Кіріспе

Қазіргі Калифорния штатын зерттеу, АҚШ, 1769-1770 Портола экспедициясы - 1769-1770 жылдары Испанияның зерттеу сапары. Бұл қазіргі Калифорнияның ішкі аймағын зерттеудің алғашқы еуропалық экспедициясы болды. Бұл топқа Испанияның Калифорния, Баха-Калифорния және қазіргі Мексика мен АҚШ-тың басқа да бөліктерін қамтитын Лас-Калифорнияс провинциясының губернаторы Гаспар де Портола басшылық етті. Бұл экспедиция Альта-Калифорнияның құрылуына әкелді және Солтүстік Американың Тынық мұхит жағалауындағы даулы және зерттелмеген аймақтардағы испандық аумақтық талаптарды нығайтуға ықпал етті.

Өмірбаян

Қазіргі Калифорния жерінде индеецтер өмір сүрсе де, оны 1542 жылы Хуан Родригес Кабрильо Тынық мұхит жағалауын барлағанда, испан империясы өз иелігіне ие болды. Кабрильоның зерттеуі жағалауға 42° солтүстік ендікке дейін талап қойды. Бұл солтүстік шекараны кейіннен АҚШ 1819 жылы Адамс-Онис келісімінде растады. 1579 жылы Англия үшін бәсекелестік талапты Франсис Дрейк атты қарақшы бекітті, ол Манила галеондарымен құрылған Филиппиннен транспацифик бағытты ұстанды және Мендосино мысығының маңында Калифорния жағалауына жетті, одан кейін ол жағалау бойымен оңтүстікке, кем дегенде, Рейес нүктесіне дейін жүзіп кетті. 1596 жылы Испанияға жүзіп бара жатқан португал капитаны Себастьян Родригес Сороменьо (испанша: Sebastián Rodríguez Cermeño) сол жағалаудың бір бөлігін зерттеді, жағалау ерекшеліктерінің сипаттамасын қалдырды. Портола экспедициясы жағалауда жүру үшін Сороменьоның жазбаларының көшірмесін алып жүрді. Сороменхоның соңынан 1602 жылы Себастьян Вискаино келді, оның 1602 жылғы жағалаулық зерттеулері Сан-Диего, Калифорнияның Канал аралдары және Монтерейді қоса алғанда, болашақ отарлау үшін Калифорнияның бірнеше жерлерін зерттеді. Вискаино Мексикадан солтүстікке қарай жүзіп кетті (Кабрилло сияқты), бұл шама мен мұхит ағыны болғандықтан әлдеқайда қиын іс болды. Алайда, Вискаинодан кейін испан империясы келесі 160 жыл бойы осы аймақты қорғауға немесе қоныстандыруға аз ғана күш салды және құрлық арқылы зерттеуді мүлдем жүзеге асырмады. Еуропадағы істер басымдыққа ие болды, теңіздегі барлық биліктерді ұстап тұрды. Бұл жерде испан иезуит миссионерлері Баха-Калифорния түбегінде бірнеше миссионерлік мекемелер құрды. 1767 жылы Испания королі Карл III иезуиттер ордасын Испания патшалығынан қуып шығарды. Каталондық әскери офицер және отаршылдық әкімші Гаспар де Портола Лас-Калифорнияс провинциясының губернаторы болып тағайындалды және иезуиттерді құлатып, оларды колонияда өздерінің миссионерлік желісін құратын францискандармен алмастыруға жіберілді. Осыдан кейін зерттеушілер солтүстікке қарай Сороменхоның "Сан-Франциско шығанағын" табуға, кез келген кездескен ресейлерді қуып, Испанияға ауданын талап етуге және шығанақтың жақсы порт болатынын анықтауға тиіс болды.

