Кіріспе

АҚШ-тың Калифорния және Орегон штаттарында суды басқару жобасы

Кламат жобасы – Кламат алабындағы фермерлерді суғару суымен және егістік жерлермен қамтамасыз ету үшін АҚШ-тың Суды қалпына келтіру бюросы (United States Bureau of Reclamation) әзірлеген суды басқару жобасы. Жоба сонымен қатар Туле көлі ұлттық жануарлар қорығы мен Төменгі Кламат ұлттық жануарлар қорығына сумен қамтамасыз етеді. Бұл жоба Суды қалпына келтіру қызметі (Reclamation Service) әзірлеген алғашқы жобалардың бірі болды, кейін ол Суды қалпына келтіру бюросы болып өзгерді. Жобаның екі негізгі су көзі – Жоғарғы Кламат көлі және Кламат өзені. Кламат жобасындағы негізгі су нысандары – Клер көлі суқоймасы, Кламат өзені, Линк өзені, Жоғалған өзен, Төменгі Кламат көлі, Туле көлі және Жоғарғы Кламат көлі. Жоба осы суқоймаларды көктемгі су тасқынынан толтырады, әдетте наурыз және сәуір айларында ең жоғары деңгейге жетеді, сондай-ақ су тасқынының қазіргі егістік жердің үлкен бөлігін құрайтын тарихи батқықтарды су басуына жол бермейді. Аймақта көптеген шағын өзендер де бар. Жоғалған өзен бұрын Туле көліне құйып, ол эндореялық көл болған. Қазіргі жоба Жоғалған өзеннің артық суын Кламат өзеніне бұрып жібереді, бұл Туле көлінің бөліктерін қайта құруға мүмкіндік береді. Кламат жобасы арқылы жайылымдардың бір бөлігі белсенді егістік жерлерге айналдырылды. Оның ішінде Калифорнияның Дорис және Тулелейк қалалары арасындағы Орегон-Калифорния шекарасында орналасқан Төменгі Кламат көлінің бір бөлігін құрғату арқылы қалпына келтірілді. Туле көлінің көлемі де Жоғалған өзеннен Кламат өзеніне суды бұрып жіберу арқылы азайтылды. Жобадағы фермерлер арпа, люцерна, басқа да шөптер, сұлы, картоп және бидай өсіреді. Кламат алабы Тынық мұхитының көшпенді құстар жолында орналасқан, және Кламат алабы ұлттық жануарлар дүниесі қорығына жыл сайын көшпенді құстар келеді. Бұл жобаны Кламат өзенінің гидроэлектрлік жобасынан ажыратуға болады, ол PacifiCorp энергетикалық компаниясы басқаратын Кламат өзенінің негізгі арнасындағы гидроэлектрлік бөгеттер жиынтығы. Линк өзенінің бөгеті екі жобаға да тиесілі.

Тарих

Жоба 1906 жылы негізгі "А" каналын салумен басталды. Су алғаш рет 1907 жылғы 22 мамырда қолжетімді болды. Clear Lake бөгеті 1910 жылы, Lost River бұру бөгеті және көптеген тарату құрылымдары 1912 жылы, ал Anderson Rose бұру бөгеті (ресми түрде Lower Lost River бұру бөгеті) 1921 жылы аяқталды. Жоғалған өзендегі Малоун бұру бөгеті 1923 жылы Лангелл аңғарына суды бұру үшін салынды. 1917 жылғы 24 ақпанда Калифорния-Орегон электр компаниясы (қазіргі Тынық мұхиты электр компаниясы) мен АҚШ арасында жасалған келісімшарт компанияға жобаның және компанияның пайдалануы үшін Link River бөгетін салуға рұқсат берді, сондай-ақ Кламат жобасының су пайдаланушыларына арнайы жеңілдікті электр энергиясын беруге мүмкіндік берді. Бөгет 1921 жылы салынып аяқталды. Соңғы жылдары "Кламат" жобасы бүкіл елде кең ауқымды дау-жанжалға себеп болды. 1988 жылы Жоғалған өзен және Қысқа мұрынлы сорғыштар қорғалатын түрлер тізіміне енгізілді. Бұл, сондай-ақ, лосось балықтарының популяциясының азаюына байланысты 2001 жылғы 6 сәуірде жергілікті шаруаларға суару суын беру тоқтатылды. Шаруалар мен азаматтардың көптеген наразылықтарынан кейін, келесі жылы бұл шешім қайта қарастырылды. Лосось балықтарының қырылуының салдары "Салмон – бұл барлық нәрсе" атты кітапта егжей-тегжейлі сипатталды. Алайда, Ұлттық зерттеу кеңесінің 2002 жылғы баяндамасы 2001 жылы суару суын беруді тоқтату шешімінің ғылыми тұрғыдан негізделмегенін және 2002 жылғы балық өлімінің табиғи факторлардың жиынтығынан туындағанын көрсетті. 2002 жылы лосось балықтарының көшіп кету кезінде өзеннің төменгі ағысындағы су деңгейінің төмендеуі мен температураның жоғарылауы салдарынан лосось балықтарының жапсарылуы болды. Зерттеулер көрсеткендей, құрғақшылық жағдайлары мен су алабының жалпы ағынының азаюы желбезек шіріуі ауруының лосось балықтарына шабуыл жасауына жағдай жасаған ерекше факторлардың бірі болды. Аймақтың экономикалық және экологиялық мүдделерін теңестірудегі қайшылықтар 2006 жылғы "Жаңару өзені: Кламат бассейніндегі миф және тарих" кітабында басты орын алды. Бүгінгі күні осы мәселе бойынша қарама-қарсы тараптар арасындағы қарсылық әлі де күшті.

