Кіріспе
Француз сәулетшісі Николя Анри Жардэн (1720 жылдың 22 наурызы – 1799 жылдың 31 тамызы) – француз сәулетшісі. Сен-Жермен-де-Нуайер, Сена және Марна департаментінде туған Жардэн Дания-Норвегияда 17 жыл архитектурашы ретінде Дания королі сарайында қызмет етті. Ол Дания-Норвегияға неоклассицизмді әкелді.
Nicolas Henri Jardin (22 March 1720 – 31 August 1799) was a French architect. Born in St. Germain des Noyers, Seine et Marne, Jardin worked seventeen years in Denmark–Norway as an architect to the Danish royal court. He introduced neoclassicism to Denmark–Norway.
Алғашқы оқыту және Италияға студенттік сапар
Жарднның өзінің мәлімдемесіне сәйкес, ол он жасында сәулет өнерін оқуды бастаған. Тәуелсіз дереккөздер оның француз сәулет академиясында (Académie royale d'architecture) 1738 жылдан кешіктірмей, тіпті одан бұрын оқығанын растайды. Ол А. С. Молеттің басшылығымен білім алды және 22 жасында собордағы хор немесе ғибадатхананы жобалағаны үшін сәулет өнерінің бас жүлдесін (Prix de Rome) жеңіп алды. Бұл жүлде оған саяхатқа қаражат берді, ол 1744 жылы Италияға саяхаттау үшін пайдаланды. Ол 1744-1748 жылдары Римдегі француз академиясында оқыды, академияның қаражатында тұрды. Сонымен қатар, ол иезуит дін қызметкері және физик Руггеро Джозеф Босковичтан математика мен геометрияны, ал Джузеппе Вазиден графиканы оқыды. Римде инженерлік саласын да оқыған болуы мүмкін. Италияда ол сол кезде студенттік сапарда болған, сонымен қатар мүсінші Jacques François Joseph Saly-мен дос болды. Сали бірнеше жылдан кейін оның болашағында маңызды рөл атқарды. Олардың екеуі де замандас Джованни Баттиста Пиранезидің ықпалында болды, ал римдік қираған орындарға деген қазіргі қызығушылық Еуропаның ортақ тарихын еске түсіріп, жаңа, әмбебап дизайн стиліне шабыттандыруы мүмкін еді. Ол 1753-1754 жылдары Парижде Мишель Танневотпен бірге тұрақты сәулетші болып жұмыс істеді.
Иконография
Жан Барбоның 1748 жылғы Маскарадқа арналған, Парсы елшісі ретінде Жарденді бейнелейтін картинасы, Бове, Уаз департаментінің мұражайы.
Данияда жұмыс істеуге арналған патшалық шақыру
Оның досы және отандасы, 1752 жылы Данияда патша сарайында жұмыс істеуге шақырылған мүсінші Жак Франсуа Жозеф Сали, 1749 жылы құрылысы басталған Фредерик шіркеуінің (Фредерикскирке) жобасын жасау және салу үшін Николай Эйгтведтің орнына Жарденді лайықты деп ұсынды. Эйгтведтің қайтысынан кейін бірнеше ай өткен 1754 жылдың 12 қазанында Жарденді Данияға әкелу туралы келісім жасалды, ол өзіне де, жас және тәжірибесіз інісі Луи Анри Жарденге де айтарлықтай жылдық жалақы көздеді. Ағайындылар сол күзде Копенгагенге келді, және 1755 жылдың 15 қаңтарында екеуі де Дания Корольдік өнер академиясының (Det Kongelige Danske Kunstakademi) мүшелері болып тағайындалды. Олар академия мектебінде профессорлар болып тағайындалды, онда дания тілін білмегендіктен француз тілінде дәріс оқыды, ал студенттер оларды түсінбеді. Бірақ бұл сол кездегі сирек жағдай емес еді, өйткені академияның көптеген оқытушылары, әсіресе француздар, шетелдіктер еді, тіпті оның директоры, дос Жак Сали де солардың қатарында болды. Николя Анри сәулет өнерінен профессор, ал оның інісі 1755 жылдан бастап перспективадан профессор болды.
