Кіріспе

Бафут фон - Бафут қаласының фон немесе мфор (дәстүрлі билеуші) және оған іргелес аймақтардың, Камерунның Солтүстік-Батыс провинциясындағы, бұрынғы Бафут фондомының құрамындағы билеушісі. Қазіргі таңда Бафут фон әлі де жергілікті билеуші болып табылады, бірақ Камерун үкіметінің және фондар кеңесінің бағынысында. Бафут – Солтүстік-Батыс провинциясының ең ірі елді мекендерінің бірі. Бұрын автократиялық билік құрған Бафут фондомы, Абумби I билігі тұсындағы Бафут соғыстарында (1901–1907) немістерге жеңіліп, туындаған шиеленіс, әскери қақтығыстар нәтижесінде Камерунның неміс протекторатының (Камерун Шутцгебиті) құрамына енді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Бафут фон және оның халқы Британдық Камерунның немесе Камерун британдық протекторатының бөлігіне айналды.

Халықаралық имидж

Бафуттың Фон-ы, әлдебір себеппен, Джеральд Дюреллдің 1940-1950 жылдардағы Бафутқа жануар жинау сапарлары туралы "Бафут Бигльдері" және "Менің жүгімдегі хайуанаттар бағы" кітаптарындағы Ачиримби II Фонды күлкілі бейнелеуі арқасында жақсы есте қалады.

Фондтың дәстүрлі рөлі

Фондар тәуелсіздік алғанға дейін Камерунда номиналды билікке ие болды. Оның көптеген қызметтері болды: ол сыртқы қатынастарды басқарды және ішкі заңдар шығарды. Әділеттің барлық ісі оның атынан жасалды, ол соңғы апелляциялық сот болды және өзінің халқының өмірі мен өлімі туралы шешім қабылдауға құқылы болды. Бас діни қызметкер ретінде ол ата-бабаларына құрбандық шалып, халықтың игілігі үшін олармен тілдесті. Ол маңызды мерекелерге төрағалық етті, олардың ең маңыздысы – Фонның биі, яғни Абине Мфор. Фонға титулдармен марапатталған патшалар көмектесіп, кеңес берді, олардың ең беделдісі – Фонның анасы Мамфор, ол оның нағыз анасы немесе әпкесі болуы мүмкін. Сонымен қатар, екі бауырлас көмекші болды: үлкен ағасы Ндимфор және кіші інісі Мума. Дегенмен, осы патшалардың ешқайсысы Фонның қайтысы немесе денсаулығы нашарлаған жағдайда регенттікке тағайындалмады. Фонмен билікті бөлісіп, оның орнын басатын орган – ақсақалдар кеңесі немесе Квифор болды. Квифордың күші патша сайлау кеңесі ретіндегі рөлінде болды, ол патшалық биліктің шегін ұстады. Фон бұл мәселені мойындап, Квиформен қақтығысқа түсуден мүмкіндігінше аулақ болды.

Колониялық дәуірдегі фондардың рөлі

Бафут соғыстарынан кейін немістер Фонның орнына марионеттік билеушіні орнатуға тырысты, бірақ оларға бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Фон Абумби I немістерге ашық қарсы болды және дипломатиялық қарым-қатынасқа түсілмеді. 1917 жылдың шілдесінде Британдық Камерунда аудандық офицер Бамендада "Оқу сотын" ашып, жергілікті халықтың өзін-өзі басқару идеясы іске асырылды. Бұл жаңа жергілікті сот туралы жарлықты үйрену үшін және жаңа соттар құру үшін шақырылған айналасындағы қауымдастықтардың басшыларының жиналысы болды. Сот құрамына 27 басшы кірді, ал Бафут Фон Абумби I өзінің "жоғарғы Фон" рөліне байланысты президент болып тағайындалды. Соттың жұмысы шамалы ғана табысқа жетті, бірақ оның ұлы Ачиримби II британдықтарға өте ықылас көрсетті. Ол британдықтардың мүддесіне көңіл білдіру арқылы басқа Фондардан шеттеді және британдық үкімет тарапынан "өз елі мен халқына, сондай-ақ британдық үкіметке көрсеткен құнды қызметтері мен әкімшілікке тәртіп сақтаудағы адал қызметтерінің құрметі ретінде" Құрмет грамотасымен марапатталды.

