Кіріспе

Мэйдзи Жапониясының сыртқы қатынастарына шолу. Мэйдзи кезеңінде Мэйдзи Жапониясының жаңа Үкіметі сыртқы саясатты жаңғыртты, бұл Жапонияны халықаралық қауымдастықтың толыққанды мүшесі етудегі маңызды қадам болды. Шығыс Азияның дәстүрлі көзқарасы ұлттық бірліктердің халықаралық қоғамына емес, мәдени ерекшеліктер мен тәуелділік қарым-қатынастарына негізделген. Кәсіби дипломаттар емес, монахтар, ғалымдар және суретшілер сыртқы саясатты жеткізушілер ретінде көбінесе қызмет етті. Сыртқы қатынастар халықтың мүддесінен гөрі, билеушінің тілегіне байланысты болды. Сыртқы қатынастардың келесі кезеңі туралы мәліметтер үшін, Жапонияның сыртқы қатынастары тарихы#1910–1941 бөлімін қараңыз.

Өмірбаян

1853-54 жылдары Токугаваның оқшаулану саясатын (сакоку) АҚШ Әскери-теңіз күштерінің коммодоры Мэтью К. Перри күшпен бұзғанда, Жапония географиялық орналасуының қауіпсіздікке кепілдік бермейтінін түсінді. Жапония феодалдық кезеңнен шығу үшін, Азияның басқа елдерінің отаршылдық тағдырынан сақтану үшін, шынайы ұлттық тәуелсіздік пен теңдік орнату қажет болды. Перридің "Қара кемелері" Жапонияны Батыс әлемімен қарым-қатынасқа түсуге мәжбүрлегеннен кейін, алғашқы сыртқы саясаттағы пікірталас Жапонияның "Батыс державаларының шығысқа қарай жылжуы" қатеріне қарсы тұру үшін кең ауқымды жаңғыртуды бастауы керек пе, әлде "жабайыларды" қуу арқылы оқшаулануға қайта оралуы керек пе деген мәселе болды. Елдің ашылуы Токугава бакуфуның құлауына әкелген дүрбелең тудырды, бірақ сол кезеңнің сёгундары күшті қарсылық көрсетуге тым әлсіз болды. Жапонияның ашылуы, бұрыннан күтіп тұрған революцияны жеделдетті. Мейдзи қайта жаралу кезінде Жапония батыстық үлгідегі өзгерістерді баяу дамытып келді. Коммодор Перри және оның командасы Жапония порттарына келгенде, диктант, кітаптар және батыс технологиясының стандарттары сияқты ерекше әдеп-ғибап ережелерін әкелді. Шетелдіктердің келуіне дейін жапон халқы бу кемелерін көрген емес, тіпті Перри әкелгендей қуатты қаруларды да көрмеген. Индустриялық дәуірге дейінгі Жапонияда ел өзін қорғау үшін негізінен қылыштар мен басқа қаруларға сүйенді. Жапония заманауи және индустрияландырылған қару-жарақтарға дағдылы емес еді. Перридің алғашқы сапарынан бастап, ол "жапондықтардың өміріне қорқыныш әкелді", сондай-ақ император Муцухито басқаратын үкіметке де әсер етті. Осындай күшті, индустрияландырылған күштерге қарсы тұруға шамасы жетпеген Жапонияның әскери шенеуніктері Перридің талабына бойын иеді, оларға Жапонияның аумағына еркін кіруге және сауда жасауға рұқсат берді. Феодалдық билеушілер ұзақ жылдар бойы сақтап келген иеліктерін сақтай алмады, сонымен қатар олар американдықтармен "Тең емес шарттар" деп аталатын бірнеше келісімдерге қол қоюға мәжбүр болды. Жапония Перридің сапарынан өзіне тиесілі пайданы көріп, олардың қару-жарақтары мен сөйлеу стилін үйренді, уақыт өте келе индустрияландырылған мемлекетке айналды. 