Тайваньның жапон үкімшілігінен босатылу күні

Кіріспе

1945 жылдың 25 қазанында Тайвань үстінен жапон үкімшілігінің аяқталуына арналған күн.

Қайтару күні – Тайвань мен Пэнхуда жапон үкімшілігінің аяқталуын және Тайваньның Қытай Республикасына "қайтарылуын" еске алуға арналған жыл сайынғы мерекелік шара және бұрынғы мемлекеттік мереке. Алайда, "Тайваньнің қайтарылуы" деген идея даулы.

Тарихи негіздер

Тайвань, сол кезде Батыс әлемінде "Формоса" деп кеңінен танылған, 1894 жылы Цин империясы Бірінші Қытай-Жапон соғысында жеңілгеннен кейін Жапон империясының колониясына айналды және 1895 жылғы Шимоносеки шартымен аралды берді. Тайваньдағы жапон үкімдігі Екінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін жалғасты. 1943 жылдың қарашасында Чан Кайшы Франклин Д. Рузвельт пен Уинстон Черчилль қатысқан Каир конференциясына қатысты, олар Жапонияның Тайвань және Пэнху (Пескадорес) аралдарының ішінде, өз империясына қосып алған барлық аумақтарын қайтаруын міндетті етуді талап етті. 1945 жылдың шілдесінде АҚШ, Ұлыбритания және Қытай дайындаған Потсдам декларациясының 8-бабы Каир декларациясының қағидаларын толық орындау қажеттігін қайталады, ал Жапонияның капитуляция құжаты Потсдам жариянамасының шарттарына келісімін білдірді. Американдық генерал Дуглас Макартурдың №1 жалпы бұйрығымен Чэнь И (Тайвань провинциясының бас атқарушысы) Джордж Х. Керрдің сүйемелдеуімен Қытай делегаты ретінде жапон үкіметінің капитуляциясын қабылдау үшін Тайваньға жіберілді. Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында жапондар капитуляциялаған кезде Тайваньның генерал-губернаторы және аралдағы барлық жапон күштерінің бас қолбасшысы генерал Рикичи Андо №1 бұйрыққа қол қойды және оны 1945 жылдың 25 қазанында Тайбэйде (окупация кезінде Тайхоку деп аталған) Тайбэй қалалық залында (қазіргі Чжуншань залы) Қытай Республикасы Қарулы күштерін білдіретін Тайвань генерал-губернаторы Чэнь Иге тапсырды, осылайша ресми түрде ауысу аяқталды. Чэнь И сол күнді "Қайтару күні" деп жариялады және аралды Қытай Республикасының Тайвань провинциясы ретінде құрылдатты. Алайда, Чэнь Идің бір жақты әрекеті АҚШ пен Ұлыбританияның келісімін алмады, себебі екеуі де Тайванды бейбіт келісімге дейін әскери оккупацияда деп санайтын, бірақ АҚШ сол кезде Тайваньтағы Қытай билігін мойындады және Қытай Республикасын Қытайдың заңды үкіметі деп қарады. Одан бері Тайваньды Қытай Республикасы Үкіметі басқарып келеді.

Taiwan, then more commonly known to the Western world as "Formosa", became a colony of the Empire of Japan when the Qing Empire lost the First Sino Japanese War in 1894 and ceded the island with the signing of the 1895 Treaty of Shimonoseki. Japanese rule in Taiwan lasted until the end of World War II. In November 1943, Chiang Kai shek took part in the Cairo Conference with Franklin D. Roosevelt and Winston Churchill, who firmly advocated that Japan be required to return all of the territory it had annexed into its empire, including Taiwan and the Penghu (Pescadores) Islands. Article 8 of the Potsdam Declaration, drafted by the United States, United Kingdom, and China in July 1945, reiterated that the provisions of the Cairo Declaration be thoroughly carried out, and the Japanese Instrument of Surrender stated Japan's agreement to the terms of the Potsdam Proclamation. Under the authorization of American General Douglas MacArthur's General Order No. 1, Chen Yi (Chief Executive of Taiwan Province) was escorted by George H. Kerr to Taiwan to accept the Japanese government's surrender as the Chinese delegate. When the Japanese surrendered at the end of World War II, General Rikichi Andō, governor general of Taiwan and commander in chief of all Japanese forces on the island, signed a receipt of Order No. 1 and handed it over to Governor General of Taiwan Chen Yi, representing the Republic of China Armed Forces to complete the official turnover in Taipei (known during occupation as Taihoku) on 25 October 1945, at Taipei City Public Auditorium (now Zhongshan Hall). Chen Yi proclaimed that day to be "Retrocession Day" and organized the island into the Taiwan Province of the Republic of China. Chen Yi's unilateral act, however, did not gain agreement from the US and the UK as both considered Taiwan still under military occupation pending a peace treaty, though the US accepted Chinese authority over Taiwan at the time and viewed the Republic of China as the legal government of China. Taiwan has since been governed by the Government of the Republic of China.

