Кіріспе
Австралияның абориген тілдерінің диалектілер тобы. Батыс шөлейт тілі немесе вати – пама-нюнган тілдер отбасына жататын Австралияның абориген тілдерінің диалектілер тобы. Вати атауы әртүрлі нұсқаларды жеке тілдер деп қарағанда, ал оларды бір тілдің диалектілері деп қарағанда Батыс шөлі деп, немесе ватиді Уорнманмен және Батыс шөлінің жиынтығымен бірге қарағанда қолданылады.
The Western Desert language, or Wati, is a dialect cluster of Australian Aboriginal languages in the Pama–Nyungan family. The name Wati tends to be used when considering the various varieties to be distinct languages, Western Desert when considering them dialects of a single language, or Wati as Warnman plus the Western Desert cluster.
Диалектілік континуум
Батыс шөлейт тілі – бір-бірімен тығыз байланысты диалекттер желісінен тұрады; олардың кейбіреулерінің атаулары кеңінен танымал (мысалы, Питжантжатжара) және олар көбінесе "тілдер" деп аталады. Бұл тілді құрайтын диалекттер тобының жеке атауы болмағандықтан, оны әдетте Батыс шөлейт тілі деп атайды. Батыс шөлейт тілінде сөйлейтін адамдар осы тілдің бұкіл аумағында өзара түсінісе алады. Тілдің өзін атағанда, олар wangka ("тіл") немесе wangka yuti ("анық сөйлеу") сияқты әртүрлі терминдерді қолданады.
Құқақа
2019 жылдан бері Квинсленд университетінің ғалымдары Балгода Кукатжа тілі бойынша зерттеу жобасын жүргізіп келеді. Бұл – жергілікті лингва франка, оны "барлық жастағы тұрғындар және кем дегенде жеті тайпалық топ" еркін меңгереді. Зерттеушілер Кукатжа тілі әлемдегі тілдердің таралу жолдарына түсінік беруге мүмкін деген сенімде, сол себепті әңгімелерді жазып, тілдің картасын жасауда. Доктор Луис Мигель Рохас Бершианың пікірінше, бұл миссия, Амазонка және Батыс Африкадағыдай, түрлі этникалық топтарды шалғайдағы аймақтарда біріктіретін ортақ байланыс болуы мүмкін. Бершиа Балго тұрғыны Мелисса Санфлай және басқа да жергілікті тұрғындармен бірлесіп, ағылшын тілі жас буын арасында кеңінен қолданысқа енбес бұрын тілдің сөздігі мен оқытушыға арналған нұсқаулықты жасап жатыр. 2020 жылы AIATSIS екі Батыс шөл диалектін бірдей атаумен бөліп көрсетеді: A68: Кукатжа және C7: Кукатжа.
Мәртебе
Батыс шөлейт тілінде мыңдаған адам сөйлейді, бұл оны Австралияның ең күшті түпкілікті тілдерінің біріне айналдырады. Тіл әлі де балаларға таралды және оның әдебиеті көп, әсіресе Оңтүстік Австралиядағы Питжантжажара және Янкунтыжара диалекттерінде, онда бұрын ұзақ мерзімді екі тілді білім беру бағдарламасы болған.
Фоналогия
WDL дыбыс жүйесінің келесі кестелерінде бұрышты жақшадағы символдар көптеген WDL қауымдастықтары қолданатын практикалық орфографияның стандартты нұсқасын көрсетеді. Әр түрлі аймақтарда қолданылатын орфографиялар туралы толық ақпарат төменде берілген. IPA-дағы дыбыстық мәндер [квадратты жақшалар] ішінде көрсетілген.
Орфографиялық
WDL диалектілерінің фонетикасы өте ұқсас болғанымен, қолданыста бірнеше әртүрлі жазу жүйелері бар. Бұл, әртүрлі ерте зерттеушілердің жеке талғамдарынан және WDL аймағы үш штатқа (Батыс Австралия, Оңтүстік Австралия және Солтүстік территория) созылғандықтан, әр штаттың тілдік зерттеулер мен білім беру саясатының өзіндік тарихы болуымен байланысты.
Ым тілінде
Орталық Австралияның көптеген халықтары өз тілдерінің қол тіліне аударған түрлерін пайдаланған (немесе бір кезде пайдаланған). Батыс шөл халықтары арасында қол тілі Кардутжара, Юрира Ватджалку, Нгаатжаджара (Нгада) және Манджильжара тілдері үшін ерекше айтылған. Кардутжара мен Юрира Ватджалкудың қол тілдері жақсы дамығандығы белгілі, бірақ Нгада мен Манджильжараның қол тілдері туралы жазбаларда нақты мәліметтер жоқ.