Кіріспе

Толыққанды қысқартылған бөлшек

Кемелсіз бөлшек (немесе ең төменгі күйдегі бөлшек, ең қарапайым түріндегі немесе қысқартылған бөлшек) – бұл бөлшек, онда алымы мен бөлімі 1-ге (және теріс сандар ескерілсе, -1-ге) ғана ортақ бөлгіші бар бүтін сандар болады. Басқаша айтқанда, бөлшек кемелсіз болады, егер және тек қана алымы мен бөлімі өзара жай сан болса, яғни, олардың ең үлкен ортақ бөлгіші 1-ге тең болса. Жоғары математикада "кемелсіз бөлшек" термині алымы мен бөлімі өзара жай көпмүшелер болатын рационалды бөлшектерге де қатысты болуы мүмкін. Кез келген рационалды санды оң бөлімі бар кемелсіз бөлшек түрінде бір ғана жолмен көрсетуге болады. Кейде мынадай эквивалентті анықтама пайдалы: егер a және b бүтін сандар болса, онда бөлшек кемелсіз болады, егер және тек қана басқа тең бөлшек болмаса, яғни немесе , мұндағы – a-ның абсолюттік мәні. (Екі бөлшек тең немесе эквивалентті болады, егер және тек қана ad = bc болса.) Мысалы, , , және – барлығы кемелсіз бөлшектер. Ал , керісінше, қысқартылатын болады, өйткені оның мәні тең, және бөлшектің алымы бөлшектің алымынан кіші.

Қысқартылатын бөлшек алымы мен бөлімін ортақ бөлгішке бөлу арқылы қысқартылады. Егер екеуі де ең үлкен ортақ бөлгішке бөлінсе, оны ең төменгі күйге дейін толық қысқартуға болады. Ең үлкен ортақ бөлгішті табу үшін Евклид алгоритмін немесе жай көбейткіштерге жіктеуді қолдануға болады. Евклид алгоритмі көбінесе артықшылыққа ие, өйткені ол оңай жіктеуге келмейтін алымы мен бөлімі бар бөлшектерді қысқартуға мүмкіндік береді.

Мысалдар

Бірінші қадамда екі санды да 10-ға бөлінді, себебі 10-дық саны 120 мен 90-ға ортақ көбейткіш. Екінші қадамда олар 3-ке бөлінді. Соңғы нәтиже, , қысқартылмайтын бөлшек болып табылады, өйткені 4 пен 3-тің 1-ден басқа ортақ көбейткіштері жоқ. Бастапқы бөлшекті 90 мен 120-ның ең үлкен ортақ бөлгішін қолданып, бір қадамда қысқартуға да болар еді, ол 30-ға тең. 120 ÷ 30 = 4 және 90 ÷ 30 = 3 болғандықтан, қандай әдіс «қолмен» жылдамырақ болатыны бөлшектің түріне және ортақ көбейткіштерді анықтаудың қарапайымдылығына байланысты. Егер алымы мен бөлімі тым үлкен болып, қарапайым тексеру арқылы олардың өзара жай екеніне көз жеткізе алмаса, бөлшектің шын мәнінде қысқартылғанына сенімді болу үшін ең үлкен ортақ бөлгішті есептеу қажет.

Бірегейлігі

Әрбір рационалды санның оң бөлшегімен толымсыз бөлшек түрінде бірегей өрнегі болады. Бұл, ең алдымен, өріс үстіндегі рационалды өрнектерге қатысты. Белгілі бір элемент үшін толымсыз бөлшек, бөлшегі мен санын бірдей кері өтетін элементке көбейтуге дейін бірегей болады. Рационалды сандар жағдайында, бұл кез келген санның екі толымсыз бөлшегі бар екенін білдіреді, олар бөлшегі мен санын қарама-қарсы белгіге өзгерту арқылы байланысты; осы екіұстамалықты бөлшектің оң болуын талап ету арқылы жоюға болады. Рационалды функциялар жағдайында, бөлшектің біртұтас көпмүше болуы да талап етілуі мүмкін.