Кіріспе

Түнгі құлшылық қызметі

Христиан діни рәсімдерінде, құдайы құлшылық, бастапқыда, жексенбі күніне немесе басқа да мереке күндеріне дейінгі түнде өткізілетін діни қызмет. Латын тілінен алынған vigilia сөзі, сөздің түбірі, әскери контекстте емес, түнгі күзетті білдіреді және әдетте күн батудан күн шығуға дейінгі түннің төрттен бірі ретінде есептеледі. Төрт күзет немесе құдайы құлшылықтың ұзақтығы, жыл мезгіліне байланысты түннің ұзақтығына сәйкес әртүрлі болды.

Этимология

Ағылшын тіліндегі "wake" деген сөз, кейіннен жерлеуге дейінгі жиынмен байланысты болғанымен, бастапқыда осындай дұға рәсімін де білдірген. Ал "vigil" сөзі де қазірге дейін осы сияқты жерлеу рәсімі үшін қолданылып келеді.

Ертедегі христиандық

Түн ортасында дұға ету дәстүрі "шіркеудің өзінің бастауынан бері" бар. Бұл, Иса Мәсіхтің түн бойы дұға еткенінен шабыттанған болуы мүмкін. Шамамен 112 жылы Плиний Кіші христиандардың белгілі бір күні таң атпай жиналып, Мәсіхке құдайға сынайтын сияқты ән айтып, бірге тамақтанатынын хабарлаған. Тертуллиан (шамамен 155 – 240 ж.) христиандардың "түнгі жиындары" (nocturnae convocationes) және олардың "Пасха мерекесінде түн бойы ояу болуы" (sollemnibus Paschae abnoctantes) туралы айтады. Киприан (шамамен 200 – 258) түнде дұға ету туралы да сөз етеді, бірақ бұл топтасқан дұға емес: "Түнде дұға етуден жаңылмаңыздар, дұға ету мүмкіндігін бекерге ысырап қылмаңыздар" (nulla sint horis nocturnis precum damna, nulla orationum pigra et ignava dispendia). Апостолдық дәстүрде түн ортасында және таң атқанда дұға ету туралы айтылады, бірақ бұл жеке, емес, қауымдық дұға ретінде емес. Peregrinatio Aetheriae 380 жылдардың басында Иерусалим шіркеулеріндегі салтанатты ұйқысыздықтарды сипаттайды. 3- және 4-ғасырларда, әдетте, әртүрлі дұғалар, псалмдер оқу, уағыздар, әндер және Евхаристиялық қызметтен тұратын үш бөлімнен тұратын, мейрамға дайындық үшін түнгі күзет ретінде дұға қызметі өткізілген. Кешкі уақытта басталып, бұл күзет тек келесі күні таңда ғана аяқталған. Оның литургиялық формасы еркін болды. Бұл, қасиетті Бенедикттің ережесіндегі каноникалық сағат, кейін таңғы дұға деп аталған, монастырлық тойлауларға айналды.