1868 жылы Мейдзи қайта жаралуынан бастап, жаңа орталықтандырылған режим құрылды, Жапония "әлемнің барлық білімін жинауға" бел буды және әскери, әлеуметтік, саяси және экономикалық реформалардың амбициялық бағдарламасын бастады, бұл бір ұрпақ ішінде оны заманауи ұлттық мемлекетке және ірі әлемдік державаға айналдырды. "Ескі режимге деген қорқыныш пен наразылықпен жетелеуші күш болған олар, сынақ пен қателік жолымен жаңа ұлттық билікті құруға бағытталған амбициялық жоспар жасады". Мейдзи олигархиясы Батыстың жетістіктерін жақсы білді, сондықтан мүмкіндігінше көп білім алу үшін шетелге "оқу миссияларын" жіберді. Ең маңыздысы – Ивакура миссиясы, Ивакура Томоми, Кидо Такайоши және Окубо Тошимичи басшылығымен, барлығы қырық сегіз мүшеден тұратын және екі жыл (1871-73) АҚШ пен Еуропаны аралап, қазіргі заманғы елдердің барлық аспектілерін зерттеді, мысалы, мемлекеттік мекемелер, соттар, түрме жүйелері, мектептер, импорт-экспорт бизнесі, зауыттар, кеме жасау орындары, шыны зауыттары, шахталар және басқа да кәсіпорындар. Отанына оралғаннан кейін миссия мүшелері Жапонияның Батыс елдерімен деңгейлес болуына көмектесетін ішкі реформаларды жүргізуді талап етті. 1850-60 жылдары Жапонияға таңылған тең емес шарттарды қайта қарау басты міндетке айналды. Мейдзи басшылары Азиядағы Жапонияның жаңа басшылық рөлінің тұжырымдамасын жасады, бірақ олар бұл рөлдің Жапонияның ұлттық күшін дамытуды, халық арасында ұлтшылдықты қалыптастыруды және әлеуетті жауларға қатысты саясатты мұқият жоспарлауды талап ететінін түсінді. Мысалы, батыстықтарды енді "жабайылар" деп қарастыруға болмайды. 1890 жылы император және оның кеңесшілері білім беруді басқару тәртібін анықтайтын жаңа құжат жасады. Бұл құжат "Білім беру туралы жарғы" деп аталды. Онда білім беру саласында сақталуға тиіс барлық ережелер қамтылған, және бұл жарғы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін күшінде болды. Ол былай құрастырылған: "Барлық бастауыш білім берудің негізгі қағидаларын қамтитын жарғы, императордың қасиеттілігін қабылдаған он тоғызыншы ғасырдың соңындағы ресми ілімде қайта анықталған конфуцийлік моральға негізделген". Тридци жыл ішінде елдің әскери күштері Бірінші қытай-жапон соғысында (1894-95) императорлық Қытайды жеңіп, Тайваньды иеленді және Қытай Кореяның тәуелсіздігін мойындады. Он жылдан кейін, 1904-05 жылдардағы Ресей-Жапон соғысында Жапония патшалық Ресейді жеңіп, Оңтүстік Сахалинды және Корея мен Оңтүстік Манжуриядағы басым ықпалды позицияны иеленді. Осы кезде Жапония Батыс державаларымен тең емес шарттарды қайта жаңартуға қол жеткізді және 1902 жылы әлемнің жетекші державасы – Ұлыбританиямен одақ құрды.