Үкімет ұстанымдары

Қытай Халық Республикасының (ҚХР) және Қытай Республикасының (ҚР) ресми ұстанымы Тайвань мен Пэнху 1945 жылғы Жапонның бас тарту құжатының талаптарына сәйкес Қытай Республикасына қайтарылды, онда Жапонияның Потсдам декларациясының талаптарын орындауы көзделген. Потсдам декларациясы өз кезегінде Каир декларациясының шарттарын қамтыды, ол Жапониядан барлық басып алынған аумақтарды, соның ішінде Тайвань мен Пескадор аралдарын Қытайға қайтаруды талап етті. 2014 жылы ҚР Каир декларациясын заңды түрде міндетті құрал ретінде түсіндірді. Басқа да мәселелердің арасында, нақтылауда Каир декларациясының кейінірек жасалған келісімдері мен құжаттары заңдық түрде міндетті деп «қайта расталды», соның ішінде Потсдам декларациясы, Жапонның бас тарту құжаты, Сан-Франциско және Тайбэй келісімдері: Тайвань мен оның аралдарына, соның ішінде Пэнхуға қатысты соғыстан кейінгі мәртебе және юрисдикция бірқатар құқықтық құжаттар арқылы шешілді – Каир декларациясы, Потсдам декларациясы, Жапонның бас тарту құжаты, Сан-Франциско бейбітшілік шарты және 1952 жылғы Қытай Республикасы мен Жапония арасындағы бейбітшілік шарты. Тайвань мен оған қарасты аралдарды (Дяоютай аралдарын қоса алғанда) ҚР-ға қайтару туралы заңдық міндеттеме алғаш рет Каир декларациясында қарастырылды, ал кейіннен Потсдам декларациясында, Жапонның бас тарту құжатында, Сан-Франциско бейбітшілік шартында және Қытай Республикасы мен Жапония арасындағы бейбітшілік шартында расталды. Осылайша, Каир декларациясы – келісім мәртебесі бар, заңды түрде міндетті құжат. 1950 жылы қарашада АҚШ Мемлекеттік департаменті Формоза мен Пескадорес аралдарының егемендігін Қытайға қайтару туралы ресми акт әлі болмағандығын жариялады; Британдық шенеуніктер бұл пікірді 1955 жылы қайталап, «Қытай ұлтшылдары 1945 жылы Формоза мен Пескадорес аралдарын әскери түрде басып алды. Алайда, бұл аймақтар 1952 жылға дейін Жапонияның егемендігінде болды» және [Каир декларациясы] ниетті білдіру нысанында жасалды, және ол тек қана ниетті білдіру болғандықтан, ол тек сол кездегі ниетті білдірген жағдайда ғана міндетті, сондықтан ол егемендікті өздігінен беруге болмайды. 1961 жылдың наурыз айында Жапония Кеңесшілер палатасының отырысында Жапон Коммунистік партиясының кеңесшісі Каир декларациясы, Потсдам декларациясы және Жапонның бас тарту құжатына сәйкес Тайвань Қытайға қайтарылды деген пікірді алға тартты. Сол кездегі Жапонияның сыртқы істер министрі: «Потсдам декларациясында Каир декларациясының баптары орындалуы тиіс деп көрсетілген, ал Жапонның бас тарту құжатына сәйкес біз Потсдам декларациясына сәйкес келетіндігімізді жарияладық. Алайда, Жапонның бас тарту құжаты қарулы келісім сипатына ие және аумақтық тәртіпке ие емес». 1971 жылы сәуірде АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілі баспасөзде мәлімдегендей, АҚШ үкіметі Тайваньның мәртебесін белгісіз деп санайды және Каир декларациясы одақтас державалардың мақсат-міндеті туралы мәлімдеме болды және ол ешқашан ресми түрде жүзеге асырылмаған немесе орындалмаған. 2014 жылдың желтоқсанына дейін АҚШ үкіметі Тайваньның мәртебесін әлі шешілмеген мәселе деп санайды.

The official position of both the People's Republic of China (PRC) and the Republic of China (ROC) is that Taiwan and Penghu were returned to the Republic of China according to the terms of the 1945 Japanese Instrument of Surrender, which stipulated Japan's compliance with the terms of the Potsdam Declaration. The Potsdam Declaration in turn included the terms of the Cairo Declaration, which required Japan to return all conquered territories to China, including Taiwan and the Pescadores. The ROC clarified its understanding of the Cairo Declaration in 2014 as a legally binding instrument. Among other things, the clarification listed later treaties and documents that "reaffirmed" aspects of the Cairo Declaration as legally binding, including the Potsdam Proclamation, the Japanese Instrument of Surrender, the Treaty of San Francisco, and the Treaty of Taipei:

