Кіріспе

Сенеканың эссесі «Өмірдің қысқалығы туралы» - римдік стоик философ Сенека Жас б.з. 49 жылы қайын атасы Паулинге жазған моральдық эссе. Философ уақыттың мәні туралы көптеген стоик принциптерін көтеріп, адамдар оның көп бөлігін мағынасыз ізденістерге ысырап етеді дейді. Эсседе айтылғандай, табиғат адамдарға шынымен маңызды нәрсені жасауға жеткілікті уақыт береді және әрбір адам оны тиімді бөлуі керек. Жалпы, уақытты ең жақсы пайдалану – қазіргі сәтте өмір сүріп, мақсатты және ұдайы ізденіспен өмірге ұмтылу. Осыған ұқсас ойлар Сенеканың «Бос уақыт туралы» трактатында және оның Люцилийге жазған хаттарында (49-хат, 101-хат, т.б.) жиі кездеседі.

Күні және адресат

Бұл еңбек Паулин деп аталатын адамға арналған – бәлкім, Арелаттан шыққан рыцарь Помпей Паулинға, және әдетте 49 жылға жатқызылады. «Өмірдің қысқалығы туралы» (De Brevitate Vitae) еңбегінің 18 және 19 тараларынан Паулиннің Римнің астықпен жабдықталуын қадағалайтын praefectus annonae лауазымын атқарғаны және оның маңызды тұлға болғаны белгілі. Ол Сенеканың әйелі Помпея Паулинаның жақын туысы, тіпті оның әкесі болуы мүмкін. Сондай-ақ, ол Нерон тұсында жоғары мемлекеттік қызметтер атқарған басқа Помпей Паулиннің әкесі деп есептеледі (Плиний, «Табиғат тарихы», XXIII. 143; Тацит, «Жылнамалар», XIII. 53.2; XV. 18.4 қараңыз). Еңбектің жазылу мерзіміне келетін болсақ, ол Калигуланың өлімінен кейін (41 жыл) жазылған болуы керек, бұл туралы Сенека §18.5-те айтады. Сонымен қатар, Паулиннің praefectus annonae лауазымында қызмет ете алған екі белгілі кезең бар: 48–55 және 62–71 жылдар, бірақ ғалымдар алғашқы кезеңді ұсынады. Бұрын 49 жыл деп ұсынылған себебі, Сенека §13.8-де «Сулла римдіктердің соңғысы болды, ол помериумды (Римнің шекарасын) кеңейтті» деп жазған. Клавдий осы шекараны 49/50 жылдары кеңейткендіктен, еңбек осыдан бұрын жазылған болуы керек. Алайда, Мириам Гриффин Сенека Клавдийдің кеңейтуі заңсыз деп мәлімдеген білімді адамды келтіргенін айтады, яғни Сенека осы оқиғадан кейін жазған. Гриффин Сенеканың «Өмірдің қысқалығы туралы» еңбегін 55 жылы Паулинның ерте зейнетке шығуына түсіндіру ретінде жазғанын болжайды.

Мазмұны

1-тарауда Сенека өмірдің тым қысқа деген шағымға қарсы тұрып, жақсы басқарылса, өмір жеткілікті ұзақ екенін айтады. 2-9 тарауларда осымен айналысқан (әрекетке белсенді тартылған) адамдардың өмірін қалай бекерге шашыратып, уақытты қалай босқа өткізетінін көрсетеді. 10-17 тарауларда философиялық көзқараспен демалыс (отиум) тұжырымдамасы, одан қате түсінікпен қаралатын жалпы халықтың көзқарасымен салыстырылады. Бұл 18-20 тарауларда осы мәселенің шешіміне жеткізіледі, онда дана адамдардың бостандығы көрсетілген, олар басқалардың мәңгілік алаңдаушылыққа батып кеткен өмірінен биікке көтеріледі.