Рюкю аралдары

1879 жылы Жапония 1609 жылдан бері Сацума Шимазу кланының билігінде болған Рюкю патшалығын ресми түрде қосып алды.

Тайвань

1623 жылы Голландия саудагерлері Жапония мен Қытаймен сауда жасау үшін Азияда базаға мұқтаж болған кезде Формоза (Тайвань) аралында жергілікті халық тұрған. Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы (VOC) көп ұзамай жергілікті тұрғындарды билеуге кірісті. 1660 жылдары Қытай бақылауға алып, қоныс аударушылар жіберді. 1873 және 1874 жылдары Тайвань мәселесі бойынша Қытай мен Жапония арасында шиеленіс туды, әсіресе тайваньдық аборигендер бірнеше окинавалықтарды өлтіргеннен кейін жапондықтар Тайваньға жазалау экспедициясын ұйымдастырғанда. 1890 жылдары Тайваньда шамамен 2,3 миллион ханқытай және 200 000 жергілікті тайпа өкілдері өмір сүрді. 1894-95 жылдардағы Бірінші қытай-жапон соғысында жеңіске жеткеннен кейін бейбіт шарты бойынша арал Жапонияға берілді. Жапония Тайваньды басып алудан күткен пайдадан әлдеқайда көп үміттенді. Жапония өз аралдарының шектеулі ресурстық базаны ғана қамтамасыз ете алатынын түсінді және құнарлы егістік жерлері бар Тайвань бұл кемшілікті толтырады деп санады. 1905 жылға қарай Тайвань күріш пен қант өндіріп, өзін-өзі қамтамасыз етіп, аз ғана артық өнімге ие болды. Одан да маңыздысы, Жапония қазіргі заманғы колонияны басқарған алғашқы еуропалық емес ел ретінде зор беделге ие болды. Ол неміс үлгісіндегі бюрократиялық стандарттарды нақты жағдайларға қалай бейімдеуді және жиі болатын көтерілістермен қалай күресуді үйренді. Басты мақсат – жапон тілі мен мәдениетін тарату еді, бірақ әкімшілер алдымен жергілікті халықтың қытай мәдениетіне бейімделуі керек екенін түсінді. Жапонияның өркениеттік миссиясы болды, сондықтан шаруалар өнімді және патриоттық еңбекшілерге айналуы үшін мектептер ашылды. Медициналық мекемелер жаңартылып, өлім-жітім көрсеткіші төмендеді. Тәртіпті сақтау үшін Жапония барлық адамды қатаң бақылайтын полициялық жүйені орнатты. 1945 жылы Жапония теңізаяқы империясынан айырылып, Тайвань Қытайға қайтарылды.

Корея

Жапон архипелагының қорғанысына стратегиялық маңызы бар Корея түбегі, XIX ғасырда Жапонияның қызығушылығын қатты өршітті. Корея төңірегіндегі бұрынғы шиеленістер 1876 жылғы Жапония-Корея келісімшарты арқылы уақытша шешілді, ол Корея порттарын Жапонияға ашты, ал 1885 жылғы Тяньцзинь конвенциясы Корея сарайындағы талас-тартысқа түскен топтарды қолдау үшін жіберілген Қытай және Жапония әскерлерін Кореядан шығаруды көздеді. Нәтижесінде, конвенция Кореяны Пекин мен Токионың ортақ протекторатына айналдырды, осы кезде Ресей, Ұлыбритания және АҚШ-тың түбекке деген қызығушылығы да артып келе жатқан еді. 1894 жылы Қытай мен Жапония Корея үшін Бірінші Қытай-Жапон соғысына қатысты, ал 1895 жылғы сәуірдегі Шимоносеки келісімшарты жеңілген Қытайды Кореяның тәуелсіздігін мойындауға мәжбүр етті, содан кейін сол жылы жапон агенттері Кореяның жапонға қарсы королевасын өлтірді. Айырықша жағдай, Шимоносеки келісімшарты Қытайды Кореяның тәуелсіздігін мойындауға мәжбүрлегеннен кейін он жыл өткен соң, Жапония, Рус-жапон соғысынан кейін, Кореяны Еулса қорғау шартына қол қоюға итермеледі, бұл Кореяны Жапонияның протектораты етті. 1910 жылы Корея Жапон империясына ресми түрде қосылды, осымен 1945 жылға дейін аяқталмайтын Кореяның жапон отаршылдық үкім ету кезеңі басталды.

