Кіріспе
Сербиядағы археологиялық орын Рас (; ), қазіргі серб тарихнамасында Стари Рас ("Ескі Рас") деп белгілі, бұл ортағасырлық бекініс және Сербиядағы қазіргі Нови-Пазар қаласынан шамамен батысқа қарай орналасқан, бұрынғы Старо-Трговиште сауда алаңының жанындағы аймақ. Ескі Рас бастапқыда Бірінші Болгар империясының (10 ғасырға дейін) бөлігі болды, содан кейін Византия империясының (10 ғасырдың ортасынан 12 ғасырдың ортасына дейін) құрамына кірді, және ақырында Сербияның Ұлы Княздығы мен Корольдығының алғашқы және маңызды астаналарының біріне айналды (12 ғасырдың ортасынан 14 ғасырдың басына дейін). Бүгінгі Рашка аймағында орналасқан, Ескі Сербия деп аталатын аймақтағы тиімді орны, Рашка шатқалындағы Пештер үстіртінде, батыстағы Зета мен Босния және оңтүстіктегі Косово аймандары арасындағы сауда жолдары мен бағыттардың тоғысқан жерінде қала ретінде маңыздылығын арттырды. Орынның маңында екі бекініс (градина) бар: Gradina Pazarište және Gradina Postenje. Gradina Pazarište төменгі жағындағы Старо-Трговиште қаласы орта ғасырдың соңынан бастап дамыды және Османдық кезеңде Нови-Пазардың шығысқа қарай құрылуына ықпал етті. Орынды жаңарту жоспарлары бар. Жақын маңда әсерлі ортағасырлық ескерткіштер тобы, оның ішінде шіркеулер мен монастырлар орналасқан. 9 ғасылға жататын Апостолдар Петр мен Павел шіркеуі Сербиядағы ең көне ерте ортағасырлық шіркеулердің бірі. Арса маңындағы Сопочани ортағасырлық монастыры Батыс және Византия әлемдері арасындағы байланысты еске салады. Стари Рас орны, жақын орналасқан Сопочани монастырымен бірге, ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген, ал Стари Рас монастыры (12 ғасыл) қайта құрылуда және оның да ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне қосылуы мүмкін. Стари Рас және Сопочани Дүниежүзілік мұрасы Сербияның тағы бір ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра орнынан – Студеницаның ортағасырлық монастыры мен шіркеулерінен көп алшақ емес. Стари Рас 1990 жылы ерекше мәдени маңызы бар ескерткіш деп жарияланды және Сербия Республикасының қорғауында.
Ras (; ), known in modern Serbian historiography as Stari Ras (, "Old Ras"), is a medieval fortress and area located in the vicinity of former market place of Staro Trgovište, some west of modern day city of Novi Pazar in Serbia. Old Ras was initially part of the First Bulgarian Empire (until 10th century), then Byzantine Empire (mid 10th until mid 12th century), in the end becoming one of the first and main capitals of the Grand Principality and Kingdom of Serbia (since mid 12th until early 14th century). Located in today's region of Raška, its favorable position in the area known as Old Serbia, along the Raška gorge at Pešter plateau, on the crossroads and trading routes between neighbouring regions of Zeta and Bosnia in the west and Kosovo in the south, added to its importance as a city. There exist two fortifications (gradina) around the site, Gradina Pazarište and Gradina Postenje, while urban place Staro Trgovište below Gradina Pazarište developed since the late medieval and influenced foundation of Novi Pazar eastward in the Ottoman period. There are plans for future reconstruction of the site. In the close vicinity is impressive group of medieval monuments, including churches and monasteries. The 9th century Church of Saint Apostles Peter and Paul is one of the oldest early medieval churches in Serbia. The medieval Monastery of Sopoćani near Arsa is a reminder of the contacts between Western world and the Byzantine world. The site of Stari Ras, in combination with the nearby Monastery of Sopoćani, is already a UNESCO World Heritage Site, and Stari Ras monastery (12th century) is being reconstructed and it too may be included on the UNESCO World Heritage List with the site. Stari Ras and Sopoćani World Heritage Site is not far from another UNESCO World Heritage Site of Serbia, the medieval monastery and churches of Studenica. Stari Ras was declared Monument of Culture of Exceptional Importance in 1990, and it is protected by Republic of Serbia.
