Кіріспе

Қазіргі Намибияда тұратын неміс этностық отаршылдарының ұрпақтары – неміс намибиялықтар (Deutschnamibier) – қазіргі Намибияда қоныстанған неміс этностық отаршылдарының ұрпақтары. 1883 жылы неміс саудагері Адольф Людериц жергілікті Оорлам халқының басшысы Иосиф Фредерикс II-ден Намибияның оңтүстік жағалауын сатып алып, Людериц қаласын құрды. Теңіз арқылы иеліктерді алуға құштар Германия үкіметі көп ұзамай бұл аумақты өзіне қосып, оны Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасы (Deutsch Südwestafrika) деп жариялады. Содан кейін Германиядан аз ғана адамдар көшіп келді, олардың көпшілігі сақшы әскері (Schutztruppe), саудагерлер, алмаз кеншілері немесе отарлық шенеуніктер болды. 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс барысында Германия Оңтүстік-Батыс Африканы (Намибия тарихына қараңыз) қоса, өзінің отарлық иеліктерін жоғалтты. Соғыстан кейін бұрынғы неміс колониясы Оңтүстік Африканың мандатына беріліп басқарылды. Неміс қоныс аударушыларына қалуға рұқсат етілді және 1990 жылы тәуелсіздікке дейін неміс тілі африкаанс және ағылшын тілдерімен қатар аумақтың ресми тілі болып сақталды.

Тіл

Бүгінде ағылшын тілі елдің жалғыз ресми тілі болып табылады, бірақ шамамен 30 000 неміс текті намибиялық (елдің жалпы халқының 2% шамасында) және мүмкін 15 000 қара нәсілді намибиялық (олардың көпшілігі Намибия тәуелсіздік алғаннан кейін Шығыс Германиядан оралған) әлі де неміс тілінде немесе намибиялық қара неміс тілінде сөйлейді. Дегенмен, неміс тілінде сөйлейтін намибиялықтардың емес, неміс намибиялықтарының саны нақты емес. Көптеген неміс текті намибиялықтар әлі де неміс тілінде сөйлейді және африканерлер ретінде емес, намибиялық немістер ретінде танылғанды жөн көреді. Неміс намибиялықтары Намибияда неміс тілінде толыққанды мәдениетті сақтап қалды, неміс тілінде білім беретін мектептер, шіркеулер және радио хабарларын тарату бар. Германиядан келген телеарналар, музыка және кітаптар осы қауымдастықта кең таралған. Көбінесе неміс-намибиялық жастар Германиядағы университеттер мен техникалық училищаларда білім алады. Бұл, көптеген аймақтарда және Виндхукте африкаанс тілі кең таралған лингва франка болғанына қарамастан, ағылшын тілі қазір үкіметтік органдарда, қоғамдық жарнамаларда және өнімдердің қаптамасында қолданылатын жалғыз тілге айналды. Оңтүстік Африкадан айырмашылығы, неміс намибиялықтары үлкен африкаанс және ағылшын тілді қауымдастықтарға сіңіп кеткен жоқ. Алайда, барлық неміс-намибиялықтар африкаанс тілінде еркін сөйлейді және ағылшын тілін біледі немесе оны еркін қолдана алады.