Бажа Калифорниядан Сан-Диегоға дейін

Экспедицияның бірінші кезеңі бес топтан тұратын, барлығы Баха-Калифорниядан шығып, солтүстікке қарай Сан-Диегоға қарай бет алды. Үш топ теңіз арқылы, ал қалған екеуі құрғақ жермен, қаптармен жүрді. Сан-Бласта асығыс салынған үш галеон 1769 жылдың басында Сан-Диегоға жөнелтілді: Сан-Карлос, оның капитаны Висенте Вила, корольдік теңіз флотының лейтенанты (оның күнделігі сақталған); Сан-Антонио, оның капитаны Хуан Перес, Палма-де-Майорканың тумасы; және Сан-Хосе. Сан-Бластан Калифорния шығанағын кесіп өтетін үш кеме де Баханың шығыс жағалауына соққымен келіп, сонда жөндеуді қажет етті.

Теңіз арқылы үш топ

1769 жылы 9 қаңтарда Ла-Пастың жағалауында монах Юниперо Серра флагмандық Сан-Карлос пен оның капелланы монах Фернандо Парронды жарылқады. Жозе де Гальвес кемеге отыруға күтіп тұрған ер адамдарға сөйлеп, олардың соңғы бағыты Монтерей екенін және олардың үндістер арасында қасиетті крест отырғызу миссиясын жариялады. Сан-Карлос кемесінде капитан Висенте Виламен бірге монах Паррон, оның соңынан 25 каталондық еріктімен лейтенант Педро Фагес, сапарды суреттеп, карталар жасаған картограф Мигель Костансо, хирург Педро Прат және экипаж құрамында 23 теңізші, екі темірші, екі жігіт, төрт аспаз және сержант Хорхе Эсторасеа барлығы 62 адам болды. Сан-Карлос кемесі зәкірін көтеріп, Калифорния шығанағынан оңтүстікке қарай кетіп, Кабо-Сан-Лукасты айналып өтіп, солтүстіктегі Тынық мұхит жағалауына қарай бет алды. 15 ақпанда Гальвес Сан-Антонионы жіберді, оның капитаны Хуан Перес болды, Кабо-Сан-Лукастан; Францискан монахтары Хуан Вискаино және Франсиско Гомес капеллан ретінде қызмет етті. Сан-Антониода теңізшілер, аспаздар, ағаш ұсталары мен теміршілер бар, барлығы шамамен 30 адам болды. Бұл кемелер құрлықтық топтардан бұрын кетіп қалды. Сан-Карлос пен Сан-Антониодан кейін қосымша жабдықтау кемесі - Сан-Хосе келді, ол Портола экспедициясының қамқоршысы - Сент-Джозефтің есімімен аталды. Сан-Хосе Сан-Диегоға ешқашан жетпеді және теңізде жоғалып кетті деп болжалды.

