Кіріспе

Неміс азаптау құрбаны, 9/11 комиссиясының баяндамасында ұқсас есіммен аталған адам – Халед Эль-Масри (кейде Халид Эль-Масри деп те аталады). Эль-Масри аштық жариялағаннан және "Тұз шұңқыры" деп аталатын түрмеде төрт ай ұсталғаннан кейін, ЦРУ оның қамауылғаны қателік екенін мойындады және оны босатты. Ол 2001-2005 жылдар аралығында ЦРУ-дың террористік желілерді жою науқаны барысында ұстаған, шамамен 3000 тұтқынның, оның ішінде "Әл-Қаиданың" бірнеше маңызды көшбасшыларының бірі деп саналады. Апелляциялық сот та бұл істі қараудан бас тартты, ал 2007 жылдың желтоқсан айында АҚШ Жоғарғы Соты да істі қабылдаудан бас тартты. 2012 жылдың 13 желтоқсанында Эль-Масри Страсбургтегі Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сотта 34-бап бойынша сот процесін жеңіп алды. Сот оның ЦРУ агенттері ұстаған кезде азапталғанын анықтады және Македонияның оны елде ұстағанда зорлағаны және азаптауға мүмкіндік бар екенін білген күйінде ЦРУ-ға тапсырғаны үшін жауапты екенін мәлімдеді. Оған өтемақы төленді. Бұл ЦРУ-дың тұтқындарға қатысты әрекеттерін заңды түрде азаптау деп танудың алғашқы жағдайы болды. Еуропалық сот осы құпия бағдарламаларда АҚШ-пен ынтымақтастық жасаған елдерді айыптады.

Жеке өмірбаяны

Эль-Масри Кувейтте ливандық ата-аналардан дүниеге келді. Ол Ливанда өсті. 1980-ші жылдары Ливан азаматтық соғысы кезінде Германияға көшіп келді, онда саяси пана сұрады, себебі ол соғыс жылдары Ливан үкіметіне қарсы күрескен Ислам біріктіру қозғалысының мүшесі болған. Оған пана берілді. 1994 жылы ол неміс әйелімен бұрынғы некесі арқылы неміс азаматтығын алды, кейіннен олар ажырасты. 1996 жылы Эль-Масри Германияның Ульм қаласында ливандық әйелге үйленді. Олардың бес баласы бар.

Македониядағы ҰҚК-ның адам ұрлау және азаптау

2003 жылдың соңында Эль-Масри Ульмдегі үйінен Скопьеге қысқа демалысқа сапар шекті. 2003 жылдың 31 желтоқсанында Македония шекара қызметкерлері оны ұстады, себебі оның есімі (рим транслитерациясындағы айырмашылықтарды ескермегенде) «Әл-Қаида» Гамбург ұяшығының жетекшісі деп саналатын Халид әл-Масриге ұқсас еді, сондай-ақ Эль-Масридің неміс паспортының жалған болуына күдік болды. Ол үш аптадан астам уақыт Македониядағы мотельде ұсталып, оның іс-әрекеттері, байланыстары және Ульмдегі мешіт туралы сұрақтарға жауап берді. Македония билігі жергілікті ЦРУ бөлімшесіне хабарласты, ал олар өз кезегінде агенттіктің Вирджиния штатындағы бас кеңсесіне хабарлады. 2005 жылдың 4 желтоқсанында «Вашингтон Пост» газетінде жарияланған мақалада ЦРУ агенттері Эль-Масриді Македониядан алып кетуге бола ма, жоқ па, деген мәселені талқылағандары айтылды. Бұл шешімді ЦРУ-ның терроризмге қарсы күрес орталығының «Әл-Қаида» бөлімінің басшысы Альфреда Франсис Биковский «Эль-Масридің терроризмге қатысы болуы мүмкін» деген ойға сүйене отырып қабылдады; оның есімі күдікті террорист Халид әл-Масриге ұқсас болды. 2004 жылдың 23 қаңтарында Македония билігі Эль-Масриді босатқан кезде, американдық қауіпсіздік қызметкерлері оны дереу ұрлап кетті. Кейін Эль-Масри оларды «қара түсті ұрлау тобының» мүшелері деп сипаттады. Олар оны ұрып-соғып, тасымалдау үшін ректальді тампонмен есінен айырды. «ЦРУ оның киімін шешіп, бетін жапқылап, қол-аяқтарын байлап, тампон арқылы зорлады – ЦРУ терминологиясында, оны «ұстау шогына» түсірді, ал Македония шенеуніктері бәрін көзбен көрді».

