Кіріспе

1972 жылы АҚШ президенті Ричард Никсонның Қытай Халық Республикасына жасаған сапары – Никсон әкімшілігінің Америка Құрама Штаттары мен Қытай Халық Республикасы арасындағы қарым-қатынастарды орнатудағы маңызды стратегиялық және дипломатиялық қадамы болды. Бұл сапар, жылдар бойы Тайваньдағы Қытай Республикасын қолдаған американдық дипломатиялық саясаттан кейін, екі ел арасындағы қарым-қатынасты жаңа сатыға көтерді. Үш қытай қаласына жасалған жеті күндік ресми сапар – АҚШ президентінің ҚХР-ға алғашқы сапары еді. Никсонның Пекинге келгені екі ел арасындағы 25 жылға созылған үзіліске нүкте қойды және қарым-қатынасты қалыпқа келтірудегі маңызды кезең болды. Никсон Қытайға Кеңес Одағымен қарым-қатынастарда үстемдік құру мақсатымен келді, бұл қадам Қытай-Кеңес дауының нәтижесінде туындады. Қарым-қатынастың қалыпқа келтірілуі 1979 жылы АҚШ-тың ҚХР-мен толық дипломатиялық қарым-қатынас орнатуымен аяқталды. 1949 жылы Қытай Коммунистік партиясы материктік Қытайдың бақылауына алғаннан кейін, Гоминьдан Қытай Азамат соғысының де-факто аяқталуынан кейін Тайвань аралына көшіп кетті. АҚШ Қытай Республикасын (ҚР) Қытайдың жалғыз заңды үкіметі деп тануын жалғастырды, ол қазір Тайбэйде орналасқан. 1968 жылы президенттікке сайлану алдында Ричард Никсон ҚХР-мен жаңа қарым-қатынас орнату мүмкіндігін айтқан болатын. Президенттік мерзімінің басында Никсон, Ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Генри Киссинджер арқылы Қытай үкіметіне қарым-қатынасты жақсартуға бағытталған сырттай ұсыныстар жасады. Екі ел тарапынан жасалған бірқатар ұсыныстардан кейін, Киссинджер 1971 жылы Пекинге құпия дипломатиялық миссиямен ұшып, Қытай премьер-министрі Чжоу Эньлаймен кездесті. 1971 жылдың 15 шілдесінде президент тікелей эфирде келесі жылы ҚХР-ға сапар шешетінін жариялады. 1972 жылдың 21-28 ақпаны аралығында өткен бір апталық сапар америкалықтарға 20 жылдан астам уақыттан бері Қытайдың материктік бөлігінің суреттерін көруге мүмкіндік берді. Сапар барысында президент және оның жақын кеңесшілері ҚХР басшылығымен мазмұнды әңгімелер жүргізді, соның ішінде ҚКП төрағасы Мао Цзэдунмен кездесу өтті. Ал бірінші ханым Пэт Никсон Пекин, Ханчжоу және Шанхай қалаларындағы мектептерді, фабрикаларды және ауруханаларды аралады, олармен бірге американдық баспасөз өкілдерінің үлкен тобы болды. Никсон сапарын "әлемді өзгерткен апта" деп атады, бұл сөздер бүгінге дейін саяси лексикада қолданылып келеді. Никсонның сапарының салдары бүгінге дейін сезіліп келеді. Сапардың бірден-бір нәтижесі – Салқын соғыс тепе-теңдігінің өзгеруі, Кеңес Одағы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы идеологиялық айырмашылықтың күшеюі, осыдан Кеңес Одағының маңызды уағдаластарына келісім жасауы және соңында құлауы болды. Никсонның Қытайға жасаған сапарының салдары бүгінгі саясатқа да әсер етеді. Сапардың 40 жылдығына орай Джеффри Бадер Никсон мен Маоның ортақ мүдделерді идеология мен құндылықтардан жоғары қою туралы негізгі келісімі демократтар мен республикашылдар тарапынан толығымен қолдау тапқанын жазды. Сонымен қатар, "Никсонның Қытайға" сапары саясаткердің өзінің қолдаушылары арасында беделді болуына және олардың құндылықтарын қорғауына байланысты, олардың қарсылығына ұшырауы мүмкін әрекеттерді жасау қабілетін көрсететін метафораға айналды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін американдықтар АҚШ пен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынастың нашарлағанын, кеңестіктердің Шығыс Еуропаның көп бөлігінде коммунистік одақтастарын нығайтқанын және Қытай Азамат соғысында ҚКП күштерінің жеңіске жететінін көрді. Көптеген американдықтар мектептер мен кәсіподақтарда коммунистердің үстемдік құруы мүмкін деп алаңдады. 1956 жылы Қытай-Кеңес дауының басынан бастап, қытай басшылығы Кеңес Одағына қарсы тұру үшін сыртқы одақтастар іздеді, ал АҚШ Кеңес Одағына ықпал етуді қалады. Вьетнам соғысын шешу ерекше маңызды фактор болды. Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің қызметкері (кейіннен АҚШ-тың Қытайдағы елшісі) Уинстон Лорд атап өткендей, АҚШ Кеңес Одағымен де, Қытаймен де икемді қарым-қатынас жасап, екі елге де Солтүстік Вьетнамға қолдау көрсетуді азайтуға қысым жасауға тырысты. Ричард Никсон 1940 жылдардың соңында коммунизмге қарсы күрескендігімен және Дуайт Эйзенхауэрдің вице-президенті ретінде танымал болды, бірақ 1972 жылы ол Қытайға барған алғашқы АҚШ президенті болды. Юлисс Грант президенттік қызметтен кеткеннен кейін Қытайға сапар шекті, ал президент Герберт Гувер 1899-1901 жылдары Қытайда кен өндіруші менеджер ретінде өмір сүрді және мандарин тілін білді. Эйзенхауэр 1960 жылы Тайваньға мемлекеттік сапармен келді, бұл кезде Америка Құрама Штаттары Тайбэйдегі Қытай Республикасының үкіметін Қытайдың жалғыз заңды үкіметі деп таныды.

