Кіріспе

Артур Махеннің 1894 жылғы повесі «Ұлы Пан құдайы» – уэльстік жазушы Артур Махеннің қорқыныш пен фантастика жанрындағы повесі. Махен «Ұлы Пан құдайы» повесін Уэльстегі ежелгі храмның қираған қалдықтарында алған әсерінен шабыттанды. Повестің бірінші тарауы 1890 жылы «Шикіреуіл» журналында жарияланды. Кейін Махен «Ұлы Пан құдайы» повесін кеңейтіп, 1894 жылы «Ішкі жарық» деген тағы бір әңгімемен бірге кітап түрінде шығарды. Повесте Мэри есімді әйелге сыртқы әлемді көруге мүмкіндік беретін тәжірибеден бастау алады. Содан кейін Хелен Вон есімді әйелдің айналасында көп жылдар бойы болған құпия оқиғалар мен өлімдер туралы айтылады. Соңында батырлар Хеленмен кездесіп, оны өзін-өзі өлтіруге мәжбүр етеді. Ол өлер алдында табиғаттан тыс өзгерістерге ұшырайды және оның сыртқы күштердің өкілі екені анықталады. Кітап жарық көргеннен кейін, оның жыныстық мазмұнына байланысты сынға ұшырап, қорқынышты деп танылды, бұл Махеннің автор ретіндегі беделін түсірді. 1920 жылдардан бастап Махеннің шығармалары қайта қаралып, «Ұлы Пан құдайы» қорқыныш жанрындағы классикалық туынды ретінде танылды. Әдеби сыншылар повеске 19 ғасырдың басқа авторларының ықпалын атап, оны готикалық немесе ғылыми фантастиканың үлгісі деп қарастыруға бола ма, жоқ па деген пікірлер айтты. Повесь Брам Стокер, Х.П. Лавкрафт және Стивен Кинг сияқты қорқыныш жазушыларының шығармаларына әсер етті және екі рет сахнаға қойылды.