Ауғанстандағы "тұз ордасы"

2006 жылы босатылғаннан кейін Эль-Масри Лос-Анджелес Таймс газетінде Ауғанстанда ЦРУ ұстаған кезде оны ұрып-сапқылап, қайталап сұраққа тартып жазды. Сондай-ақ, ол күзетшілердің оның тіке ішегіне бір затты күштеп енгізгенін айтты. Ол жалаңаш, лас бөлмеде ұсталды, ішу үшін тек азын-аулақ тамақ пен сарқып кеткен су берілді. ЦРУ бас инспекторының баяндамасына сәйкес, Эль-Масридің неміс паспортының нақтылығы оны ұстағаннан кейін үш ай өткен соң ғана тексерілді. Тексеру нәтижесінде ЦРУ-ның техникалық қызмет басқармасы оның рас екенін және оны әрі қарай ұстаудың себебі болмайтынын анықтады. Эль-Масри Буш әкімшілігінің «жоғары құнды тұтқын» деп сипаттаған Маджид Хан да «Тұз шұңқырында» осы уақытта оның қасында ұсталғанын хабарлады. АҚШ-тың Мэриленд штатындағы Катонсвилл қаласының бұрынғы тұрғыны Ханды 2006 жылдың 5 қыркүйегінде АҚШ әскери күзетіне және Гуантанамо түрмесіне жібермес бұрын ЦРУ тағы үш жарым жыл ұстады. Кейін ол сол кезде оның босатылуы алдау екенін және оны өлтіретінін ойлағанын айтты. Оны Албания күзетшілері ұстады, олар оның шаршаған және ұқыпсыз сыртқы түріне қарап, оны террорист деп ойлады. Ол Германияға қайтарылды. Оның әйелімен қайта қосылуына уақыт кетті; ол туралы көптен бері ешқандай хабар болмағандықтан, ол оның отбасын тастап кетіп, Ливандағы туыстарына оралды деп ойлады.