Дайындық

1971 жылдың шілдесінде президент Никсонның ұлттық қауіпсіздік жөніндегі кеңесшісі Генри Киссинджер Пакистанға сапары барысында Бейжіңге құпия түрде сапар шекті және Никсонның Қытайға баруының негізін қалады. Бұл кездесуді Пакистан Қытайменғы берік дипломатиялық арналары арқылы ұйымдастырып, жеңілдетті. Ақ үйдің мәжілістерінің стенограммалары мен бұрын құпия болған құжаттар Никсонның Ақ үйге келген күнінен бастап Бейжіңпен байланыс орнату үшін жұмыс істегенін көрсетеді. Осы амбициялық мақсатқа жету үшін президент Никсон Коммунистік Қытайдың одақтастары Румыния және Пәкістан арқылы бірқатар салмақты қадамдар жасады. 15 шілдеде Никсон Қытайға сапар жасайтынын хабарлады, бұл жаңалық көпшілікті таң қалдырды.

Қытайға саяхат

Президент Никсон, оның әйелі және олардың сүйіспеншіліктері 1972 жылғы 17 ақпанда Ақ үйден шығып, Гавайи штатының Оаху аралындағы Канеохе теңіз жаяу әскерінің әуе базасында бір түн өткізді. Олар келесі күні сағат 17:00-де Гуамға келді, түнде Мариана аймағындағы Әскери-теңіз күштерінің қолбасшысының резиденциясы – Нимиц төбесінде болды. Келесі күні, 21 ақпанда, таңғы сағат 7-де Никсондар Гуамнан Шанхайға ұшып кетті. Төрт сағаттық ұшудан кейін Никсондар Шанхайға жетті. Шанхайдан Никсондар Пекинге сапарлады.