Құрлық бойынша екі топ

Капитан Фернандо Ривера, Баха-Калифорния арқылы солтүстікке қарай қозғалып, оның құрлықтағы экспедициясын қамтамасыз ету үшін католиктік миссияларының әлсіз тізбегінен жылқылар мен қашырларды жинады. Жозе де Гальвес Ривераға миссиялардан жылқылар мен қашырларды олардың тіршілігін қауіпке ұшыратпай, алып кеткен жануарлардың саны үшін квитанцияларды беруді бұйырған еді; бұл миссиялар кейіннен Мексика материгінен әкелінген жануарлармен толықтырылатын болды. Ривера партиясының капелланы және францискан миссионерлерінің күнделікті жазушысы болып таңдалған Фрайр Хуан Креспи 24 күн бойы Mission La Purísima-дан шамамен 400 миль (644 км) солтүстікке, содан кейін Баха-Калифорниядағы испан қонысының солтүстік шекарасына Velicatá-ға дейін сапар шекті. Сол жерде 24 наурызда Великатадан шыққан Ривера тобымен кездеседі. Олардың қайыры мен атпен жүретін пойызы үш қайыңшымен жүретін, олардың қайырынында былғары жакетті 25 сарбаз және Баха-Калифорниядағы 42 христиандық индейлер (барлығы ер адамдар) жүретін. Портола өзі екінші құрлықтық топты басқарды, ол 9 наурызда Лоретодан жолға шықты. Жозе де Гальвестің Францискан миссионерлік командасын Алта-Калифорнияға баруға тағайындаған Джуниперо Серра Портола партиясына капеллан және күннамашы ретінде қосылды. 55 жастағы Серра сол аяғы мен аяғының созылмалы инфекциясынан зардап шекті, Портола бұл аурудың қатерлі ісікке айналғандығын айтты. Ол Серраны экспедицияға қосылудан бас тартқызуға тырысты, бірақ Серра кері қайтудан бас тартты; ол Портолаға алдыға шығуын айтты, ол артынан еріп, шекарада Портоламен кездеседі деп айтты. Осы арада Серра Сан-Игнасио миссиясынан Мигель де ла Кампаны Портола партиясына қосылуға тағайындады. Жабдықтар пойызын және азық-түлік жануарларын жүргізетін партияға сержант Хосе Франсиско Ортеганың басшылығымен 25 былғары жакетті сарбаз; мулеерлер; қолөнершілер; және 44 Баха-Калифорниядан келген христиандық үндістер, олар қызметшілер және жол бойында үндістермен қарым-қатынас жасау үшін аудармашылар ретінде қызмет етті. Бұл топ Ривера тобынан баяу жүреді. Серра жолдың көп бөлігін бұзылған қашармен жүріп, ақыры 5 мамырда Великатаның оңтүстігінде Портола, Де ла Кампа және олардың тобының басқа мүшелерін ұстады. Ривера партиясы жасаған жолмен жүріп, малдың аз ауыртпалығынан Portolà партиясы біршама жылдам қозғалды. Алайда олар шөл далалар мен шатқалдардан өтіп, ауыр жол жүрді. Капитан Ривераның колоннасы 14 мамырда келді, Velicatá-дан 50 күн ішінде 480 шақырым жерді басып өтті, бірде-бір адам жоғалтпады немесе науқастамады, бірақ олардың азық-түлік үлестері күрт қысқарды. Ривераның адамдары лагерьді Сан-Диего өзенінің маңында ішіне қарай жылжытып, жаңа лагерьді қазір Ескі қала деп аталатын төбеде салды. Олар кейіннен Сан-Диего президиосы болып табылатын жерге қорған орнатып, оқ-дәрі орнатты. Командирлер Сан-Антонионы төменгі Калифорнияға, Жаңа Испанияға, экспедиция туралы вице-король де Круа мен визитадор Гальвеске хабарлауға жіберуге дайындалды. 1 шілдеде кеме кетер алдында Портола/Серра тобы 163 қашырмен азық-түлікпен толықтай жабдықталған Сан-Диегоға келді. Теңіз экспедициясын солтүстікке Монтерейге қарай итергісі келген Гальвес Портолаға Сан-Карлос капитаны Висенте Виланы Монтерейге сапарында кемені жұмыс істеуге 16 өз адамын ұсынды. Бірақ Вила кемедегі барлық офицерлерін, оның капитан, капитан және қоймашысын жоғалтты. Портола ұсынған адамдардың ешқайсысының теңізші ретінде тәжірибесі жоқ еді. Вила мұндай жағдайда жүзуден бас тартты. Сондықтан Портола барлық кемешілерді "Сан-Антонио" кемесіне отырғызуды шешті. Сан-Антонио Серра, Портола және басқа қалалардан келген маңызды хаттарды алып, Сан-Блас қаласына үш аптада жетті. Бұл сапарда тағы бірнеше теңізші қаза тапты. Сан-Диегода төрт топ қайтадан біріккеннен кейін, Хуан Вискаино мен Фернандо Паррон монахтар жаңа Сан-Диего миссиясын басқару үшін Джуниперо Серрамен бірге қалды. Хуан Креспи мен Франсиско Гомес бауырлары Портоламен солтүстікке қарай жалғасты. Серраның тобы Альта-Калифорнияның жергілікті тұрғындарын христиан дініне айналдыру үшін католик миссионерлік миссияларын құруды мақсат еткен. Креспи құрлықтағы экспедициямен бірге сапар шеккен жалғыз адам болды, сондықтан ол миссионерлердің ресми күннамашысы болды (Портола мен Костансо да күннамалар сақтады). Францискандар соңында қазіргі Калифорния штатының Тынық мұхит жағалауында немесе оның маңында жиырма бір миссионерлік ұ...

