немесе оның ысырапшылдықты бейнелейді. Уитлэм премьер-министр ретінде кеңінен саяхаттап, Қытайға сапармен барған алғашқы австралиялық премьер-министр болды.
Бастапқы қиындықтар
1973 жылдың ақпан айында Бас прокурор, сенатор Лайонель Мерфи өзінің министрлік жауапкершілігіне жататын Австралияның қауіпсіздік барлау ұйымының Мельбурн кеңсесіне полиция шабуыл жасады. Мерфи ASIO-да Югославияның премьер-министрі Джемаль Биджедичке қарсы ішкі хорваттық террористік қауіп-қатерге қатысты файлдар болуы мүмкін деп сенді, ол Австралияға сапар шегеді және ASIO оларды жасырып немесе жоя алады деп қорықты. Журналист және жазушы Уоллес Браунның айтуынша, рейд туралы дау Уитлэм үкіметін бүкіл мерзімде ұстап отырды, өйткені оқиға "осылай ақымақтық" болды. Уитлэм үкіметінің басталуынан бастап, Билли Снедден бастаған оппозиция (ол 1972 жылдың желтоқсанында Макмахонның орнын Либералдық көшбасшы ретінде басқарды) Уитлэмді ұстап тұру үшін Сенатқа бақылау жасауды көздеді. Ол барлық үкіметтік заңнаманы тоқтатуға тырыспады; Сенат либералды көшбасшысы Рег Уизерс бастаған Коалиция сенаторлары үкіметтік заңнаманы тоқтатуға тырысты, тек кедергілер Оппозицияның күн тәртібін алға жылжытқан кезде ғана. Уитлэм үкіметінің штаттармен қарым-қатынаста көптеген проблемалары мен мәселелері болды. Жаңа Оңтүстік Уэльс үкіметтің Сиднейдегі Родезия ақпараттық орталығын жабу туралы өтінішіне қарсылық білдірді. Квинсленд премьер-министрі Джо Бжелке Петерсен Квинслендтің Папуа-Жаңа Гвинеямен шекарасын өзгертуден бас тартты, өйткені мемлекет Торес бұғазындағы аралдарға ие болғандықтан, Папуа материгінен жарты шақырымға (шамамен бір мильдің үштен бірі) жақын орналасқан. 1973 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Викторияның либералды штаттық үкіметтері үлкен басымдықпен қайта сайланды. Уитлэм және оның Өкілдер палатасындағы көпшілігі 1973 жылдың желтоқсанында конституциялық референдум өткізуді ұсынды, ол жалақы мен бағаны бақылауды штаттардан Федералды үкіметке тапсырды. Екі ұсыныс бірде-бір штатта сайлаушылардың көпшілігін тарта алмады және бүкіл ел бойынша 800,000-ден астам дауыспен қабылданбады. Еңбек Австралияның экономикалық перспективалары жақсарған кезеңде, ауыл шаруашылығының жақсы жұмыс істеуі, жұмыссыздықтың төмендеуі, өндірістің өсуі және шетелдік инвестициялар мен экспорттың өсуі кезінде билікке келді. Дегенмен, инфляцияның өсуі мен жеке бизнестің баяу инвестицияларының белгілері экономикалық қиындықтардың алдын ала болжап, 1973-1975 жылдардағы рецессияға және 1973 жылғы мұнай дағдарысына әкелді. Саяси тарихшы Брайан Кэрроллдің айтуынша, Уитлэм үкіметі 1973-1944 жылдардағы бюджетте "экономикадағы айқын экспансиялық үрдістерді басаңдатудан гөрі партияның әлеуметтік мақсаттарына баса назар аударған" және бюджет тікелей мемлекеттік шығындарды едәуір арттырып, табысты әлеуметтік көмек арқылы қайта бөлуді арттырды. 1974 жылдың басында Сенат он тоғыз үкіметтік заң жобасын қабылдамады, олардың ону екі рет қабылданды. Жыл ортасына қарай Сенатқа сайлаудың жартысы өтетін кезде Уитлэм сол органдағы қолдауды нығайтудың жолдарын іздеді. Квинсленд штатының сенаторы және бұрынғы DLP жетекшісі Винс Гейр сенаторлық қызметтен дипломатиялық қызметке кетуге дайын екендігін білдірді. Сенат сайлауының жартысында Квинсленд штатының бес депутаттығы дауда тұрғанда, АЛП екі ғана орынға ие болады, бірақ алты орынға дау болса, партия үш орынға ие болады. Сондықтан сенаттың мүмкін бақылауы қауіп төндірді; Уитлэм Гейрдің өтінішіне келісті және