Маомен кездесу

1972 жылдың 21-28 ақпанында АҚШ президенті Ричард Никсон Пекин, Ханчжоу және Шанхай қалаларына сапар шекті. Америка президенті Қытай астанасына келген сәтте, ҚКП төрағасы Мао Цзедун оны дереу кездесуге шақырды. Киссинджер және оның көмекшісі Уинстон Лорд та қатысты. Мемлекеттік хатшы Уильям П. Роджерсті ұялтудан сақтау үшін Никсон қытай тарапынан Лордты кездесудің ресми суреттерінен алып тастауды сұрады. Никсон таңғалып: "Сіздер екі жаман нәрсенің арасынан кем нұқсандысын таңдадыңыз", - деді, ал Мао: "Мен оңшылдарды жақсы көремін, олар билікке келгенде мен көңілім жақсы болады", - деп жауап берді. Мао-Никсон кездесуін бақылаған Лорд, Маоның қарапайым халыққа тән сезімталдығы мен өзін-өзі кемсітуші юморын байқады. Мао тілі қарапайым және әдепсіз болғанымен, сапарға және оның дипломатиялық маңыздылығына қолдау білдірді. Лорд Маоның мақсатты және эпизодтық тілін "өте шеберлікпен жасалған қойылым" деп сипаттады. Никсон 28 ақпан күні таңертең Аляска штатының Анкоридж қаласына ұшып, Қытайдан кетті.

Салдары

Никсон мен оның кеңесшілері АҚШ-тағы телеарна көрермендеріне ең көп әсер ету үшін сапарды мұқият жоспарлады. Сапар туралы БАҚ-тағы жарияланымдар басым көбінесе оң пікірлерді білдірді, онда Никсонның қытай үкіметінің өкілдерімен араласып, кешкі асқа қатысып, ықпалды тұлғалармен бірге саяхат жасағаны көрсетілді. Президентпен бірге сапарлаған тілшілермен кейінірек өткізілген сұхбаттар олардың сапарға қаншалықты құштар болғандарын көрсетті, ал кейбіреулері оны тарихтағы ең маңызды саммит деп атады. «Нью-Йорк Таймс» газетінің тілшісі Макс Франкель осы оқиғаны жариялағаны үшін Халықаралық хабарламалар бойынша Пулитцер сыйлығын алды. Бұл Вашингтон мен Пекин арасындағы тікелей байланыс желісін құру жөніндегі талқылауларды кейінге шегерді, алғаш рет Қытайға жасаған сапарында ұсынылып, 1973 жылдың қараша айында Киссинджер мен Чжоу арасындағы келіссөздерде талқыланған болатын. Кейін 2007 жылы Пекин-Вашингтон тікелей байланыс желісі құрылды. Бұл сапар Джон Адамстың 1987 жылғы «Никсон Қытайда» операсына шабыттандырды. Сондай-ақ, бұл тақырып PBS құжаттық фильмі «Америкалық тәжірибе: Никсонның Қытай ойыны» фильмінің тақырыбы болды. Никсонның сапары 1972 жылдың қыркүйегінде Жапония-Қытай ортақ коммюникесіне әкеліп соқты. Жапон премьер-министрі Какуэй Танакамен болған әңгімесінде Мао Цзэдун: «Мен Никсонға: "Сен президенттікке кандидат болғанда саған дауыс бердім. Сен әлі де білмейсің" дедім», - деп айтты. Мао Жапонияның Коммунистік партиясына қызығушылық танытпағанын және Какуэй Танакаға да «дауыс бергенін» мәлімдеді. Никсонның сапары Қытайды АҚШ саудасына ашуға ықпал етті, нәтижесінде АҚШ инфляциясына төмендетуші күш түсті. Сапардан кейін Қытай мен АҚШ арасындағы қарым-қатынас жақсарған сайын, Қытайдың қиын-қыстау аймақтарындағы негізгі және ауыр өнеркәсіпті дамытуға бағытталған «Үшінші майдан» кампаниясына назар аудару азайды. АҚШ пен Қытай арасындағы жақындасу, Кеңес Одағының басқыншылығынан қорқумен қатар, «Үшінші майдан» құрылысын тудырған басқыншылық қорқынышын азайтты. 1979 жылы қаңтар-ақпан айларында Дэн Сяопин АҚШ-қа мемлекеттік сапар жасады, бұл ҚХР-дың жоғары лауазымды басшысының АҚШ-қа алғашқы ресми сапары болды. Дэн Ақ үйінде өткен мемлекеттік кешкі ас кезінде сол кездегі президент Джимми Картермен және бұрынғы президент Никсонмен кездесті.