Сан-Диегодан Сан-Францискоға, Монтерейде (1769)

Екі апта бойы сауыққаннан кейін Портола 74 адамнан тұратын топпен, Монтерей портын қайта ашу үшін солтүстікке қарай жорығын жалғастырды: лейтенант Педро Фагес өзінің каталондық еріктілерімен; былғары жакетті сарбаздар; капитан Фернандо Ривера; сержант Хосе Франсиско Ортега барлаушыларды бастап; инженер және картограф Мигель Костансо; Баха Калифорнияның христиандық индейлері; және бауырлар Хуан Креспи мен Франсиско Гомес; Сан-Фернандоның францискандық миссионерлік колледжі Креспиді экспедицияның ресми күннамашысы етіп тағайындады. Сера да, капитан Висенте Вила да, Сан-Карлос кемесінде қалған бірнеше теңізші де қалады.

Болашақтағы Лос-Анджелес маңындағы жер сілкіністері

28 шілдеде Портоланың тобы Калифорнияның оңтүстігіндегі үлкен өзенге жетті, оны сарбаздар Санта-Ана өзені деп атады. Сол түстен кейін олар қатты жер сілкінісін сезінді, ал келесі бірнеше күн бойы жер сілкінісі оларды соқты. 2 тамызда олар Сан-Габриэль аңғарынан батысқа қарай, таулар арқылы Креспи өзеніне қарай сапар шегеді. Бұл өзен болашақта Лос-Анджелес пуэблосының жері деп аталады. Олар солтүстік-батысқа қарай қарайтын жолды жалғастырып, кейіннен Жаңа Испаниядағы "Ель Камино Реал" (патшалық жол) деп аталды.

Монтерей шығанағы көзге көрінбей жатыр

30 қыркүйекте топ қазіргі Салинас қаласының оңтүстігіндегі өзеннің жағасында қоныстанған кезде, барлаушылар батысқа қарай жағалауға қарай жүрді. Олар Монтерей шығанағына жетіп, бірақ оны 167 жыл бұрын Вискаино сипаттаған порт деп танымады. Қалған топ 1 қазанда Монтерей шығанағына жетті, бірақ оны өздерінің мақсаты ретінде танымады, өйткені бұл Вискаино сипаттаған үлкен масштабқа сәйкес келмеді. Сонымен қатар, Портола мен оның ашыққан адамдары Монтерейдің порттарында оларды күтіп тұрған Сан-Хосе кемесін табады деп үміттенген. Олар "Сан-Хосе" кемесін ешқашан көрмеді, ол теңізде жоғалған сияқты. Мораль төмендеп, партия 7 қазанда маршты қайтадан жалғастырып, бүгінгі Кастровиллдің шығысында орналасқан Эспиноза көлінің аймағына жетті. Сол кезде, кем дегенде он партияның күшікпен жүретін, себебі скорбуттың әсерінен.

Сан-Франциско шығанағының айналасында

Портола мен оның адамдары өздері тастап кеткен үлкен портты табуға үміттеніп, жағалау бойымен солтүстікке қарай жүрді. 30 қазанда олар қазіргі Мосс-Бич маңындағы балық аралына жетеді. Тынық мұхитына қарап, олар батысқа қарай Фараллон аралдарын және Дрейкс шығанағын көре алды. Дрейк шығанағы бұрынғы еуропалық зерттеушілер "Сан-Франциско порты" деп атаған, ал бүгінгі "Сан-Франциско шығанағы" әлі табылмаған. Бұл көрініс кейбір адамдарды, бірақ олардың барлығын да Монтерей портынан шынымен де айналып өткендеріне сендірді. Сержант Ортега, үндістер тобымен байланысып, олар оны солтүстікке қарай бір жерде бекіре тұрған кеме туралы хабардар етуге тырысып жатыр деп ойлады; экспедиция ерлері апталар бойы азық-түлікпен толы кемемен портты іздеді. Ол барлаушы топтың басшылығымен Монтара тауының үстінен өтіп, қазіргі уақытта "Арамза" деп аталатын жерге жетті. Олар солтүстікке қарай аттануын өздері анықтап ала алмаған кең шығанақтың аузынан бастады. Ортега мен оның барлаушылары шығанақтың батыс жағалауымен оңтүстікке қарай бұрылды, оңтүстік шетінен шығысқа қарай бұрылды. Алайда олар тек қазіргі Хейвордқа дейін барып, кейін кері бұрылып, үш күндік мерзімдерін аяқтады. Барлаушылар қайтып келіп, көргендерін айтып бергенде, Портола бүкіл топты бүкіл Сан-Франциско шығанағы көрінетін жерге, төбелерге алып барды. Тек Креспи бауыр ғана буяудың маңыздылығын түсінген көрінеді, ол оны күнделігінде "өте үлкен және керемет порт ретінде сипаттады, сондықтан біздің Католик Ұлылықтың бүкіл флоты ғана емес, бүкіл Еуропаның теңіз флоты баспана таба алады".