Оқиғалар шегі

2005 жылдың 9 қаңтарында The New York Times журналистері Дон ван Натта мен Суад Мехеннет Ел-Масри ісі туралы мәліметті бірнеше айлық зерттеуден кейін жариялады. Ван Натта мен Мехеннет сондай-ақ Германия және Македония билігінің қатысы туралы материалдарды да дайындады. Кейін Мехеннет Алжир және басқа елдерге сапар шегіп, Эль-Масримен бірге ұсталған тұтқындармен сұхбаттасты. 2005 жылдың 9 қарашасында Reuters агенттігі хабарлағандай, неміс прокуроры Эль-Масридің "белгілі емес адамдар" тарапынан ұрлануын тергеп жатыр, ал тағы бір адвокат Манфред Гнидич АҚШ-қа азаматтық өтемақы талабымен жүгіну үшін ұшатын болады. АҚШ билігі Эль-Масридің оқиғасын нақтыламағанын не жоққа шығармағанын атап өтті. 2005 жылдың 4 желтоқсанында The Washington Post газетінде жарияланған мақалада ЦРУ бас инспекторы Эль-Масри ісін қоса, бірқатар "қателікпен жасалған экстрадициялар" бойынша тергеу жүргізіп жатқаны айтылды. 2005 жылдың 6 желтоқсанында Америка Азаматтық Бостандықтар Одағы (ACLU) Эль-Масриге АҚШ-та бұрынғы ЦРУ директоры Джордж Тенетке және ЦРУ оны тасымалдау үшін жалға алған жеке ұшақтардың иелеріне қарсы сотқа шағымдануға көмектесті. Эль-Масри видеокөпір арқылы қатысуға мәжбүр болды, себебі АҚШ билігі оның ұшағы АҚШ-қа қонған кезде кіруге рұқсат бермеді. Кейбір баспасөз хабарларында американдықтардың оған кіруіне тыйым салуы оның аты бақылау тізімінде қалғандығымен және Халид әл-Масримен шатастырылғандығымен байланысты делінген. Бірақ оның адвокаты Манфред Гнидичтің де кіруіне тыйым салынды. 2005 жылдың желтоқсан айында Эль-Масри Лос-Анджелес Таймс газетінде өзінің басынан өткендері туралы бірінші тұлғада баяндама жариялады. Time журналы 2006 жылдың 2 наурызында Эль-Масридің 1980-жылдардың басында Ливан азаматтық соғысы кезінде Триполиде алавиттермен соғысқан "эль-Таухид" деп аталатын радикалды ливандық сунниттік исламистік ұйымның жетекшісі болуы мүмкін екенін хабарлады. Неміс басылымдарының мәліметінше, 1985 жылы Эль-Масри Германияға босқындыққа өтініш берген кезде ол "эль-Таухид" ұйымының мүшесі екенін мәлімдеген. 2006 жылдың 18 мамырында АҚШ федералды округ сотының судьясы Т.С. Эллис III Эль-Масридің ЦРУ-ға және оның тасымалына қатысы бар деп саналатын үш жеке компанияға қарсы сот ісін қабылдамады, себебі үкімет бұл "ұлттық қауіпсіздікке қатысты ауыр тәуекел" тудыратынын мәлімдеді. (Бұл құқықтық доктрина мемлекеттік құпиялардың артықшылығы ретінде белгілі. Эллис Эль-Масридің айыптаулары шындыққа сәйкес келсе, ол АҚШ үкіметінен өтемақы алуға құқылы екенін айтты.) Германияның барлау қызметі (BND) 2006 жылдың 1 маусымында Эль-Масридің тұтқындалуы туралы 2004 жылдың мамырында Германия үкіметіне ресми түрде хабарланғанға дейін 16 ай бұрын білгенін мәлімдеді. Германия бұған дейін Эль-Масридің 2004 жылдың мамырында елге оралғанға дейін ұрлануы туралы білмегенін мәлімдеген. 2006 жылдың 26 шілдесінде ACLU "Халед Эль-Масридің АҚШ үкіметіне қарсы берген сот арызының соңғы рет қабылданбауына шағымданатынын" жариялады. ACLU адвокаты Бен Визнердің сөзіне қарағанда, "егер бұл шешім күшінде қалса, үкімет тіпті ең ұятты әрекеттерін жауапкершіліктен қорғау үшін шексіз мүмкіндікке ие болады". 2006 жылдың 4 қазанында The Washington Post газетінде Мюнхен прокурорлары Эль-Масридің ұрлануы бойынша тергеуді қиындататын АҚШ билігінің ынтымақтаспауына шағымданды. Мақалада Мюнхен прокурорларының ұрлауда рөл атқарды деп санайтын 20 ЦРУ қызметкерінің аты-жөндері немесе белгілі псевдонимдері бар екені айтылды. 