Тақырыптар

Кіріспеден кейін (§1), Сенека (§2–3) өмірді қысқа көрсетіп тұратын алаңдатуларды қарастырады және адамдардың уақытты зейінсіз кетіретінін түсіндіреді. Содан кейін ол (§4–6) үш атақты римдік (Август, Цицерон және Ливий Друз) мысалдарын келтіреді, олар түрлі жолдармен өмірге шұғылданғандардың құрбандары болды. Ол (§7–8) өмірге шұғылданғандардың қалай өмір сүруді немесе саналы болуды білмейтінін, және олар уақыттың құнын білмейтіндіктен оны ысырап ететінін түсіндіреді. Адам қазіргі сәтте мақсатты өмір сүруі керек (§9), себебі ертең кеш болады. Керісінше (§10), өмірге шұғылданғандардың өмірі оларға қысқа болып көрінеді, өйткені олар құбылатын қазіргі уақытқа тікелей байланысты және өткенді қайғымен еске алады. Олар өмірге жабысуға тырысады (§11), себебі олар ақылды адамдар сияқты өмір сүрмеген, өмірді артта қалдыруға әрдайым дайын. Өмірге шұғылданғандарға бос уақытында және зәулімдікте өмір сүретіндер де жатады (§12), ал Сенека түсіндіреді (§13), егер олардың күш-жігерлері ешқандай мақсатқа бағытталмаса, тіпті өздерін ғылымға арнағандар да уақыттарын текке жұмсайды. Осыған сәйкес (§14–15), тек уақытын дұрыс жұмсайтындар ғана шынымен өмір сүреді, өткеннің ұлы ойшылдарымен теңеседі, ал дананың санасы тіпті құдай сияқты уақыттан асып түседі. Ал өмірге шұғылданғандар (§16–17) құбылмалы және қайшылы көңіл-күйлерге ұшырайды, олардың қуаныштары мен ләззаттары осалдық сезімімен ащы болады. Соңында (§18–19) Сенека Паулинге қоғамдық істерден бас тартып, құштарлықтардан арылған даналардың ойлы өмірін қабылдауға шақырады. Бұл (§20) өмірге шұғылданғандардың азабымен салыстырылады: олар ешқашан өмір сүрместен өледі.

Тақырыптар

Сенека трактатында уақытты дұрыс бағаламайтындықтан көп уақытымызды ысырап етеміз дейді. Ақша мен мүлік сияқты қымбатты нәрселерді қорғау үшін көп күш жұмсаймыз, бірақ уақыттың материалдық емеуіне байланысты, оны басқалардың иеленуіне және бізден уақытты алуға рұхсат береміз. Ал ақылды адамдар уақыттың барлық ресурстардың ең құндысы екенін түсінеді және күш-жігер жұмсау арқылы сыртқы ықпалдан босатылып, терең ойлармен айналысып, мағыналы өмір сүре алады. Алайда, Сенека өз туысты трактатында, «Де Отио» есімді трактатында, мұндайда ешқандай қайшылық жоқ екенін және адамның үлкен қоғамға бір немесе екі қызметпен де қызмет ете алатынын айтады.

Аудармалар

С.Д.Н. Коста (1997), Сенека: Өмірдің қысқалығы туралы, In: Dialogues and Letters Penguin Classics. Г. Д. Уильямс (2003), Сенека: De Otio, De Brevitate Vitae (Кембридж грек және латын классикасы). Кембридж университетінің баспасы. Джон Дэви (2007), Сенека: Диалогтар мен эссе. "Оксфорд әлемдік классикасы". Элейн Фантам, Гарри М. Хайн, Джеймс Кер, Гарет Д. Уильямс (2014). Сенека: Қиындық және бақыт. Чикаго университетінің баспасы. Питер Дж. Андерсон (2015) Сенека: Таңдалған диалогтар мен жұбатулар. Хакет баспасы. Джеймс С. Ромм (2022) Сенека: Өмірді қалай өткізу керек: Уақытымызды даналықпен пайдалану туралы ежелгі нұсқаулық. Принстон университетінің баспасы. C. Cengiz Çevik (2018) "Сенека: Mutlu Yaşam Üzerine~Yaşamın Kısalığı Üzerine" Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.