Неміс қоныстану тарихы

Намибияға алғашқы немістер миссионерлер ретінде келді, олар бастапқыда Лондондық миссионерлік қоғам арқылы, ал кейін Рейн миссионерлік қоғамы арқылы жіберілді. Екі мекеме де 18-шы ғасырдың соңында тығыз байланыспен жұмыс істеді, себебі Рейн миссионерлік қоғамының Оңтүстік Африкада орныққан ешқандай құрылыстары болмады. 1805 жылдан бастап Альбрехт ағайындылары, сосын басқа миссионерлер Оңтүстік-Батыс Африкаға қоныстанды. Олар мәдени жұмыстармен айналысты, бірақ сонымен қатар кейінгі отарлаудың негізін қалады. Кейін саудагерлер келді, ал 1883 жылы Людериц шығанағына «Тилли» кемесінің қонғаннан кейін неміс шенеуніктердің, қоныс аударушылардың, жұмысшылардың және әскерлердің саны арта бастады. 1884 жылы Оңтүстік-Батыс Африка Германияның колониясы деп жарияланды және Англия тарапынан мойындалғаннан кейін Германиядан көшіп келушілердің саны көбейді. Бұл көші-қон толқыны алғашқы Людериц алмаздарының табылуымен ең жоғары деңгейге жетті. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін көші-қон тоқтап, Германия Версаль келісімі бойынша колонияларына қатысты барлық егемендігін жоғалтты. Оңтүстік-Батыс Африканың басқару құқығы Ұлттар Лигасы тарапынан Оңтүстік Африкаға берілді. Оңтүстік-Батыс Африканың «оңтүстік африкалықтандырылуы» кезінде қалған 15 000 неміс тұрғынының шамамен жартысы депортацияланды, ал олардың шаруашылықтары Оңтүстік Африкаға берілді. Бұл «германизациялау» саясаты 1923 жылғы 23 қазандағы Лондон келісімінен кейін ғана өзгерді, оған сәйкес қалған немістерге британдық азаматтық берілді. Неміс иммиграциясы және неміс тілінің таралуы да ынталандырылды. Барлығы 3200 неміс азаматтық алу мүмкіндігін пайдаланды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Оңтүстік Африка аз ғана көпшілік дауыспен Ұлыбританиямен одақтасты, ал 1939 жылғы 6 қыркүйекте Оңтүстік Африка Германияға және Оське соғыс жариялады. 1939 жылы Оңтүстік-Батыс Африкада тұратын неміс текті адамдар үй қамауында немесе шаруашылықтарында ұсталды, ал 1940 жылы Оңтүстік Африкаға лагерьлерге қамауға жіберілді, онда олар 1946 жылға дейін қалды. 1942 жылдан бастап оларға 1923 жылы берілген британдық азаматтықтары жойылды. Оңтүстік Африканың апартеид саясаты күшейген сынға ұшырады, нәтижесінде Оңтүстік-Батыс Африканы қоса алғанда, қара халықтың қарсылық қозғалысы құрылды және нығайды. Осы кезеңде Оңтүстік Африка үкіметі мен неміс халқы арасындағы қарым-қатынас жақсарды, Германиядан көшіп келудің көбеюіне жағымды қараушылық туды.

Қауымдастықтар

Қазіргі кездегі неміс намибиялықтардың көпшілігі фермерлердің, лауазымды тұлғалардың, қолөнершілердің және «Шутцтруппе» (қорғау әскерлері) деп аталатын туыстарының, сондай-ақ екі дүниежүзілік соғыстан кейінгі көші-қон толқындарының ұрпақтары болып табылады. 1980 жылдан бері туризмнің өсуі немістердің демалыс және зейнеткерлік үйлерін иеленуіне алып келді. Бүгінде Намибияда көптеген немістер шағын және орта кәсіпкерлікпен айналысады. Неміс тілінде сөйлейтін көптеген адамдар елдің астанасы Виндхукте (Виндхук) және неміс сәулетінің айқын көрінісі бар Свакопмунд, Людериц және Отживаронго сияқты кіші қалаларда тұрады. Көптеген неміс-намибиялықтар бизнес, фермерлік, туризм және мемлекеттік қызмет салаларында көзге түседі. Мысалы, Намибия тәуелсіздік алғаннан кейін Виндхук қаласының алғашқы мэрі Бьёрн фон Финкенштейн – неміс-намибиялық. Қоғамның мүдделері Африкадағы жалғыз неміс тіліндегі «Die Allgemeine Zeitung» газеті арқылы жиі білдіріледі. Виндхуктегі Гёте институты неміс қауымдастығының мүдделерін қорғайды. Оңтүстік Африканың басқа ақ халықтарынан айырмашылығы, Еуропа, Австралия немесе Солтүстік Америкаға эмиграциялау кең таралған емес. Неміс-намибиялықтар көбінесе Оңтүстік Африкаға эмиграциялайды. 2001 жылғы халық санауы бойынша, Намибиядағы үй шаруашылықтарының барлығының 1,1%-ы неміс тілін үй тілі ретінде қолданады (3654 үй шаруашылығы), бұл көрсеткіш африкаанс (39 481 немесе 11,4%) және ағылшын тілінен (6 522 немесе 1,9%) әлдеқайда төмен. 2011 жылғы халық санауы мәліметтері бойынша, Намибиядағы үй шаруашылықтарының 0,9%-ы неміс тілін үй тілі ретінде қолданды (4359 үй шаруашылығы), ал африкаанс тілін 10,4% (48 238), ал ағылшын тілін 3,4% (15 912) қолданды. Ауылдық тұрғындардың 0,3%-ы ғана неміс тілінде сөйлейді, ал қалалық тұрғындардың арасында бұл көрсеткіш 1,7%-ды құрайды. Ең жоғары концентрация Эронго (2,8%), Хомас (2,6%) және Отжозонджупа (1,4%) аймақтарында байқалады.

Білім

Deutsche Höhere Privatschule Windhoek, неміс халықаралық мектебі, елдің астанасы Виндхукте орналасқан.