Құбырлар

Кламат жобасында 717 миль (1154 км) арналар, тармақты арналар және су бұру арналары бар. Каналдар Кламат көлі мен Кламат өзенінен, Клер көлі мен Жоғалған өзеннен және Туле көлінен суару суын жеткізеді. Екі туннель бар: "А" каналы (Линк өзенінің бөгетінен басталатын бас канал) Кламат қаласынан өтетін жер асты бөлігіне ие, сондай-ақ Туле көлі туннелі де бар. Кламат жобасында шамамен 728 миль (1172 км) дренаждық каналдар бар, олар басқа жағдайда батпақты жерлер болар еді деген жерлерді өңдеуге мүмкіндік береді. Төменгі Кламат көлі кезінде сумен толы болған, бірақ ол кептірілгеннен кейін әр жазда табиғи түрде буланып кететін. Бұл шамамен "А" каналының жылдық су жеткізіліміне тең.

Насос

"Кламат" жобасында 28 сорғы станциясы бар. Бұл сорғылардың жалпы өнімділігі 1937 фут³/с (55 м³/с) астам.

Суды басқару

Бюро өзендегі қауіп төнген кохо лососінің және Үстіңгі Кламат көліндегі құрып кету қаупі төнген екі түр құрт балығының су қажеттіліктерін қарастыруы тиіс. 2001 жылы сот шешімімен Кламат жобасының шаруаларына суару суы берілмеді, бұл қауіп төнген кохо лососі мен құрып бара жатқан Жоғалған өзен сорғышы үшін талап етілген өзен деңгейін сақтау мақсатында жасалды. Кохо лососінің төменгі ағыстағы популяциялары Оңтүстік Орегон/Солтүстік Калифорния эволюциялық маңызды бірлігіне жатады және 2011 жылы қауіп төндірілген деп тізілген. 2010 жылғы Кламат бассейнін қалпына келтіру келісімі (KBRA) – бұл Кламат өзенін, Кламат жобасын және Калифорния және Орегон штаттарындағы Кламат бассейнін қамтитын өзенді пайдалану және су құқықтарын анықтайтын көп тарапты құқықтық келісім. Келісімге ең белгілі қол қойғандардың қатарында Калифорния мен Орегон губернаторлары және Кламат тайпаларының төрағасы болды. Кламат жобасының жоғары ағыстағы мемлекеттік суландыру тоғандарынан өзгеше, Кламат өзенінің гидроэлектрлік жобасының жеті тоғаны пайда табу мақсатындағы энергетикалық компания PacifiCorp арқылы басқарылады. Жүйелер бір нысанды бөліседі – Link River Dam, ол АҚШ-тың қайта құру бюросына тиесілі, бірақ PacifiCorp компаниясымен жұмыс істейді, негізінен өздерінің төменгі ағыстағы сумен жабдықтауын реттеу үшін, ал екінші деңгейде электр энергиясын өндіру үшін.