Кіріспе
Американдық библиялық ғалым және теолог (1946 жылы туған)
Ричард Эллиотт Фридман (5 мамыр 1946 жылы туған) – американдық библиялық ғалым, теолог және аудармашы, қазіргі уақытта Джорджия университетінің еврей тануы жөніндегі Энн және Джей Дэвис профессоры. Фридман Нью-Йорк штатының Рочестер қаласында дүниеге келген. Ол Майами университетін (BA, 1968), еврей теологиялық семинариясын (MHL, 1971) және Гарвард университетін (Th.M. еврей тіліндегі Киелі кітап, 1974; Th.D. еврей Киелі кітабы және Таяу Шығыс тілдері мен мәдениеттері, 1978) бітірген. 1994 жылдан 2006 жылға дейін ол Калифорния университетінде, Сан-Диегода еврей мәдениетінің Катзин профессоры болды. Содан кейін Джорджия университетінің Дінтану факультетіне қосылды, қазіргі уақытта еврей тануы жөніндегі Энн және Джей Дэвис профессоры қызметін атқарады. Фридман еврей тілі, Киелі кітап және еврей тануы пәндерін оқытады. Ол Кембридж және Оксфорд университеттерінде қонақ ғылыми қызметкер болып, Иерусалимдегі Америкалық Шығыс зерттеу мектебінің аға ғылыми қызметкері болды. Ол Дәуіт қаласы жобасының археологиялық қазбаларына қатысты. "Киелі кітапты кім жазды?" еңбегінде ол құжаттық гипотезаға жаңа талдау ұсынады.
Richard Elliott Friedman (born May 5, 1946) is an American biblical scholar, theologian, and translator who currently serves as the Ann and Jay Davis Professor of Jewish Studies at the University of Georgia. Friedman was born in Rochester, New York. He attended the University of Miami (BA, 1968), the Jewish Theological Seminary (MHL, 1971), and Harvard University (Th. M. in Hebrew Bible, 1974; Th. D. in Hebrew Bible and Near Eastern Languages and Civilizations, 1978). He was the Katzin Professor of Jewish Civilization: Hebrew Bible; Near Eastern Languages and Literature at the University of California, San Diego, from 1994 until 2006, whereupon he joined the faculty of the University of Georgia's Religion Department, where he is currently the Ann and Jay Davis Professor of Jewish Studies. Friedman teaches courses in Hebrew, Bible, and Jewish Studies. He was a visiting fellow at the University of Cambridge and the University of Oxford; and a Senior Fellow of the American Schools of Oriental Research in Jerusalem. He participated in the City of David Project archaeological excavations of biblical Jerusalem. In his work Who Wrote the Bible?, he provides an updated analysis of the documentary hypothesis.
P және D көздерінің шығу тегі
Фридман Киелі кітаптың P дерегі Езекия заманында жазылған деп санайды. Мысалы, P «діннің біртұтануын баса көрсетеді: бір орталық, бір құрбандық тастағы, бір киелі шатыр, құрбан шалуға арналған бір орын. Орталықтандыруды бастаған патша кім? Езекия патша». Фридман мен Джулиус Веллхаузеннің Израиль дінінің қалыптасуы туралы теорияларын қолдайтындардың пікірінше, P – Аарондық дін қызметкерлерінің еңбегі. Олар – Мұса да, Қорах та, басқа леуіліктер де емес, орталық құрбандық тастағында билік жүргізген дін қызметкерлері. Дің қызметкерлері тек Һаронның ұрпақтары ғана бола алады. Фридман одан әрі былай деді: «P әрқашан екі бөлек топты айтады, дін қызметкерлерін және леуіліктерді. Дің қызметкерлері мен леуіліктер арасындағы айырманы заң жүзінде бекіткен патша кім? Езекия патша». «Шығарлар» кітабында нақты айтылған:
«Езекия дін қызметкерлерін және леуіліктерді міндеттеріне сәйкес бөліп берді – дін қызметкерлеріне және леуіліктерге тиіс жұмыстарды тапсырды» (Шығарлар 31:2 (ҚД)).
Фридман «P-ні жасаған Аарондық дін қызметкерлерінің қарсыластары болды, олар Мұсаны, емес Һаронды өздерінің үлгісі деп қарастырды. Яһудада Мұсаның күшінің ең айқын белгісі қандай? «Нехуштан» – қола жылан. Дәстүр бойынша, оны Мұса жасаған. Ол адамдарды жылан шағудан құтқаруға қабілетті еді. «Нехуштанды қиратқан патша кім? Езекия». Фридман сондай-ақ, Еремия пайғамбар мен оның хатшысы Барух бірлесіп жұмыс істеген, сонымен қатар D дерегі, Девтономист, Девтономия, Ешуа, Төрешілер, Самуил және Патшалар кітаптарын жазған немесе қайта жазған адам болды деп санайды. «Киелі кітапты кім жазды?» деген кітабында ол осы сәйкестілікті растайтын дәлелдер келтірді және Талмудта Еремияның Патшалар кітабының авторы ретінде танылғанын атап өтті. Оның пікірінше, Киелі кітаптың бұл бөлігін яһудилер мен Яхве арасындағы келісімге негізделген, Израильге мәңгілік өркендеуді уәделеген, бірақ олардың тек Яхвеге ғана құлшылық етуін талап ететін маңызды теологиялық тарих ретінде қарастыру керек. Яһуди тарихы адалдықсыздық, жеңіліс, өкініш, кешірім циклі арқылы жазылған. Оның сөзіне қарағанда, тарих алғаш рет Жосия патшаның ең құдайға қорқынышпен қараған патша ретінде аяқталды, бірақ кейіннен 586 ж.б.д. патшалық құлағаннан кейін қайта жазылды, Манасаның зұлымдықтарына кінә тағылып, «Жосия сияқты патша ешқашан болған емес. Бірақ Яхве Манасаның оған деген ашуын басып, Яһудаға жасаған барлық зұлымдықтары үшін өшін алмай қойды» (2 Патшалар 23:25–26) деп жазылған.