Фредерик шіркеуі және басқа да тапсырмалар
1 сәуірде 1756 жылы Жарден Фредерик шіркеуі жобасын басқаруға кірісті. Оның алғашқы құрылыс суреттері Данияда бұрынғылардан мүлдем өзгеше болды және Клод Николас Леду мен Этьен Луи Буйе келешектегі стильдерін болжады. Дегенмен, оларды іске асыруға қажетті қыруар шығын болғандықтан жоспарлар қабылданбады. 1756 жылдың жазында Фреденсборг сарайында жаңа суреттер жиынтығын ұсынды, Патша Корольдік құрылыс комиссиясының бұл жоспарлар да тым қымбат деген пікіріне қарамастан, оларды қабылдады. Патша жобаға қаржы бөлді, бірақ толық қаржыландыру ешқашан іске аспады. Жоспарлар монументалды болды, жұмыс баяу өрбіді. 1760 жылы оның ізашары Лориц де Тураның қайтысынан кейін Николас Анри Даниядағы барлық патшалық сарайлар мен ғимараттарға, сондай-ақ саябақтарға жауапты Корольдік құрылыс меңгері болып тағайындалды және 1770 жылға дейін осы лауазымды сақтап қалды. Ол сонымен қатар Николай Эйгтвед 1754 жылы қайтыс болғаннан кейін, Амалиенборгтағы құдіретті мемлекет қайраткері және көшбасшы, сот маршалы (хофмаршал) Адам Готтлоб Мольтке сарайының, бүгінде Кристиан VII сарайы ретінде танылған Мольтке сарайының ішкі әрлеуін (1756–1759) өз міндетіне алды. Оның кіші інісі 1759 жылы Шарлоттенборгта 29 жасында дүние салды. Николас Анри оның оқытушылық қызметін жалғастырды. 1760 жылға дейін Флоренция және Болонья академияларының құрметті мүшесі атанды. 1759 жылы Гентофтеге жақын Бернсторф сарайы (1759–1765) және Лундехаведегі, қазір Хельсингердегі Мариенлист сарайы (1758–1762) құрылысын бастады. Йоахим Вассершлебемен бірлесіп жасалған Бернсторф сарайындағы бақтың жұмысы 1768 жылға дейін аяқталды. 1762 жылы Париждегі француз өнер академиясының корреспондент-мүшесі болды. 1762–1763 жылдары Францияға сапар жасады. 1764 жылы Фредерик шіркеуінің биіктігі негізден 9,4 метрді құрады. 1765 жылы ол "Фредерик V патшалық шіркеуінің жоспарлары, көлденең қималары және фасады" деп аталатын мыс гравюрасы бар үлкен фолио жариялады.
Патшалық сарайындағы өзгерістер
1766 жылы 14 қаңтарда оның адал қолдаушысы король Фредерик V қайтыс болды және жас, тұрақсыз Кристиан VII патша болды. 1768-1769 жылдары ол Францияға, Англияға, Голландияға және Бельгияға, ішінара Йоханнес Видевельтпен бірге саяхаттады. 1769 жылға дейін ол Марсельдегі академияның құрметті мүшесі атанды. 1769 жылы Францияда Әулие Михаил орденін алды. 1770 жылы құрылыс жұмыстарының қазіргі қарқынымен Фредерик шіркеуінің сыртқы бөлігі 1797 жылға дейін аяқталмайтыны, ал ішкі бөлігін аяқтауға тағы 50 жыл қажет екені есептелді. Иоганн Фридрих Струензеедің шығындарды қысқарту шараларына байланысты 1770 жылы 9 қарашада құрылыс жұмыстарын уақытша тоқтату туралы корольдық қаулы қабылданды. Құрылысқа қатысты мұңқалар, машиналар мен материалдар аукционға сатылды, ал Джарден шіркеу құрылысының шебері лауазымынан босатылып, тиісті төлем алды.
Даниядан кетіп, Францияға оралу
1771 жылдың басында Струензе биліктен құлады, ал елдің жалпы көңіл-күйі биліктегі барлық шетелдіктерге қарсы бұрылды. Жардэн 1771 жылдың 26 наурызында Академиядағы профессорлық қызметінен кетіп, Даниядан кетіп қалды. Академияда оның студенттерінің арасында Каспар Фредерик Харсдорф, Георг Эрдман Розенберг, Кристиан Йозеф Зубер және Ханс Несс болды. Оның досы және 17 жылдан астам Академия директоры болған Жак Сали үш айдан кейін лауазымынан кетті. Жардэн 1772 жылы Академияның құрметті мүшесі атанды. 1771 жылдың 23 желтоқсанында ол Париждегі Француз өнер академиясының мүшесі болды. 1778 жылдың 11 мамырында король Людовик XV оны Корольдік сәулетші деп тағайындады. 1792 жылдың 10 наурызында ол Париждегі Француз өнер академиясының бірінші сынып мүшесі болды. Француз революциясының Террор кезеңінде (1793-1794) Жардэн туған қаласына қайтып келді. Ол 1799 жылы қайтыс болды. 1795 жылы Каспар Фредерик Харсдорф Фредерик шіркеуінің құрылысын жалғастыру үшін жаңа жоспарлар ұсынды, бірақ нақты құрылыс 1874 жылы Фердинанд Мелдал басшылыққа келгенге дейін басталмады.