Сюжет

Кларк досы доктор Реймонд жүргізген ерекше тәжірибеге куә болуға көндіседі. Дәрігердің басты мақсаты – науқастың санасын ашып, рухани әлемді сезінуге мүмкіндік беру, ежелгілер бұл құбылысты «Ұлы құдай Панды көру» деп атаған. Ол Мэри есімді жас қызға жасалған миға жасалған жеңіл операция арқылы тәжірибе жүргізеді. Ол операциядан кейін қорқынышпен оянады, бірақ тез арада «мүлдем уақсыз» болып кетеді. Бірнеше жыл өткен соң Кларк Хелен Воган есімді әдемі, бірақ қатыгез қыз туралы біледі, ол қаладағы бірқатар түсініксіз оқиғаларға себепкер болған. Ол үйінің жанындағы орманды көп уақыттан бері мекендейді және балаларды ауылға алып барып, ата-аналарын алаңдататын ұзақ кешкі серуендерге шығарады. Бір күні жас бала Хеленді «жылаңаш ер адаммен» шөпте ойнап жүргенін көреді; бала гистерияға ұшырайды, ал кейіннен римдік сатир мүсінін көргеннен кейін ақылы толықтай бұзылады. Хелен көршісі Рейчелмен де ерекше жақын дос болады, оны бірнеше рет орманға алып кетеді. Бірде Рейчел үйіне қорқынышпен, жартылай жалаңаш күйде оралады. Анасына айтқан түсіндірмесі оқырманға жеткізілмейді, бірақ Кларкте зұр қынжыр тудырады, Рейчел орманға қайта оралып, мәңгілікке жоғалады. Кларк осы оқиғаларды «Жынның бар екенін дәлелдейтін естеліктер» атты кітабында баяндайды. Бірнеше жылдан кейін Вильерс бұрынғы досы Гербертке кездеседі, ол соңғы кездескеннен бері сарандыққа ұшыраған. Ол әйелінің «оның жанын және денесін жеңгенін» айтады. Кларк пен тағы бір кейіпкер Остинмен бірлескен тергеуден кейін Хеленнің Герберттің әйелі болғаны және Герберт пен Хеленнің үйінде бір нәрсені көргеннен кейін бір адам «қорқыныштан, қатты, қорқынышты қорқыныштан» қайтыс болғаны белгілі болады. Кейін Герберт өлген күйде табылған. Хелен біраз уақытқа жоғалып кетеді; әңгімелерге сүйенсек, ол Америкадағы бір жерде қорқынышты тойларда қатысқан. Ол ақырында Лондонға миссис Бомонт деген атпен оралады. Көп ұзамай қаладағы бірнеше тұрақты, бақытты адамдар өз-өзіне қол жұмсайды; олардың әрқайсысының алдында соңғы рет миссис Бомонт болған, олармен бірге ұйықтасқандары айтылады. Вильерс пен Кларк, миссис Бомонттың кім екенін білген соң, бірігіп, Хеленнің үйіне барып, оны дарға асуға дайындалған арқанмен қарсы алады. Олар оған өзін өлтіру керектігін айтады, әйтпесе оның кім екенін жариялайды. Хелен өте ерекше өлімге ұшырайды, адам мен жануарға, еркек және әйелге айналады, бөлініп, қайта бірігеді, содан кейін желе сияқты затқа айналып, ақырында өледі. Құжаттың бір бөлігі кельт құдайы Ноденге арналған бағананың қалдықтарын жабады. Латын жазуында: «Флавий Сенилис бұл бағананы көлеңкеде көрген некесі үшін ұлы құдай Ноденге (Ұлы тереңдіктің немесе түбінсіз құдық құдайына) арнап тұрғызды» деп жазылған. Тарихшылар бұл жазудың мағынасын анықтауға тырысады. Доктор Реймондтың Кларкке жазған хатында Хеленнің Мэридің баласы болғаны және Мэри қызы дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болғаны айтылған. Хатында Реймонд Кларкқа Мэри тәжірибеден кейін Пан құдайының көрінісін көргеннен кейін жүкті болғанын хабарлайды, бұл Панның Хеленнің әкесі екенін білдіреді.