генерал-губернатор сэр Пол Хаслук оны Ирландиядағы елші етіп тағайындады. Гейрдің отставкаға кетуі туралы хабарлар тарады, ал Уитлэмнің қарсыластары оның маневрін теріске шығаруға тырысты. "Ұзын шаянның түні" деп аталатын оқиғада, Country Party мүшелері Гейрді сенатор Рон Маунселлдің кеңсесінде шағын тойда көңілдестірді, ол сенатордың президентіне отставкаға кетуін кешіктірді. Гейр сыра мен креветке ұнағандықтан, Бьелке Петерсен Квинсленд губернаторы сэр Колин Ханнаға Гейрдің орны әлі бос болмағандықтан, әдеттегі бес бос орынға ғана ордер шығаруды ұсынды. Оппозиция жеткізуді бұзады немесе ассигнование заң жобаларын тоқтатады деп қауіптене отырып, Уитлэм Сенаттың бірнеше заң жобаларын екі рет жеңілгенін пайдаланып, екі есе таратылу сайлауын бастады, оны Сенаттың жартысы сайлауын өткізудің орнына ол бұрыннан хабарлаған. "Гуфқа әділ әрекет жасаңыз" деген лейбористік ұраны бар науқаннан кейін Уитлэм үкіметі қайтадан құрылды, оның Өкілдер палатасындағы көпшілігі жетіден беске дейін қысқарды. Үкімет пен оппозиция Сенатта 29 орынға ие болды, ал билік тепе-теңдігін екі тәуелсіз ад�...
1974 жыл
1974 жылдың ортасында Австралияда экономикалық дағдарыс болды. 1973 жылғы мұнай дағдарысы бағаларды көтерілді және үкімет деректеріне сәйкес инфляция 1973 және 1974 жылдар аралығында бір жылдан астам уақыт бойы 13 пайызды құрады. Уитлэм үкіметі 1973 жылы тарифтерді 25 пайызға қысқартты; 1974 жылы импорт 30 пайызға өсті және сауда тапшылығы 1,5 миллиард долларға артты. Мал еті сияқты негізгі тауар өндірушілер қысқа мерзімді мөлшерлемелер өте жоғары деңгейге көтерілгендіктен несиелік қысымға ұшырады. Жұмыссыздық та едәуір өсті. 1974-1975 жылдардағы бюджетте үкімет әлеуметтік мақсаттарға баса назар аударды, қазынашы Франк Крен "айырмалы мақсат - білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамқорлық және қалаларды жақсарту саласындағы түрлі бастамаларды жүзеге асыру" деп мәлімдеді. Кароллдың айтуынша, экономикалық бақылаушылардың көпшілігі "бюджетте экономикалық ахуалдың үрейлі өзгеруін тоқтататын ештеңе жоқ" деп келісті. 1974 жылы инфляция нашарлап, Австралия 1973-1975 жылдардағы рецессияға түсіп, 1973 жылғы мұнай дағдарысынан зардап шекті. Жұмыссыздық 5% -ға жетті (ол кезде бұл жоғары көрсеткіш деп саналған). Бюджет инфляция мен жұмыссыздықты жеңе алмады, ал Уитлэм қарашада салықты едәуір қысқартты. Сондай-ақ, ол жеке секторға көмек көрсету үшін қосымша қаражат бөлінетінін мәлімдеді. Тамыз айында үкімет Австралияның барлығын, әсіресе Австралияның қауіпсіздік және барлау ұйымын тексеру үшін судья Роберт Марсден Хоуп бастаған Ақпарат және қауіпсіздік жөніндегі корольдік комиссиясын құрды. 1974-1975 жылдардағы бюджетке сәйкес Уитлэм Фрэнк Кринді қазынашы лауазымынан алып тастап, оны вице-премьер Джим Кернске ауыстырды. Кейрнстің беделі оның жеке хатшысы болып тағайындалған Джуни Моросиді, бұрын қазынашылық немесе мемлекеттік қызмет тәжірибесі жоқ әйелді, және ол некеден тыс қатынасқа түскендіктен, бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланды. Кейін Кернс несиелер ісі бойынша парламентті адастырды және оның орнына Билл Хейден өзінің алғашқы бюджетімен келісуге мүмкіндік берместен бұрын ауыстырылды. Брайан Кэрроллдің айтуынша, Хейден "әлеуметтік реформа емес, экономикалық басқару құралы" деген қалыптасқан түсінікке сай бюджет ұсынды", алайда Хейден қазынашылық портфеліне жеткен кезде "Уитлэм үкіметінің саяси қиындықтары оны басып өтуге кірісті". Уитлам Мерфиді тағайындады. Конвенция бойынша, штат заң шығарушы органы бос орындарды толтыру үшін тағайындаған сенаторлар бұрынғы сенатормен бірдей саяси партиядан болды. Жаңа Оңтүстік Уэльстің премьер-министрі Том Льюис бұл конвенция тек өлім немесе денсаулығы нашар болған бос орындарға қатысты деп санады және заң шығарушы орган Алберидің бұрынғы мэрі және тәуелсіз Кливер Бантонды сайлауға дайындады. 