Мысырдан шығу туралы
Фридман өзінің 2017 жылғы "Исход: қалай болды және неге маңызды" кітабында, Мысырдан шығуға бар болғаны бірнеше мың адам қатысқандығын, олардың фараон Рамсес II немесе оның ұлы фараон Мернептахтың тұсында Мысырдан кеткенін айтады. Бұл топ кейіннен израильдіктермен бірігіп, Қанаанда Яхвеге табыну және монотеизм/монолатрия идеясын әкелді, бұл фараон Ахенатонның діни реформаларынан шабыттанған болуы мүмкін. Израильде Яхве культі Қанаандық құдай Иел культін ығыстырып, израильдіктердің діни санасында екі құдай біріккендей болды. Осы көшіп келгендердің тобы кейін Леви тайпасын құрады. Фридман бұл монотеизмнің қалыптасуы үшін өте маңызды болды деп санайды. Фридман гипотезасын қолдау үшін Киелі кітаптағы левиліктердің египеттік аттарын мысалға келтіреді. Мұса, Аарон, Финеес және басқа да аттар египеттік текті болуы мүмкін. Фридман сонымен қатар, Шатырдың Рамсес II-нің шайқас шатырына ұқсастығын атап көрсетеді. Фридман Тораның левилік көздерінде "Өз жеріңдегі жат жұрттықтарға жақсы қарай беріңдер, өйткені сендер де Мысыр елінде жат жұрттықтардың бірі болдыңдар" деген үкімге жиі сілтеме жасайды. Фридманның пікірінше, Яхве есімі Шасу құдайы Йхв-дан шыққан болуы мүмкін, оның болуы фараон Аменхотеп III (б.з.д. 14 ғасыр) және Рамсес II (б.з.д. 13 ғасыр) тұсындағы екі египеттік мәтінде куәландырылған. Фридман левиліктер Яхвемен Мидианда кездескен болуы мүмкін деген гипотезаны да ұсынады. Фридман еврей монотеизмінің Вавилон тұтқындығында пайда болды деген идеяны жоққа шығарады (Дейтеро Исаияға қараңыз) және монотеизм/монолатрия тұжырымы б.з.д. 12 ғасырдан бері израильдіктерде болғанын, бірақ көптеген ғасырлар бойы политеистік топтардан күшті қарсылыққа тап болғанын айтады. Кітап Томас Рёмер, Кэрол Майерс және Томас Е. Леви сияқты бірнеше библиялық ғалымдар мен археологтардан, сондай-ақ Publishers Weekly, The Christian Century және The Jewish Journal сияқты басылымдардан жағымды пікірлер алды.
The name Yahweh, according to Friedman, was probably inspired by the Shasu deity Yhw, whose presence is attested by two Egyptian texts from the time of Pharaohs Amenhotep III (14th century BCE) and Ramesses II (13th century BCE). Friedman also hypothesizes the Levites may have encountered Yahweh in Midian. Friedman also rejects the idea that Jewish monotheism was born during the Babylonian captivity (see Deutero Isaiah) and argues that the concept of monotheism/monolatry was present in the Israelite people since the 12th century BCE, although for many centuries it met strong resistance from polytheistic sectors of Israel. The book has received positive blurbs from several biblical scholars and archaeologists like Thomas Römer, Carol Meyers and Thomas E. Levy and from publications like Publishers Weekly, The Christian Century and The Jewish Journal.
Жазбалар
Ричард Эллиот Фридман, Киелі кітапты кім жазды?, Харпер Сан-Франциско, 1987 (екінші басылым 1997). Ричард Эллиот Фридман, Құдайдың жоғалуы: құдайлық сыр, Литтл, Браун және компания, 1995. Ричард Эллиот Фридман, Құдайдың жасырын жағы, Харпер Сан-Франциско, 1996. Ричард Эллиот Фридман, Киелі кітаптағы жасырын кітап, Харпер Сан-Франциско, 1999. Ричард Эллиот Фридман, Тораға түсініктеме, Харпер Сан-Франциско, 2003. Ричард Эллиот Фридман, Көздері ашылған Киелі кітап, ХарперУан, 2009. Ричард Эллиот Фридман және Шоуна Долански, Библия қазір, Оксфорд университетінің баспасы, 2011. Ричард Эллиот Фридман, Шығу, ХарперУан, 2017.