Этимология
Рас топонимі славян тілінде славян тіліне дейінгі Арсадан метатез арқылы шыққан. Елді мекеннің топонимі сол аттас өзеннің гидронимінен туындаған деп есептеледі. Рас бекінісі туралы алғашқы жазбаша мәлімет 1127 жылға дейін барады, ал Рас қаласының ең көне және жалғыз айғағы серб деректерінде 1200 жылдан басталады, бірақ топоним ретінде Рас аймағы/жупа кеңінен таралған. 1186 жылғы грамотада Рашка термині Сербия мемлекетін белгілеу ретінде алғаш рет қолданылды, онда Неманя Рашканың билеушісі ретінде көрсетілген, бірақ басқа көздерде Сербиямен бірге қолданыла берді (кейде "Сербия және Рашка" деп бірдей айтылды). 14 ғасырға жататын Дуклялық дін қызметкерінің жартылай мифтік жылнамасы Сербияның ерте ортағасырлық тарихының 12 ғасырға дейінгі оқиғаларын Рашка (Расса, Рассам, Рассе, Рассе) деп аталатын аймаққа анахронизммен жатқызады, бірақ ол Дрина өзенінің шығысындағы Сербиямен байланыстырылады. 12 ғасырдан бастап Әулие Петр шіркеуінің төңірегіндегі жердің нақты топографиялық сипаттамасы бар (Калдане – Новопазарская Баня; Белло – Подбиджелье; қала жақын орналасқан Градина Постенье бекінісімен теңестірілуі мүмкін). Gradina Pazarište негізгі бекінісімен астана саналады, ал Gradina Postenje – Әулие Петр шіркеуіне жақын орналасқан бекініс.
Тарих
Археологиялық зерттеулер нәтижесінде Стары Рас аймағынан табылган бекініс құрылыстары мен ерте шіркеулердің қалдықтары төртінші ғасырдан алтыншы ғасырға дейінгі кезеңге жатады. Бұл Византия тарихшысы Прокопийдің куәлігімен сәйкес келеді, ол Дардания провинциясындағы Арсаның римдік бекінісі император Юстиниан I (527-565) тұсында қайтадан нығайтылғанын жазған. Археологиялық зерттеулерге сәйкес, екі бекініс (градина) бар: Gradina Postenje және Gradina Pazarište. Тарих барысында олардың дамуы өзара байланысты болған және біртұтас қорғаныс жүйесін құраған. Gradina Pazarište орнында ерте қола дәуіріне жататын тарихқа дейінгі қоныс болған, ол б.з.д. V ғасырында темір дәуірінде тасталып кеткен. Рим дәуірінің II және III ғасырларында бұл жер жол торабында орналасқан, жақын маңдағы кен орындарымен және әскери қоныстармен байланысқан. IV-V ғасырлардың соңында көшпенділер шабуылынан кең аймақ сақталған секілді. VI ғасырда германдық варварлардың қалдықтары және франк меровингтер әулетімен байланысты заттар табылды. 518 жылы Рас аймағында қатты жер сілкінісі болды, ол Дардания рим провинциясында көптеген зардаптарға әкелді. Екі бекініс те VI ғасырдың соңында немесе VII ғасырдың басында тасталып кеткен. Олар IX ғасырдың ортасында болгарлар (Плиска мен Преславқа тән керамикалық бұйымдар және басқа материалдар, сондай-ақ болгар руна жазулары табылды) тарапынан қайта қоныстандырылып, жаңартылды. X ғасырға жататын De Administrando Imperio еңбегінде айтылғандай, "Борис Болгарияға қайтып оралуға дайындалып, сербтер оны жол бойында шабуылдауы мүмкін деп қорқып, князь Мутимердің ұлдары Боренас пен Стефаннан қауіпсіздікке алдын ала сүйенуін өтінді, олар оны Раси шекарасына дейін аман-есен жеткізді". Рас қаласы сербтердің мекендеген қалаларының арасында аталмаған, және ғылыми ортада оның сербтер мен болгарлардың шекарасында орналасқандығы, сондай-ақ бұл қалаға, немесе шекаралық аймаққа сілтеме ме екендігі туралы бір пікірге келмейді. Жаңа зерттеулер Растың IX ғасырдың ортасынан бастап X ғасырға дейін Болгарияның батыс "шекаралық ауданы" болғанын көрсетеді. Вршеницеде болгарлық материалдың жоқтығы (сербтік Дестиникон қаласы деп есептеледі) IX және X ғасырларда сербтер мен болгарлардың шекарасы Пештер үстіртінде (солтүстікке қарай Чачакқа қарай) орналасқандығын көрсетеді. Пештер табиғи шекаралық аймақ болып табылады, және үстірт ашық болатын бағытта, билік Расқа (яғни Болгариядан) келген. Орта ғасырлық жылнамалар Рашияның орта ғасырлық Сербияның орталық және астаналық бөлігі емес, Сербияның ішіндегі жеке кішігірім иелік ретінде қарастырылғанын көрсетеді. 1020 жылғы Василий II-нің Охрид архиепископтығына арналған императорлық жарлығында құқықтар мен юрисдикция белгіленген, онда Рас епископтығы Петр I (927-969) және Болгарияның Самуил (977-1014) тұсында болгар автокефаль шіркеуіне қарасты екендігі айтылған. Ол болгар императоры құрған болуы мүмкін, немесе бұл болгар шіркеуіне қосылуы мүмкін ең соңғы мерзім. Егер ол бұрын болған болса, болгарлық Морава митрополиясының бөлігі болған шығар, бірақ Дуррес емес. Егер ол сербтердің аумағында болса, онда Сербиядағы шіркеу немесе Сербия аумағының бір бөлігі 870 және 924 жылдар аралығында болгар шіркеуіне қосылып, оның ықпалына түскен секілді. Қалай болғанда да, шіркеу болгарлар бақылайтын бекіністермен қорғалған. Археологиялық зерттеулерге сәйкес, бұл орын 10 ғасырдың соңында кенеттен тасталып кеткен, кем дегенде оның батыс бөлігі тасталып, 11 ғасырда византиялықтардың әскери стратегиялық маңызы мен белгілері жоқ болған, және 11 ғасырдың соңында қайтадан нығайтылған. Византия императоры Иоанн Цимискес 971 жылы Расты қайтадан бақылауына алды және Рас катепанатын құрды. Сол дәуірден Растың протоспатерийі Иоаннның мөрі табылды. 976 жылы болгар мемлекеті Расты қайтарып алды (Дюкля діни қызметкерінің хроникасына сәйкес, сербтер өздерін босатып, византиялықтарды жеңді), бірақ Василий II оны 40 жылдан кейін 1016-1018 жылдары қайтарып алды. 1020 жылғы Василий II-нің императорлық жарлығында Охрид автономиялық архиепископтығының құқықтары мен юрисдикциялары бекітілді, және оның юрисдикциясындағы епископтықтардың бірі Растың епископтығы болды. 1032 жылы аймақтың жалпы қолбасшысы стратег және дук Константин Диоген болды, және бұл арада Рас Липян, Звечан, Галич, Желеч және Брвеникке қарасты византиялық күзет мұнараларының қорғаныс желісінің бөлігі болды. Бұл аймақ Византияның шекаралық аймағы болып қалды, бірақ Иоанн II Комнен бұл аймақты Византия-Мажар соғысының (1127-1129 жж.) нәтижесінде жоғалтты. Соңғы археологиялық зерттеулер Византияның Алексий I Комнен билігі кезінде (1048-1118 жж.) Расты өз бақылауында ұстағанын көрсетеді, бірақ мүмкін, үнемі емес. Алексийдің мөрі, 1081-1092 жылдарға жататын кезеңде жасалған, 2018 жылы осы орынға жақын жерден табылды. Көрініп тұрғандай, күзет мұнараларының командирлерінің сербтердің шығыс шекарасына жасаған шабуылдары Вуканды, Сербияның ұлы князін 1090-жылдардың басында қарсы шабуыл жасауға және Византия-Сербия соғысында (1090-1095 жж.) шекаралық бекіністерді басып алуға итерген, бірақ Иоанн Дукас олардың көп бөлігін қайтарып алғанмен, 1093 жылы Вукан "құрметті қалалар мен аудандарды қиратты. Ол тіпті Липянға дейін жетіп, оны қасақана өртеді", бірақ Алексий жақындағанда Вукан Звечанға қашып, бейбіт келісімдерге кірісті. 