Қытай

1871 жылы, өткен жылы Риукю аралдарына бақылауын орнатуына байланысты Қытайдың наразылығына қарамастан, Қытай мен Жапония Қытай-жапон достығы және сауда шартына қол қойды. Екі жыл өткен соң, 1873 жылы, 1872 жылы Мария Лус оқиғасын шешуде Қытай үкіметінің алғысын алған Жапонияның сыртқы істер министрі Соэджима Танеоми Пекинге елші ретінде жіберілді. Оның сапары үш мақсатты қамтыды: біріншісі – Мейдзи императорының он алты жасар Тунчжи императорының жеке басқару құқығына ие болуына құттықтауын жеткізу, екіншісі – Сауда және достық шартына қатысты құжаттарды алмастыру, үшіншісі – бірнеше кеме апаттарына ұшыраған Окинава азаматтарын өлтірген тайвандықтардың жазасын қытай тарапымен талқылау. Алайда, Мария Лус ісін шешудегі әрекеттері үшін қытайлықтардың алғысын алғанына қарамастан, Соэджима билік өкілдерін мақтаншыл және келіссөздер жүргізуге қиын деп тапты. Ол Қытай императорымен кездесуге мүмкіндік алып, еуропалық және американдық елшілерге Қытайға кіруге рұхсат беретін рәсімдерді келісуге көмектесті, осы арқылы батыс елшілерінің де, Цин императорлық сарайының да алғысын алды. 1874 жылы, жапондықтар тайвандықтарды бағындыру үшін Тайваньға әскери шаралар қолданғанда, Қытай мен Жапония қарым-қатынасы шиеленісті. 1885 жылы Ли Хунчжан мен Ито Хиробуми арасындағы келіссөздердің нәтижесінде Кореядағы қақтығыстың алдын алу мақсатында Тяньцзинь конвенциясына қол қойылды, ол Кореяға ортақ протекторат орнатты. Бұл Корея үшін соғысты он жылға кейінге шегерді. 1894 жылы, жапондық корей саяси қайраткерінің Шанхайда, қытайлықтардың қатысуымен өлтірілуі жаңа дағдарыс тудырды. Жапониядағы соғыс жақтастары жазалау экспедициясын талап етті, бірақ кабинет оған қарсылық көрсетті. Бірнеше жапон ұлтшыл қоғамдарының көмегімен Кореядағы заңсыз Тунхак (Шығыс білімі) ұлтшыл діни қозғалысы шаруалар көтерілісін ұйымдастырды, ол қытай әскерлерімен басып жанылды. Жапония күшпен жауап беріп, Бірінші қытай-жапон соғысында (1894-95) Қытайды жеңді. Тоғыз айлық соғыстан кейін атысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды және бейбіт келіссөздер басталды. Жеңімпаздың талаптары Жапонияның Қытайды протекторатқа алуы мүмкін екенін көрсетті, бірақ Қытайдың бейбіт келіссөздердегі елшісі Ли Хунчжанға жасалған қастандық Жапонияны ұялтып, оны жедел түрде қарулы келісімге келуге мәжбүр етті. Шимоносеки шарты бірнеше мәселені шешті: Кореяның тәуелсіздігін мойындау; Кореяның Қытайға төлейтін салықтарын тоқтату; Қытайдан Кореяға 200 миллион таэль (қытайлық күміс унциясы, 1895 жылы 150 миллион АҚШ долларына тең) өтемақы төлеу; Тайвань, Пэнху аралдары және Ляодун түбегін Жапонияға беру; және Чанцзян (Янцзы өзені) портын жапон саудасына ашу. Бұдан бөлек, ол Жапонияның Қытайдағы өнеркәсіптік кәсіпорындарға қатысу құқығын қамтамасыз етті. Қытайға қатысты империалистік жоспарлары бар және Қытайдың ыдырауынан қорқып, Ресей, Германия және Франция Жапонияның Ляодунды бақылауына қарсылық білдірді. Корея суларында үш елдің теңіз күштерінің маневрімен қорқытылған Жапония Қытайдан үлкен өтемақы алу үшін Ляодунды қайтаруға келісті. Ресей Қытайдан Далянь (жапон тілінде Дайрен, сондай-ақ Порт-Артур деп те аталады) және темір жол салуға арналған жартылай ресми жапон компаниясы – Оңтүстік Маньчжурия темір жолы компаниясына 25 жылға жалға алу құқығын алып, бос орынды толтырды. Ресей Маньчжурияның көбірек аумағын жалға алғысы келді, және Жапония Ресеймен осы мәселеде қақтығысқа түскім келмесе де, Кореяны сауда-саттық құралы ретінде пайдаланды: егер Ресей Корея істерін Жапонияға қалдырса, Жапония Оңтүстік Маньчжуриядағы Ресейдің жалға алу құқығын мойындайды. Ресейліктер тек Кореядағы жапон кеңесшілерінің жұмысына кедергі келтірмеуге келісті, бірақ Жапония дипломатиялық шаралар арқылы 1899 жылы Ресейдің Корея аумағын жалға алуын болдырмады. Сонымен қатар, Жапония Қытайдан Фуцзянь провинциясының жағалау аймақтары, Тайвань бұғазының ар жағында, Жапонияның ықпал ету аймағына кіретінін және басқа елдерге жалға берілмейтінін жеңіп алды. 1900 жылы жапондық әскерлер Боксерлер көтерілісін басуға қатысып, Қытайдан одан да көп өтемақы талап етті.