Өмірбаян

Махеннің өмір бойына оккультизмге деген қызығушылығы оның әкесі – дін қызметкерінің Чарльз Диккенстің «Үй ішіндегі сөздер» журналында алхимия туралы мақала оқығаннан кейін басталды. Аарон Уорт «Ұлы құдай Пан» доктор Реймондты ақылсыз ғалым ретінде бейнелегендіктен ғылыми фантастикаға ұқсайтынын, бірақ оны жанрдың үлгісі ретінде қарастыруға болмайтынын, себебі ол оккультизмнің ғылымнан жоғары тұратынын айтады. Бұл повесть декадент әдебиетінің қатарына да жатқызылған. Ерте христиандық түсіндірмелері бұл оқиғаның Мәсіхтің өлімімен бір уақытта болғанын, ал Панның «өлімі» – жалған діннен христиандық әлемге өтуді білдіретінін көрсетеді. Бұл әңгіме Виктория дәуірінің әдебиетшілері арасында ерекше резонанс тудырды. 1844 жылы Элизабет Баррет Браунинг Плутархтың әңгімесін бейімдеп, дұрыс христиан әдебиеті грек мифологиясынан бас тартуы керек екенін талап ететін «Өлі Пан» поэмасын жазды, әр шумақ «Пан, Пан өлді» деген сөзбен аяқталады. Декадент қозғалысының мүшесі ретінде Махен дәстүрлі тақырыптарды бұзуға және әдеби шекараларды кеңейтуге ұмтылды, бұл Панды ерекше тартымды кейіпкер етті. «Ұлы құдай Пан» атты повестің атауы Браунингтің «Музыкалық аспап» (1862) поэмасынан алынған болуы мүмкін, онда әр шумақтың бірінші жолы «Ұлы құдай Пан» деген сөзбен аяқталады. Махеннің повесте Панды қолдануына Роберт Луис Стивенсонның «Панның сырнайлары» (1878) очеркі және Алгернон Чарльз Суинберннің «Нимфолепт» (1894) поэмасы да ықпал еткен болуы мүмкін, онда Пан «экстаз бен қорқыныштың керемет үйлесімінің символы» ретінде суреттелген. Black Gate журналындағы рецензиясында Мэтью Дэвид Сурридж доктор Реймондты Виктор Франкенштейнге ұқсас ақылсыз ғалым ретінде бейнелеуде Мэри Шеллидің «Франкенштейн» (1818) романына сүйенгенін болжады. Роберт Луис Стивенсонның шығармалары, әсіресе оның 1886 жылғы «Доктор Джекилл және мистер Хайдтың екі жақты өмірі» повесі «Ұлы құдай Панды» жазу кезінде Махен үшін маңызды шабыт көзі болды. Джон Гоусуорт Махеннің повесін Эдгар Аллан По мен Шеридан Ле Фанудың қорқынышты әңгімелеріне ұқсас деп тапты. Аарон Уорт Хелен Воганның өлімі мен осы кейіпкердің есімін алған алхимик Томас Воганның теориялары арасындағы ұқсастықты атап өтті, сондай-ақ Хеленнің ыдырауы прима-материяның алхимиялық тұжырымын еске түсіреді. Джон Си Тиббетс Хелен Воган мен Х. Райдер Хаггардтың «Ол: Авантюра тарихы» (1886) романынан жыныстық азаттығы жоғары жын-перішесі – Айшаның арасындағы ұқсастықтарды байқады. Махен бірнеше сыншылардың Джорис Карл Гюйсманстың «Кері» (1884) және «Төменде» (1891) романдары «Ұлы құдай Панға» шабыттандырғанын жазды, бірақ ол Пан жарық көргенге дейін екі кітапты да оқымады. Екі романды оқығаннан кейін Махен «менің сыншыларым да оларды оқымаған» деген қорытындыға келді.

Діни тақырыптар

[[Файл:Антихрист 2580-ші жылдағы іс-әрекеттер. Хеллен Воган мен Пан тиісінше Антихрист (сол жақта) және Люцифер (оң жақта) ретінде салыстырылған. Әдеби сыншы Костас Бойиопулос оқиғаны яһуди-христиандық перспективадан қарастырып, Хелен Воганның Исаның бұрмаланған нұсқасы екенін, сондай-ақ яһуди мифологиясындағы Лилит бейнесін, ал Хеленнің анасы Мәриямның "Библиялық Мәриямға тікелей аналогиясы" екенін айтады. Black Gates Matthew David Surridge оқиғада пұтқа табынушылықты сексуалдық және әйелдікпен байланыстыратынын, ал Хеленді әйел Антихрист ретінде бейнелейтінін мәлімдейді. Көркем сыншы Гарри Квилтердің 1895 жылғы маусымда The Contemporary Review журналында жарияланған "The Gospel of Intensity" атты рецензиясы одан да қатал болды. Квилтер: "Ұлы Құдай Пан" – мен оны айтудан тартынбаймын, өте жаман оқиға, онда автор сөзбен жеткізе алмайтындай қорқыныш пен жиренішті көрсетуге тырысқан" деді. Квилтер Махеннің кітаптары бүкіл британ халқына қауіпті екенін және олар оқырмандардың санасын мен моральдық құндылықтарын жоятынын ескертті. Брайан Стейблфорд "Ұлы Құдай Пан" – "декаденттік қорқыныштың архетипі" және оқиғаны "өте ерекше" деп сипаттады. Стивен Кинг оны "қашан да жазылған ең жақсы қорқынышты оқиғалардың бірі" деп атады. Мүмкін, ағылшын тіліндегі ең жақсысы". The Washington Post газеті оны "барлық уақыттағы ең ұлы табиғаттан тыс оқиғалардың бірі" деп бағалады. Розан Рабиновицтің 2013 жылғы "Хеленнің оқиғасы" повесі "Ұлы Құдай Пан" оқиғасын Хелен Воганның көзқарасынан қайта баяндайды. "Хеленнің оқиғасы" феминистік тұрғыдан жазылған және Ширли Джексон сыйлығына үміткер болды. "Ұлы Құдай Пан" композитор Росс Криннің камералық операсына айналдырылды. Композитор үшін ерекшелігі – Крин операның либреттосын өзі жазды. 2017 жылы туындының жазбасы шықты. Бұл қойылымның әлемдік премьерасы 2018 жылы Чикаго Фриндж Операсы сахнасында өтті. Chicago Tribune газетінің Джон фон Райнның сөзіне қарағанда, Чикаго Фриндж Операсының "Ұлы Құдай Пан" қойылымы Хелен Воганды гендерлік теңдіктің символы және қауіпті фаталь әйел ретінде бейнелейді.

