Кіріспе

Қытай кастасының талап етілетін таланттары

Ұйымдастыру

Төрт өнер, немесе қытай ғалымының төрт өнері – ежелгі қытай аристократиялық ғалымынан талап етілетін төрт негізгі академиялық және көркемдік қабілеттер. Олар цинь (гуцинь, ішекті аспап, 琴), ци (Го стратегиялық ойыны, 棋), шу (қытай каллиграфиясы, 書) және хуа (қытай суреті, 畫) шеберлігін қамтиды, сондай-ақ олардың төртеуі де бірге тізімделеді: t = 琴棋書畫.

Тұжырымдаманың пайда болуы

Бұл ұғымның жекелеген элементтерінің ежелгі қытай тарихында білімді адамға лайық әрекеттер ретінде ұзақ тарихы бар болғанымен, оларды біріктіретін ең ерте жазба дереккөз – Цжан Яньюаньның 9 ғасырдағы Тан әулетінен шыққан «Фашу Яолу» («Калиграфия туралы жинақ») еңбегі.

Цинь (琴)

Цинь (琴) – әдебиетшілердің музыкалық аспабы ретінде қабылданып, қазіргі кезде гуцинь деп танылатын аспапты білдірді. Қытай ішінде цинь атауы кейін басқа да тартылмалы аспаптарды да атау үшін қолданыла бастады. Гуцинь – жеті ішекті цитра, оның пайда болуы шамамен 3000 жыл бұрынғы ежелгі Қытай қоғамына дейін жетеді. Императорлық Қытай кезеңінде ғалымдар гуциньде ойнауға міндетті болған. Гуцинь өнер және ғылым ретінде зерттелді, ал ғалымдар оны жақсы ойнауға және оның ойналу техникасы туралы жазбалар жасауға тырысты. Мысалы, гуцинь нотациясы шамамен 1500 жыл бұрын ойлап табылды және бүгінгі күнге дейін көп өзгеріске ұшырамады, ал қазіргі кітаптарда 500 жылдан астам бұрын жазылған және меңгерілген музыкалық шығармалар кездеседі. Гуциньнің ықпалы соншалық, ол тіпті ғарышқа дейін жетті: 1977 жылы АҚШ-тың "Вояджер" ғарыш кемесіне бекітілген "Вояджер" алтын пластинкасына "Ағын су" атты гуцинь пьесасының жазбасы, сондай-ақ Жер халқының басқа да өкілдік музыкалық стильдері қосылды. Гуцинь атауының "гу" (ежелгі) және "цинь" (музыкалық аспап) деп бөлінуі оның өте көне екенін көрсетеді.

Шу (書)

Shu (書) – бұл қытай каллиграфиясы, оның тарихы жазылған қытай тарихының бастауына дейін, тіпті жазу белгілері пайда болған сәттен басталады. Қытай каллиграфиясы – практикалық шебердің поэтикалық сезімдерін білдіретін, сонымен қатар қол шеберлігін сынап бағалайтын өнер саналады. Қытай каллиграфиясы мыңдаған жылдар бойы дамып келді, және оның өзгеруі тек қана империядағы жазу белгілері біріктірілген кезде тоқтады. Қытай каллиграфиясы батыс каллиграфиясынан металл құралдар немесе қаламның орнына қылқаламмен жасалғандығымен ерекшеленеді. Каллиграфия – ғалымның ойларын мәңгілікке сақтауға мүмкіндік беретін өнер еді. Ол ғалымның көркем өлеңдер жазып, білімін бөлісу құралы болды. Каллиграфия процесі де вейқи сияқты құрылымдалған. Ең қарапайым ережелердің жиынтығы зор күрделілік пен шашушылықты қамтиды. Қытай жазуының әрбір таңбасы белгілі бір геометриялық аумақта орналастырылып, біркелкі пішінге келтіріледі. Таңбаны құру үшін үш негізгі форма қолданылады: шаршы, үшбұрыш және шеңбер. Әрбір таңбаның белгілі бір саны қылқаламмен жасалған сызықтары болады, оларды таңбаның көрнеулігін арттыру үшін қосуға немесе алып тастауға болмайды, әйтпесе мағынасы жоғалады. Соңында, қатаң реттелу міндетті емес, яғни сызықтарды драмалық эффект немесе жеке стиль үшін ерекшелеуге болады. Каллиграфия – ғалымдардың ойларын және ілімдерін мәңгілікке сақтау құралы болды, сондықтан ол ежелгі Қытайдан табылған ең құнды қазыналардың бірі саналады.

Хуа (畫)

Хуа 畫 – қытай суреті. Қылқаламмен сурет салу – білімді адамның үйренуге тиіс соңғы өнер түрі және жекелеген шығармашылықтың ең жоғары өлшемі саналды. Қытай ақсүйектері сурет салу арқылы сызық өнеріндегі шеберлігін көрсетті. Қытай суреттері көбінесе қара күріш қағазы немесе жібекке қара сия мен бір ғана қылқаламмен салынды. Бұл суреттер бір ғана сызықтың күшін көрсету үшін жасалды және оларда инстинктивті, кездейсоқ шығармашылықтан гөрі, қасақана және есептелген сызықтар бағаланды. Қытай суреті – суретшінің өз қиялын бағалап, оны айқын және тұжырымды бейнелеу қабілетін көрсетеді. Қытай суретінің тарихы каллиграфиядан да ертерекке саяды. Кейбір мысалдар неолит дәуіріндегі қыш ыдыстарға салынған әсем суреттерге дейін жетеді. Суретшілер суреттеріне түс беру үшін, суреттің бір бөлігін салып, содан кейін матаны жуып, жұмысты жалғастыратын. Осылай әдемі пейзаждар мен салт-дәстүрлер бейнеленді. Сурет салу – ғалымның өзін басқалардан ерекшелеп, есімдерін танытуға мүмкіндік берген өнер.