11 ғасырдан 20 ғасырға дейін

Орта ғасырларда сергек күтулерге әуесқойлықпен киелілердің бейнелері немесе тойланатын оқиғалар қосылды, бірақ олардың теріс пайдаланылуы мүмкін еді. 1231 жылы Руанда өткен синодта, тек қана қамқоршы қасиеттінің мерекесінде ғана шіркеуде "сергек күту" өткізуге тыйым салынды және шіркеуде немесе шіркеу ауласында билер өткізуге толыққанды тыйым салынды. Құдайға арналған қызмет таңертеңгі сағатқа көшірілді, осылайша ол әлемдік тойлардан бөлінді. Нәтижесінде "сергек күту" сөзі "той алдындағы күн" деген мағынаны алды, ал түнгі қызметте өзін-өзі шектеудің орнына, сол күні ораза ұстау енгізілді. Протестанттық реформациядан кейін де Англия шіркеуінде ораза ұстап, сергек күту дәстүрі сақталды. Оның Жалпы дұғалар кітабында жыл сайынғы 16 мереке алдында "Кештер немесе сергек күтулер" деп көрсетілген және былай делінген: "Егер осы мерекелердің кез келгені дүйсенбіге түсіп қалса, онда сергек күту немесе ораза күні келесі жексенбіде емес, сенбіде сақталады". Аталған 16 мереке: Рождество күні, Құдіретті Марияның Тазаруы, Құдіретті Марияның Жариялануы, Пасха күні, Аспанға көтерілу күні, Пентикост, Жақын Иоанн, Барлық қасиеттілер және осы сегіз апостолдың мерекелері: Әндір (30 қараша), Тома (21 желтоқсан), Матай (24 ақпан немесе, жыл ауыспалы болса, 25 ақпан), Петір мен Пауыл (29 маусым), Ұлы Жақып (25 шілде), Бартоломей (24 тамыз), Матай (21 қыркүйек) және Симон мен Иуда (28 қазан). Жалпы дұғалар кітабындағы сергек күтулер Триденттік күнтізбеден өзгеше: негізгі айырмашылық – Триденттік күнтізбедегі Әулие Лауренс (10 тамыз) және Құдіретті Марияның Көтерілуі (15 тамыз) сергек күтулерінің орнына, Құдіретті Марияның Жариялануы (25 наурыз) және Оның Тазаруы (2 ақпан) сергек күтулері бар. 1879 жылы Папа XIII Лео Рим тәртібіндегілерге Таза ұғымның сергек күтуін қосып, сергек күтулердің санын 17-ге жеткізді. 1950 жылдары Папа XII Пий Пасха сергек күтуін реформалады, алдымен тәжірибелік негізде, содан кейін 1955 жылы міндетті етті. Басқа өзгерістердің ішінде, ол қасиетті сенбі күні таңертеңгі қызмет уақытын келесі күні күн батқаннан кейінге ауыстырды, осылайша оны христиан сергек күту қызметінің бастапқы мағынасына жақындатты. Оның орнын басушысы Папа XXIII Иоанн 1960 жылы жариялаған Рубрикалар кодексі Пасха сергек күтуінің өзгерген сипатын нақты мойындады, бұл оған "сергек күту" анықтамасы енді қолданылмайды, өйткені ол орта ғасырлардан бері сергек күту үшін қолданылған "тойдың қарсаңы" ретінде қарастырылды. Ол былай деп жариялады: "Сергек күту" дегеніміз – белгілі бір мерекеге дейінгі және мерекеге дайындық сипатындағы құдайға арналған қызмет күні. Алайда, Пасха сергек күтуі құдайға арналған қызмет күні болмағандықтан, ол өзінің ерекше салты бойынша түнгі күзет ретінде тойланады.

Қазіргі қолданысы

Методист шіркеулерінде Жаңа жыл қарсаңында "Түн сергегі" (Watchnight Vigil) қызметі өткізіледі. Католик шіркеуінде Папа Павел VI-ның 1969 жылғы "Mysterii Paschalis" мотупропиосы литургиялық күнді қазіргі түсінікке сәйкес, жартытүннен жартытүнге дейін жалғастырды, бұрынғыдай кешкі құлпынайдан емес. Бірақ, жексенбі және мереке күндерінің тойлануы алдыңғы күнінің кешінде басталады. Сағаттар Литургиясында бенедикт монахтары шамамен таңғы 2-де орындайтын, бұрын "матин" деп аталатын канондық сағат қазір "Оқулар қызметі" деп аталады. "Түнде оқылатын болса да, қазір оны күнінің кез келген уақытында оқуға болады". Осылайша, Католик шіркеуі "сергек" сөзіне ерте христиандықтағы мағынасын қайтаруға тырысты. Егер дәстүрге сәйкес жексенбі, мереке және той күндерінің сергегін ұзартуды қаласа, "Сағаттар Литургиясы" кітабының 1-қосымшасында әрқайсысы үшін үш Ескі өсиет әні мен Евангелие оқылымы ұсынылады, оларды реттелген оқылымдардан кейін қосымша оқуға болады. Евангелие оқылымынан кейін уағыз айтылуы мүмкін.