Мұра

[[Файл:Хью Ранкин Дунвич қорқынышы.jpg|thumb|upright=1.1|Ұлы құдай Пан кейінірек қорқынышты көркем әдебиеттерге, соның ішінде Х.П. Лавкрафттың "Дунвич қорқынышы" (1929) туындысына әсер етті. Пан Лавкрафтқа өзінің Ноден кейіпкерін жасауға да ықпал етті. Майкл Арленнің "Дюшесс айтты" (1934) романы "Ұлы құдай Пан" романының пародиязы болып саналады, себебі Арлен Махеннің туындыларымен әсерленген. Ұлы Пан-құдай Питер Страубтың "Көшпенділер әңгімесі" (1979) романына әсер етті, оның ішінде кездесетін адамдарды қорқытатын формасын өзгерте алатын монстр бейнеленген. Страуб өзінің туындыларына "Ұлы құдай Пан" үлкен әсер еткенін жиі айтады. Кино тарихшылары Кит Макдональд пен Роджер Кларктың сөзіне сәйкес, мексикалық кинорежиссер Гильермо дель Тороның 2006 жылғы "Панның лабиринті" қараңғы фантастикалық фильміндегі фаун бейнесі, Виктория дәуірінің соңы мен Эдвард дәуірінің басындағы романдардағы "күмән тудыратын және қауіпті" Пан бейнесінен шабыттанды, соның ішінде Махеннің "Ұлы құдай Пан" және Алгернон Блэквудтың "Панның бағы" (1912) романдарынан. Дель Торо әдейі К.С. Льюистің "Арыстан, сиқыршы және гардероб" (1950) кітабындағы "әдемі әрі үйретілген" мырза Тумнус бейнесінен гөрі, Махен мен Блэквудтың қараңғы, зұлым фаундарын еліктеуді жөн көрді. Фильмнің испан тіліндегі түпнұсқа атауы El Laberinto del Fauno (Фаунның лабиринті), бірақ ағылшын тіліндегі Pan's Labyrinth атауы дель Тороның фильмі мен он тоғызыншы ғасырдың соңындағы Пан туралы жазбалардың, соның ішінде Ұлы Пан құдайының арасындағы байланысты көрсетеді. Стивен Кинг өзінің "Күн батқаннан кейін" (2008) жинағынан шыққан "N." повесінің "Артур Махеннің "Ұлы құдай Пан" романының "рифф" екенін, менің туындым түпнұсқадай жақсы болмаса да, невротикалық мінез-құлықты – обсессивтік-компульсивтік бұзылысты – монстрлерге толы макрокосмос идеясымен байланыстыру мүмкіндігін ұнаттым" деп жазды. Джош Малерман "Ұлы құдай Пан" романы оның "Құс қорабы" (2014) романына әсер еткенін айтты.