Кіріспе

1888 жылы Генри Джеймстің повесі "Асперн қағаздары" – американдық жазушы Генри Джеймстің повесі, ол 1888 жылы "The Atlantic Monthly" журналында жарияланған, ал сол жылдың соңында тұңғыш рет кітап түрінде басылған. Джеймстің ең танымал және жоғары бағаланған ұзақ әңгімелерінің бірі – "Асперн қағаздары" Перси Биш Шеллидің Мэри Шеллидің әкесінің қызы Клэр Клермонтқа жазған хаттарына негізделген, ол оларды өмірінің соңына дейін сақтап келген. Венецияда өрбитін "Асперн қағаздары" Джеймстің кейіпкерлерді дамытуға ешқандай мән бермей, кернеуді күшейту қабілетін көрсетеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Аты белгісіз баяндамашы Венецияға Джеффри Асперннің ескі сүйіктісі, әйгілі және қазір қайтыс болған американдық ақын Джулиана Бордероны іздеу үшін барады. Баяндамашы өзін қарт әйелге болашақ жалдамалы тұрғын ретінде таныстырады және оның қызы Мисс Титаға (кейінгі басылымдарда Мисс Тина деп аталды) көңіл қоюға дайын, ол қарапайым, біршама наив бойжеткен, Асперннің хаттары мен Джулиана сақтап келген басқа да құжаттарына үңілу ниетінде. Мисс Тита мұндай құжаттардың бар екенін жоққа шығарған болатын, бірақ баяндамашы оның Джулиананың тапсырмасымен шындықты жасырғанына сенді. Ақырында баяндамашы Мисс Титаға өз ниеттерін ашып айтады, ол оған көмектесуге уәде береді. Кейін Джулиана Асперннің миниатюралық портретін баяндамашыға тым қымбат бағаға сатуды ұсынады. Ол Джеффри Асперннің есімін атамайды, бірақ баяндамашы оның әлі де оның хаттарының біріне ие екеніне сенімді. Қарт әйел ауырып қалғанда, баяндамашы оның бөлмесіне кіріп, хаттарды іздеп оның үстелін қарастыруға тырылғанда Джулиана оны ұстап алады. Джулиана баяндамашыны "баспаналық қарақшы" деп айыптап, есінен айырылады. Баяндамашы қашып кетеді, ал бірнеше күннен кейін оралғанда Джулиананың қайтыс болғанын біледі. Мисс Тита оған үйленсе, Асперннің хаттарын бере алатынын меңзеп айтады. Баяндамашы тағы да қашып кетеді. Басында ол бұл ұсынысты қабылдай алмаймын деп ойлайды, бірақ уақыт өте келе ойы өзгеріп, бастапқы ниетінен қайтады. Ол Мисс Титаға қайта келгенде, ол оған қоштасып, барлық хаттарды бірінен соң бірін өртеп жібергенін айтады. Баяндамашы құнды құжаттарды ешқашан көрмейді, бірақ ол Мисс Титаға оның берген Асперннің миниатюралық портреті үшін ақша жібереді.

Негізгі тақырыптар

Джеймс (өте жеке өмірін сақтайтын адам) өмірбаяушының өзінің тақырыбының жеке өміріне терең үңілу әрекеттерінен туындайтын қайшылықтарды зерттейді. Джеймс "Асперн қағаздары" повесіндегі аты-жөні айтылмаған баяндаушыны Джулиананың сөзімен "баспаналық қарақшы" деп бейнелейді, бірақ сонымен қатар Джулианадан қағаздарды алуға тырысқанда оған деген көңіл жанып, оны ашкөз, үстем және ұнамайтын тұлға ретінде көрсетеді. Оқиға екі мәнді мәреге жетеді: Джулиана баяндаушыны оның бюросына бұзылып кіруге дайындалып тұрғанда табады, ал Мисс Тита қағаздарды жойғанын жариялайды. Мисс Тита баяндаушыға үйлену ұсынысы жасағанына өкінеді, бірақ Джеймс оның қағаздардан айыру арқылы дұрыс шешім қабылдағанын көрсетеді. Бір қырынан, ол оқиғаның нағыз басты кейіпкеріне айналады.

Санаткерлік бағалау

Джеймс осы әңгімені соншалықты жоғары бағалағандықтан, оны "Нью-Йорк" басылымының 12-томында тіпті "Бұралаң бұрылыс" әңгімесінен бұрын бірінші орынға қойды. Сыншылар оның әңгіменің тамаша сапасы туралы дерлік бірауыздан келісті. Леон Эдель былай деп жазды: "Әңгіме құпия әңгімелердің ырғақты қарқынымен және шиеленісімен дамиды; ал екі кульминация бұл әңгімеге жоғары драматизм сыйлайды".

Мәтін нұсқалары

Асперн қағаздары алғаш рет 1888 жылғы наурыз-мамыр айларында «The Atlantic Monthly» журналының үш бөлімінде жарияланды, содан кейін сол жылы Лондон мен Нью-Йоркте кітап түрінде басылды. Кейіннен, 1908 жылғы Нью-Йорк басылымы үшін «Мисс Тита» «Мисс Тина» деп өзгертіліп, кіріспе қосылып, қайта жөнделді.