1975 жылдың наурызына қарай көптеген либералды парламентарийлер Снеденнің оппозиция басшысы ретінде жеткіліксіз жұмыс істеп жатқанын және Уитлэмдің Өкілдер палатасында оған үстемдік еткенін сезінді. Малкольм Фрейзер Снедденге көшбасшылыққа қарсы шығып, 21 наурызда оны жеңді. Фрейзер билікке келгеннен кейін көп ұзамай Уитлэм үкіметінің Вьетнамдағы бейбітшілік келіссөздерін қайта бастауға тырысуы туралы дау туындады. Солтүстік азаматтық соғысты аяқтауға дайындалған кезде Уитлэм екі Вьетнам үкіметтеріне де жеделхат жіберіп, парламентте екі жеделхаттың да бірдей екенін айтты. Оппозиция ол Парламентті адастырды деп мәлімдеді, ал Уитламды айыптау туралы ұсыныс партиялық бағыт бойынша жеңілді. Оппозиция сондай-ақ Уитламға Австралияға жеткілікті Оңтүстік Вьетнам босқындарын жібермегені үшін шабуыл жасады, Фрейзер 50,000 кіруді талап етті. Фрейденберг Уитлам үкіметінің соңғы сегіз айында 1026 вьетнамдық босқын Австралияға кірді деп мәлімдейді, ал Фрейзердің тұсында 1976 жылы 399 ғана. Алайда 1977 жылға қарай Австралия бес мыңнан астам босқын қабылдады. Саяси жағдай нашарлаған сайын Уитлэм мен оның үкіметі заңнаманы қабылдауын жалғастырды: 1975 жылғы Отбасы туралы заң ажырасуға жол бермеді, ал 1975 жылғы Растық кемсіту туралы заң Австралияны Австралияның Холт кезінде қол қойған, бірақ ешқашан ратификацияланбаған, растық кемсітушілікке қарсы Біріккен Ұлттар Ұйымының конвенцияларын ратификациялауға мәжбүр етті. 1974 жылдың қыркүйегінде Уитлэм Индонезияда Индонезия президенті Сухартомен кездесіп, егер Индонезия Шығыс Тиморды аннексияласа, оны қолдайтынын көрсетті. Салқын соғыс кезінде және Американың Индо-Қытайдан кері қайтқан кезінде ол Индонезияға қосылса, аймақ тұрақт�...
Қарыздар мәселесі
Минералдар және энергетика министрі Рекс Коннор бірқатар ұлттық даму жобаларына қаражат сұраған. Ол өз жоспарын қаржыландыру үшін үкіметке 4 миллиард АҚШ долларын (ол кезде бұл өте үлкен сома) қарыз алуды ұсынды. Австралия Конституциясының талабы бойынша, уақытша емес мемлекеттік қарыздар несиелік кеңес арқылы болуы керек. Даму жобалары ұзақ мерзімді болғанымен, Уитлэм министрлер Кернс, Мерфи және Коннормен бірге Коннорға 1974 жылғы 13 желтоқсанда Қарыз кеңесін қатыстырмай-ақ несие алуға рұқсат берді. Коннор қарызды тексеріп жатыр. Аделаидадағы құрылысшы арқылы ол пакистандық дилер Тират Кемланимен танысты. Кемеланидің айтуынша, Коннор 20 жылға 7,7% пайызбен несие сұрап, Кемеланиге 2,5% комиссия төледі. Барлық жағдайдың дұрыс екендігіне сенімділік берілсе де, Кемлани несие беруді тоқтата бастады, әсіресе оны Австралияның Резервтік банкінің қызметкерлерімен бірге Цюрихке барып, қаражаттың Швейцарияның Одақтық банкіне түскенін дәлелдеуді сұрағанынан кейін. Үкімет Коннорға берген өкілеттігін 2 миллиард долларға дейін арттырды. автор және Уитлэм баяндама жазушысы Грэм Фрейденбергтің айтуынша, "Бұл тек Үкіметтің беделін төмендету үшін жұмсалған шығын. Бұл шығын өте жоғары болды, оны мемлекет өзі төледі". Ақыры бұл оқиға жаңа либералдық лидер Малкольм Фрейзерге бюджет заң жобаларын Сенатта блоктауға қажетті дәлелді дәлелді берді, бұл Уитлэмді сайлауға мәжбүрлеу мақсатымен.