Фонның колониялық кезеңнен кейінгі кезеңдегі рөлі

Тіпті отарлық тәуелсіздікке қол жеткеннен кейін де Бафут фоны маңызды әкімшілік күш болып табылады. Британдық Камеруннан тәуелсіз Камерун мемлекетіне қосылу туралы сұраққа жауап берген Фон Ачиримби II бұл "От пен терең теңіз" арасындағы таңдау екенін атап көрсетті. Бафут – Камерунның Солтүстік-Батыс және Батыс аймақтарындағы дәстүрлі билік құрылымдарының сақталған көптеген жерлердің бірі. Бафут фоны Солтүстік-Батыс фондарының одағының (NOWEFU) төрағасы және Солтүстік-Батыс даму агенттігінің (MIDENO) басқарма мүшесі сияқты бірнеше маңызды әкімшілік лауазымдарды да атқарады.

Фонға қатысты рәсімдер

Фон Бафуттың барлық маңызды рәсімдеріне қатысады. Ең маңыздылары: Тас лақтылау рәсімі: Жаңа Фон билікті алғанда, ол Бафут халқына «тас лақтылау» үшін ұсынылады. Халық оған символдық тастар лақтыруға немесе үлкен тастармен ауыр зиян келтіруге шешім қабылдауы мүмкін. Қазір бұл рәсім көбінесе символдық болғанымен, бұрын демократия мен сайлаудың кейбір мақсаттарына қызмет еткен болуы мүмкін. Жыл сайынғы шөп кесу рәсімі: Бұл құрғақ маусымның соңында, әдетте сәуір айының соңында өтеді. Бүкіл қауым сарай кешеніндегі маңызды ғимараттарды (әсіресе Ахумды) қайта жабу үшін айналағы далалардан құрғақ шөп жинауға барады, осы сыйлықтарымен Фон алдынан өтеді. Мереке көбінесе пальма шарабымен бірге өткізілетін салтанатты тоймен аяқталады. Жыл сайынғы Абине Мфор биі немесе Фон биі: Желтоқсан айында өтетін бұл жылдық шара Абине Лела немесе Сыбызғы биі деп те аталады. Ауылдық ақсүйектер дәстүрлі сыбызғылармен ойнайды және оқ атып, рәсімді белгілейді. Бұл жылдық рәсімдік циклдың биік нүктесі болып табылады және жылдың өлімі мен жаңаруын білдіреді (яғни, жаңа жылдық рәсім). Ұлттық би дәстүрлі киіммен орындалады. Бидің негізгі құрылымы: Қоғамның көрнекті өкілдері (Бафуттың Фон және оның кеңесшілері) ортада спираль құрайды. Жалпы халық спиральдың айналасында сағат тіліне қарсы бағытта концентрлі шеңберлермен билейді. Қазіргі афроамерикандық сақина тарту рәсімдері осындай рәсімдерден бастау алған болуы мүмкін. Шөп кесу рәсімін және жылдық биді Джеральд Дюррелл өзінің «Бафут биглдері» және «Багажымдағы зоопарк» атты еңбектерінде егжей-тегжейлі сипаттаған.

Фон сарайы

Бафут немесе Нтохтың Фон сарайы – туристерді қызықтыратын маңызды орын және 2006 жылғы Дүниежүзілік ескерткіштер қорының 2006 жылғы 100 ең қауіпті нысандар тізіміне енген. Алғашқы сарай ағаштан және лианадан салынған. Бафут соғыстарында немістер кешен мен орталық қасиетті орынды толығымен өртеп жіберді, бірақ бейбітшілік шартына қол қойылғаннан кейін 1907-1910 жылдар аралығында немістердің көмегімен қайта салынды. Оның ғимараттары отаршылдық ықпал мен жергілікті сәулет стилін көрсетеді және көбінесе плиткамен жабылған қызыл кірпіштен жасалған. Немістер Фон үшін салған резиденция қазір қонақ үй ретінде және мұражай ретінде пайдаланылады. Фон Абумби II мұражайда 1891 жылғы Манкон шайқасының, Бафут соғыстарының жәдігерлері қойылacağını мәлімдеді, сол шайқаста Бафут жауынгерлері неміс әскерін жеңген. Алғашқы сарайдан тек бір ғимарат сақталған – ол Фонның ата-бабаларының рухын қорғайды деп есептеледі. Бұл Ахум – ескі сарай, пирамида пішіндес сабаннан төселген шатырымен ерекше сәулетке ие. Ахумға тек Фон мен ауылдың беделді адамдары ғана кіре алады. Бафут Фонның тағы екі ескі сарайы бар. Мбеблидің ескі сарайы, сондай-ақ Нтох Фирлу деп те аталады, 400 жыл бұрын Тикариден келген Бафут халқы салған. Мұнда Бафуттың алғашқы үш патшасы – Фирлу, Небаси Сух және Амбебидің қабірлері орналасқан. Бафуттың жыл сайынғы "Абин е Мфор" биі басталатын жер осы. Нжибужангтағы сарайда Бафуттың 8-ші патшасы Ачиримби I-нің қабірі сақталған.