The post war status and jurisdiction over Taiwan and its appertaining islands, including Penghu, was resolved through a series of legal instruments—the Cairo Declaration, the Potsdam Proclamation, the Japanese Instrument of Surrender, the San Francisco Peace Treaty, and the Treaty of Peace between the Republic of China and Japan of 1952. The implementation of the legal obligation to return Taiwan and its appertaining islands (including the Diaoyutai Islands) to the ROC was first stipulated in the Cairo Declaration, and later reaffirmed in the Potsdam Proclamation, the Japanese Instrument of Surrender, the San Francisco Peace Treaty, and the Treaty of Peace between the Republic of China and Japan. The Cairo Declaration is therefore a legally binding instrument with treaty status. In November 1950, the United States Department of State announced that no formal act restoring sovereignty over Formosa and the Pescadores to China had yet occurred; British officials reiterated this viewpoint in 1955, saying that "The Chinese Nationalists began a military occupation of Formosa and the Pescadores in 1945. However, these areas were under Japanese sovereignty until 1952" and that
[Cairo Declaration] was couched in the form of a statement of intention, and as it was merely a statement of intention, it is merely binding in so far as it states the intent at that time, and therefore it cannot by itself transfer sovereignty. In March 1961, in a meeting of the House of Councillors of Japan, a councillor of the Japanese Communist Party brought up the notion that Taiwan has been returned to China according to Cairo Declaration, Potsdam Proclamation, and Japanese Instrument of Surrender. The then Japanese Minister for Foreign Affairs responded that: It was specified in Potsdam Proclamation that the articles in Cairo Declaration shall be carried out, and in accordance with Japanese Instrument of Surrender we announced that we would comply with Potsdam Proclamation. However, the so called Japanese Instrument of Surrender possesses the nature of armistice and does not possess the nature of territorial disposition. In April 1971, the U. S. Department of State spokesman stated on a press release that the US government regarded the status of Taiwan as unsettled, and that Cairo Declaration was a statement of purpose of the Allied Powers and was never formally implemented or executed. As late as December 2014, the US government still considers Taiwan's status an unsettled issue.

Тайвань тәуелсіздігі туралы көзқарас

Тайвань тәуелсіздігін жақтаушылар Тайваньның қайтарылуы заңсыз деп санайды, себебі халықаралық құқықта капитуляция құжаты арқылы егемендік берілгендігінің ешқандай мысалы жоқ. Олар өз пікірлерін 1949 жылғы наурыздағы, Тайваньның Қытай Республикасының құрамына кірмейтінін растаған құпия ашылған ЦРУ есебімен және президент Трумэннің 1950 жылғы 27 маусымдағы Тайваньның «белгісіз мәртебесі» туралы мәлімдемесімен негіздейді, оны жетекші одақтастардың көзқарасының дәлелі деп есептейді. 1972 жылы Токиода жарық көрген ұзақ заңдық мақаласында «Дүниежүзілік Біріккен Тайваньдықтар Тәуелсіздігі үшін» ұйымының төрағасы Нг Чиау Тонг британдық парламенттік жазбаларды және басқа да құжаттарды талдап, Тайваньның саяси мәртебесінің белгісіз екенін тұжырымдады.

Басқа позициялар

Тайвань тарихшысы Джим Ли (Тайвань тарихшысы) [zh] келесіні мәлімдейді: Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Қытай Республикасының шенеуніктері одақтастардың атынан Жапон күштерінің капитуляциясын қабылдау үшін Тайваньға келді. Олар бұл оқиғаны «Тайваньнің қайтарылуы» деп атағанмен, шын мәнінде бұл уақытша әскери оккупация болды және Тайвань мен Пэнху аралдарының аумақтық берілуі емес. Аумақтың берілуі үшін халықаралық шарт жасалуы қажет. Бірақ Қытай Республикасы үкіметі Жапониямен шарт жасамас бұрын, Қытай Коммунистік партиясы тарапынан құлатылып, өз аумағынан қашып кетті. Осының салдарынан «Тайваньның белгісіз мәртебесі» және «Тайваньнің қайтарылуы» туралы пікір қақтығыстары туды. Қытай Тайваньды Қытайдың бақылауына қайтару идеясын қабылдамайтын Демократиялық прогрессивтік партия өз президенттік мерзімінде бұл оқиғаға мән бермеді. 1945 жылы Жапон күштерінің капитуляциясын қабылдаған Қытай Республикасының шенеуніктерінің барлығы Екінші дүниежүзілік соғыстағы одақтастардың өкілдері болғандықтан, Тайваньдағы Жапон күштері шын мәнінде Қытай Республикасына емес, одақтастарға капитуляциялаған деген пікірлер бар. Сондықтан «Тайваньнің қайтарылу күні» деп аталатын күн, шын мәнінде «Жапон күштерінің одақтастарға капитуляциялау күні» болып табылады, ол әскери оккупацияның басталуын білдіреді және қайтарылу емес. Бұл пікірлер «Тайваньнің қайтарылуы» терминінің шатастыратындығын көрсетеді. 2000 жылдың шілдесінде «Американдық халықаралық құқық журналында» жарияланған мақаласында Джонатан И. Чарни мен Дж. Р. В. Прескотт, қытай ұлтшылдарының (ҚХР) 1945 жылы Жапонияның капитуляциясы нәтижесінде Тайваньды әскери түрде оккупациялағанын және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі бейбіт келісімдердің ешқайсысы Формоза мен Пескадор аралдарының егемендігін нақты бір мемлекетке немесе үкіметке бермегенін айтты.