2007 жылдың 31 қаңтарында Мюнхен прокуроры Кристиан Шмидт Сомерфельд Эль-Масриді ұстауға қатысы бар деген күдікпен 13 адамға қамау ордері шығарылғанын хабарлады. АҚШ-тың құпия ақпаратына сәйкес, 2007 жылдың 6 ақпанында АҚШ ресми тұлғалары Германия үкіметін халықаралық ордерлер беруден бас тартуға ескертті, мұндай әрекет екі ел арасындағы қарым-қатынасқа кері әсер етуі мүмкін екенін айтты. 2007 жылдың 21 ақпанында Германия үкіметі ордерлерді Интерполға жіберу туралы шешім қабылдады. 2007 жылдың 2 наурызында АҚШ төртінші апелляциялық соты El Masri v. Tenet ісі бойынша төменгі сот шешімін күшінде қалдырды. 2007 жылдың 30 сәуірінде Германия Федералды Конституциялық соты Мюнхен прокуратурасының Эль-Масридің адвокатының телефондарын тыңдауын конституцияға қайшы деп тапты. Прокуратура тыңдауды талап етіп, ЦРУ-ның "жағдайды шешу үшін" адвокатпен байланысқа түсетінін мәлімдеді. 2007 жылдың маусым айында ACLU Эль-Масридің ісі бойынша АҚШ Жоғарғы Сотына кассациялық шағым берді. 2007 жылдың 12 шілдесінде Еуропалық Парламент 2006 жылғы Македонияның бұрынғы Югославия Республикасы бойынша прогресс есебін жариялады, онда Македония билігіне ұрлауды тергеуге қатысуға шақыру жолданды. 2007 жылдың шілде айында ЦРУ Эль-Масридің ісін қарастырып, агенттіктің Эль-Масриге қатысты әрекеттерін бағалаған ішкі есеп дайындады. Есепте "барлық агенттік адвокаттары Эль-Масридің экстрадиция және ұстау үшін заңдық талаптарға сай еместігіне келіскені" айтылды. 2007 жылдың қыркүйек айында Германия үкіметі Эль-Масридің ұрлануына қатысы бар деп күдіктелген ЦРУ қызметкерлерін АҚШ-тан ресми түрде экстрадициялау туралы өтініш беруден бас тартты, себебі бұрынғы ресми өтініш қабылданбаған. 2007 жылдың 5 қыркүйегінде Constitution Project Эль-Масридің кассациялық шағымын қолдау үшін құқықтық брифинг, amicus curiae ұсынды. 2007 жылдың 9 қазанында ACLU-ның Жоғарғы Сотқа берген өтініші қарастырылмай қалды. 2008 жылдың 10 маусымында Эль-Масриді өкілдік ететін неміс және американдық құқық қорғаушылары Германия үкіметінен 2007 жылдың қаңтарында берген экстрадициялық өтініштерді қайта қарауға мәжбүрлеу үшін жаңа азаматтық сотқа шағымдануға бағытталған жаңа сот процесін бастады. 2009 жылдың мамырында Испания Ұлттық сотының прокурорлары Эль-Масриді ұрлауға қатысқан тринадцать ЦРУ агентін қамауға алуға бұйрық берді. 2010 жылдың 4 наурызында жазбаша мәлімдемеде Македонияның бұрынғы ішкі істер министрі Хари Костов Эль-Масриді Македония қауіпсіздік органдары ұстағанын, оны сыртқы әлеммен байланыссыз Скопьеде ұстағанын және кейін ЦРУ тобына тапсырғанын растады. 2012 жылдың мамырында Еуропалық адам құқықтары соты Эль-Масри мен Македонияның бұрынғы Югославия Республикасы арасындағы іс бойынша (№ 39630/09) тыңдау өтті, онда ол Македониядағы ұстау кезіндегі және ЦРУ-ға тапсырылған кездегі зиян үшін өтемақы талап етті. 2012 жылдың 13 желтоқсанында Еуропалық адам құқықтары сотының Үлкен палатасы Эль-Масридің баяндамасының күмәнсіздігін растады және "Македония оның азапталуына және нашар қарым-қатынасқа" жауапты екенін мәлімдеді. 2016 жылдың маусымында ACLU FOIA бойынша 2007 жылдың шілдесіндегі ЦРУ-ның ішкі есебінің өңделген нұсқасын алды. 2018 жылдың 28 наурызындағы хатта Македонияның Сыртқы істер министрі Никола Димитров 2004 жылы болған "өкіметтің дұрыс емес әрекеттеріне" байланысты "шынайы кешірім тіледі" және "шексіз өкініш білдірді".