Қайту сапары

11 қарашада Портола офицерлер кеңесін шақырды, олар бірауыздан 1) олар Монтерейді басып өткен болуы керек, 2) бұрылып, Сан-Диегоға қайта оралу уақыты келді және 3) ешкім жеткізілім кемесі келеді деп үміттенбей қалдырмайды деп келісті. Бүкіл топ оңтүстікке қарай бет алды. 28 қарашада партия Монтерей түбегінен оңтүстікке қарай Кармель шығанағына қарай өтті. Бір аптадан кейін, Ривера тобынан бөлініп кеткен екі Баха христиандық үндісін күтіп жүргенде, экспедиция жетекшілері келесі қадамдарын талқылады. Олар әлі де Вискаиноның Монтерей портын тапқанына сенбеді. 7 желтоқсанда олар Сан-Диегоға қайтып оралуға шешім қабылдады. 10 желтоқсанда Портола өз адамдарына үлкен ағаш айқыш орнатып, оны кемелер көре алатын жерге қоюды бұйырды. Оның табанына экспедицияның саяхаттарын сипаттайтын хат қойылды. Креспи хаттың бір бөлігін келтіріп былай деді: "Сынып Point Pinos (қамыс басына байланған қырат) -ның оңтүстігіндегі шағын шығанақтың жағасындағы төбеге отырғызылды". Балық аулау мен аулаудан шаршап, экспедиция мүшелері теңіз құсқарлары мен пеликандарды жеуге мәжбүр болды. 30 қарашада ондағы румзендер сияқты он шақты индейлер келіп, сопы мен тұқым әкелді. Келесі күні топ қашар сойды, бірақ оны бәрі жегісі келмеді. Ауа райы суытып, таулар қармен қапталды. Олар барлығы 1900 шақырым жерді басып өтіп, Сан-Франциско шығанағын және басқа да маңызды стратегиялық жерлерді зерттеген алғашқы еуропалықтар болды.

Сан-Диегодан Монтерейге дейін (1770)