1120-жылдары Рас бекінісі сербтер тарапынан қайтадан өртеліп, қиратылды, "далматтық ұлт". Оның командирі Критоплос болды, кейін император бекіністің құлауы үшін жазаланды. Византиялықтар 1143 жылға қарай бекіністі қайтадан салған. Ол Урош II тарапынан Сицилияның Роджер II-сінен византиялықтардың назарын аудару мақсатымен қайта басып алынды. 1149 жылғы серб көтерілісі Византия императоры Мануил I Комненнің "Далмацияға" еніп, Рас бекінісін қиратып, жол бойындағы барлық нәрсені жойғанын көрсетті, "ол құлға айналдырған көптеген адамдарды Константин Ангелдің әскерімен бірге қалдырды". Ол Никаваға қарай жалғастырып, барлық бекіністерді оңай басып алды. Жақын жердегі Галичты қоршап алғаннан кейін, оның халқының бір бөлігі әскерлер мен мал өсірушілер болды, оларды Сердикаға және басқа римдік аймақтарға көшіріп, қоныстандырды, және "Ангелден, одан кейін сербтер римдіктерге шабуыл жасап, шайқас болғанын естігеннен кейін, оны тұтқындау үшін мүмкіндігінше жылдам шықты. Бірақ ол, римдіктер келе жатқанын естігеннен кейін, тау жолдарынан қашып, қауіптен құтылды. Император елді кезіп өтті, себебі оны тоқтатуға ешкім жоқ болды, оны жойды, және басқару орталығы ретінде архизоупаносқа арналған ғимараттарды өртеді". Келесі жылы сербтер мен мажарларға қарсы сәтті күресін жалғастырып, Тара шайқасында аяқтады (1150 ж.). Тарихи көздерде тіркелмегенімен, 12 ғасырдың екінші жартысында Рас сербтер тарапынан басып алынып, бақылауға алынуы керек, оны кеңінен жаңартып, Сербияның ұлы княздығының қорғаныс орталығына және резиденциясына айналдырды. Стефан Неманя, бұрын Ниш батысындағы Дендра жерін алған, 1160-жылдардың соңында таққа отырып, өзінің аумағын кеңейтті. Неманя, құрылысы 1170-1171 жылдары аяқталғанын көрсететін жазуы бар, қуанышпен Đurđevi stupovi монастырын салған. 1168 жылдың күзіндегі қысқа соғыс кезінде ол тұтқынға алынды, және 1171-1172 жылдары қайтадан тұтқынға алынды, екеуі де адалдыққа ант берді. Рас қаласы әлі жалпы мағынада астана болмаған, бірақ Рашканың кеңінен таралған бекіністерімен бірге, Сербияның ұлы княздығы мен Сербия Корольдығының ішінде қала құрылысының кез келген дәлелі болмады...
Ескерткіштер
Рашка аймағында тағы да бірнеше көне шіркеу ғимараттары болған, Пазариштеден солтүстікке қарай Папа ауылындағы базилика және Нови Пазар / Новопазарская Баня шекарасындағы шіркеулер (екеуі де қамалдан тыс), сондай-ақ Градина Постенье мен Златни Камендегі шіркеулер (екеуі де қамал ішінде) болды. Мұндай шоғырлану көне епископтықтың бар екендігін көрсетеді (орны Пазариштеге жақын базиликада), бұл, мүмкін, Ульпиананың көне епископтығымен байланысты болған. Сербиядағы ең көне ерте ортағасырлық шіркеу ғимараты – Киелі апостолдар Петр мен Пауыл шіркеуі (сонымен қатар Санкт-Петер шіркеуі деп те аталады) Нови Пазар маңында 9 ғасырда салынған. Ол, әдетте, 6 ғасырға жататын Византиялық негіздерге салынған деп есептеледі.