Басқа да заңдық мәселелер

2007 жылдың 17 мамырында Эль-Масри өрт қоюға қатысты күдікпен тұтқындалды. Die Welt Online басылымының хабарлауынша, мәселе Эль-Масридің сәуір айында Баварияның Ной-Ульм қаласында METRO клуб дүкенінен сатып алған iPod-ты қайтаруға байланысты туындаған. Ол iPod сатып алғаннан кейін бірнеше сағаттан соң істен шыққан деп мәлімдеді. Ол ақшаны қайтарып беруге тырысқанда, дүкен бас тартты, жағдай дауға ұласты. Эль-Масри әйел қызметкердің бетіне түкіріп, дүкенге кіруіне тыйым салынды. 2007 жылдың 17 мамырында Эль-Масри Metro дүкенінің есігін теуіп, бензин құйып өрт қойды. Өрт салдарынан шамамен 90 000 евролық зиян келді. Ешкім зардап шекпеді. Эль-Масри қылмыс орнына жақын тұтқындалды. Тұтқындалғаннан кейін судья оны психиатриялық ауруханаға жатқызуға бұйырды. 18 мамырда Эль-Масридің адвокаты Манфред Гнидич клиентінің дүкенді өртегенін мойындады, бірақ оны клиентінің бұрынғы зорлық-зомбылыққа ұшырауымен байланыстырды және Германия үкіметі Ауғанстаннан оралғаннан кейін оған жеткілікті емдеу көрсетпегенін айтты. Ол оқиғадан аз уақыт бұрын клиенті үшін ұзақ мерзімді терапия сұраған, өйткені Эль-Масри өзін қауіпті сезінгенін және оны машиналар мен бейтаныс адамдар қуып жететініне сенгенін мәлімдеді. Ол өрт қою әрекетінің импульстік болғанын және одан ірі өрт шығуы мүмкін емес екенін айтты. Соттар Эль-Масридің ЦРУ-мен ұрлануына дейін заң бұзбағанын және оның психикалық жарақат алғанын мойындады, бірақ бұл зорлық-зомбылық әрекеттерін ақтамайды деп мәлімдеді. Ол үкімнен босатылды. 2009 жылдың 11 қыркүйегінде Эль-Масри Ной-Ульм қаласының әкімі Геральд Ноеренбергке шабуыл жасағаннан кейін тұтқындалды. Шабуылға дейін Эль-Масри Ноеренбергпен кездесуге тырысты, бірақ полиция оны кеңсеге кіргізбей, қайтарды. Ол содан кейін алты баласының үшеуімен бірге кеңсеге басып кірді, Ноеренбергтің бетін бірнеше рет ұрып, оның үстінен орындық лақтырды. Ол шабуылдан екі сағаттан кейін Сенденде тұтқындалды. Ол шабуыл жасағанын мойындады, бірақ сол кездегі себептерін айтпады. Түрмеден жазған хатында қаланың бордельдерге лицензия беруді көбейтуіне наразылық білдірді, олардың бірі мұсылман намаз оқитын бөлмені құрметсіздікке ұшыратқанын айтты. 2010 жылдың 30 наурызында оған екі жылға бас бостандығынан айыру жазасы берілді. Оның адвокаты Манфред Гнидич Эль-Масридің құпия қызметтердің оны бұзуға немесе жұмысқа алуға тырысып, оны қудалап жүргенін сезінетінін және шағымдануды жоспарлап отырғанын түсіндірді.

Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот

Эль-Масри Македония үкіметіне қате тұтқындалғаны, азапталуы және ЦРУ-ға тапсырылғаннан кейін зорлық-зомбылыққа ұшырағаны салдарынан туған "қайғы-қасірет пен психикалық күйзелісі" үшін өтемақы талап етті. Сот Эль-Масриге 60 000 евро өтемақы төледі. Сот Эль-Масридің Македонияда күштеп ұрлануын, ұстауын және азапталуын, сондай-ақ Ауғанстанға күштеп жіберуін мәжбүрлі түрде жоғалып кету деп бағалады. Сот Эль-Масридің айыптауларын бұрынғы тергеулердегі ұшу логтары және оның денсаулығына қатысты сот-медициналық сараптамалармен растады. Бұл ЦРУ-дан босатылғаннан бері Эль-Масриге қатысты соттың алғашқы оң шешімі болды. Голдстон сондай-ақ, сот шешімінің "ЦРУ және олармен ынтымақтасқан үкіметтердің 11 қыркүйекке кейінгі терроризмге қарсы күресте қолданған ең жаман тәсілдерін толық айыптауы" екенін айтты.