1770 жылы Монтерей шығанағын іздеп, тұрақты қоныс құру үшін екінші экспедиция жасалды. Портола Сан-Диегода жаңа құрлықтық топты жинады, ол Монтерейді табу үшін алғашқы сапарында алған адам санының жартысынан азын құрады. Жаңа топқа Педро Фагес пен он екі каталондық еріктілер, жеті былғары жакетті сарбаз, екі қашыр, бес Баха христиандық үндістер, Портоланың қызметшісі және монастырь Креспи кірді. Ривера Баха-Калифорнияға азық-түлік алуға барған. 17 сәуірде Портола тобы Сан-Диегодан кетті. Олар бір жыл бұрын жүрген бағыттарымен бес апта бойы жүзіп, екі күн ғана демалып, 24 мамырда Монтерей шығанағына жетті. Олар бірде-бір ер адамнан айырылмайды немесе Фейдж пен Креспиді зардап шеккен көз инфекциясынан басқа ешқандай аурудан зардап шекпеді. Сол түстен кейін Портола, Креспи және күзетші Монтерей түбегінің солтүстік шетіндегі Пиньостың нүктесіне дейін, содан кейін оңтүстікке қарай олардың тобы өткен желтоқсанда үлкен айқыш ағаш отырғызған жағажайдағы төбеге қарай жүрді. Олар айқышқа ілінген қауырсын мен жерге соғылған үзілген жебелерді, айқышқа ілінген жаңа сардиндар мен етті тапты. Бірде-бір үнділік көрінбеді. Бұл жерде жүздеген тұнбалар мен теңіз саңырауқұлақтары күн сәулесінде қызарып, күннің жауын алып жатты. Креспи: "Бұл, сөзсіз, Монтерей порты" деп жазды. Содан соң үш жігіт тас-талқанды жағалаумен жүріп, оңтүстікке қарай Кармел шығанағына қарай бет алды. Бірнеше үндістер оларға жақындап, екі топ та бір-біріне сыйлықтар берді. Осы арада 16 сәуірде Хуан Перес басқарған "Сан-Антонио" кемесі Сан-Диегодан Монтерейге қарай жөнелтілді. Кемеде Монерейдегі жаңа миссияға қажетті заттармен бірге монах Юниперо Серра, картограф Мигель Костансо және доктор Педро Прата болды. Сан-Антонионы қолайсыз жел соққандықтан, ол оңтүстікке қарай төменгі Калифорнияға қарай кері шегінді, содан кейін Монтерейдің солтүстік-батысына қарай 160 шақырым жерде орналасқан Фараллон аралдарына дейін солтүстікке қарай бұрылды. Бірнеше теңізші скорбутпен ауырып қалды. Сан-Антонио ақыры 31 мамырда Монтерей шығанағына келді, оны бір апта бұрын келген Портола тобы қарсы алды. Олар бір жыл бұрын бір төбеде қалдырылған ағаштан жасалған айқышқа қайта оралды. Портола сол төбеде Монтерей президиосын құрды, ал Серра Сан-Карлос-Боромео миссиясын құрды (келесі жылы оңтүстікке қарай Кармельге көшірілді). 1770 жылы 9 шілдеде Портола мен Костансо Сан-Антониоға мініп, Монтерей шығанағынан шығып, Баха-Калифорния Жаңа Испанияға қарай бет алды.

Американың түпкүлкілерімен қарым-қатынас

Көп жағдайда, Альта-Калифорниядағы америкалық тайпалармен қарым-қатынас бейбіт, көп қақтығыссыз болған деп хабарланды. Көптеген адамдар қонақжай әрі көмекшіл болған, испандық барлаушыларға басшылық пен қажетті заттарды ұсынған. Экспедиция басталғаннан бері жергілікті халықпен достық қарым-қатынас жасау мақсат болды, ал испандықтар көптеген заттар мен зергерлік бұйымдарды әкелді, олармен олар азық-түлікпен сауда-саттық жасап, бейбіт қарым-қатынас орнатты. Олар құнды орынды азық-түлік немесе басқа да маңызды заттардың орнына көптеген шыны буынды және басқа да заттарды алып жүруге пайдаланды, бұл жергілікті американдықтарды тыныштыққа бөлеу үшін, олар жергілікті халықпен бейбіт қарым-қатынас жасауға бел буғанын көрсетті. Экспедиция мүшелері жазған үш күнделік сақталып қалды, олар күнделікті қозғалыстар мен тәжірибелерге ерекше толық түсінік береді: Портоланың өзі, Мигель Костансоның жазбасы және Хуан Креспидің күнделігі. Бұл үшеудің ішіндегі ең толық және егжей-тегжейлісі. 1770 жылы Портола Жаңа Испанияға оралғанда Педро Фагес (қазір капитан болып тағайындалды) Монтерей президиосында штаб-пәтері бар Альта-Калифорнияның вице-губернаторы болып тағайындалды. Фейдж Сан-Франциско шығанағының шығысына зерттеу сапарларын жүргізді және өзінің күнделіктерін қалдырды. Калифорнияның тарихи ескерткіштері # 2, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 92, 94, 375, 394, 655, 665, 727, 784, 1058 және 1059 - барлығы Портола экспедициясымен байланысты.