Британдық одақ

Содан кейін Жапония өзінің мүддесіне батыс одақтасын тартуға қол жеткізді. Жапония мен Ұлыбритания, екеуі де Ресейді Маньчжуриядан тыс ұстағысы келген, 1902 жылы Одақ шартына қол қойды, ол 1921 жылға дейін күшінде болды, содан кейін екеуі Арал иеліктері туралы Төрт держава шартына қол қойды, ол 1923 жылы күшіне енді. Британдықтар Кореядағы жапондық мүдделерді мойындады және Ресей-Жапон соғысы болған жағдайда Жапонияға бейтарап болатындарын, бірақ егер басқа бір ел (вероятно, Францияға меңземе) Ресейдің одақтасы ретінде соғысқа қатысса, олар белсендірек араласатындарын мәлімдеді. Осы ортақ қауіпке тап болған Ресей Жапониямен келісімге келіп, 1903 жылы Маньчжуриядан әскерін шығаруға келісті. Кореядағы жаңа күштер тепе-теңдігі Жапонияның пайдасына болды және Ұлыбританияға Азиядағы басқа аймақтарға назар аударуға мүмкіндік берді. Сондықтан Токио корей банктеріне ықпал етуді көздеп, Кореяда өз қаржы мекемелерін ашты, теміржол құрылысын бастады және жарты аралдағы ресейлік және француздық жобаларға кедергі келтірді.

Ресеймен соғыс

Ресей өз әскерлерін белгіленген мерзімде Маньчжуриядан шығара алмағанда, Жапония наразылық білдірді. Ресей Кореяны 39-шы параллель бойынша бөлісуге келісетінін айтты, оның оңтүстігінде Жапонияның ықпал аймағы, ал солтүстігінде бейтарап аймақ орналасады. Бірақ Маньчжурия Жапонияның ықпал аймағынан тыс болуы керек еді, және Ресей әскерлерін эвакуациялауға кепілдік бермеді. Көптеген генролар сақ болуға кеңес бергеніне қарамастан, Жапонияның радикалды топтары Ресейге ультиматум қойды, ол одан әрі келісімге келуге ниет білдірмеді. 1904 жылдың ақпанында орыс-жапон соғысы Жапонияның Далянь және Чемулподағы (қазір Кореяда Инчхон деп аталады) орыс соғыс кемелеріне жасаған күтпеген шабуылдарымен басталды. Екі тараптан да көптеген адамдар қаза болғанына қарамастан, жапондықтар бірқатар құрлықтағы шайқастарда жеңіске жетті, содан кейін 1905 жылдың мамырында Цусима шайқасында Ресейдің Балтық флотын (Екінші Тынық мұхиты эскадрильясы деп қайта аталды) түпкілікті жеңді. АҚШ-тың араласуымен Портсмут, Нью-Гэмпширде бейбітшілік конференциясы өтті. Портсмут шартында Ресей Кореядағы Жапонияның басты мүдделерін мойындады және Маньчжурия мен Кореяда "әскери шаралар" қолданудан бас тартуға келісті. Екі тарап та Гуандун аумағын (Ляодун түбегіндегі жалға алынған жер) қоспағанда, Маньчжурияны эвакуациялауға және басып алынған аумақтарды Қытайға қайтаруға келісті. Ресей Далянь мен оған іргелес аумақтар мен теміржолдарды Жапонияға жалға берді, Сахалиннің оңтүстік жартысын Жапонияға өткізді және Жапонияға Охот теңізі мен Беринг теңізінде балық аулау құқығын берді. Орыс-жапон соғысынан кейін жапондық ұлтшылдық күшейді және 1905 жылдан кейін континенттік кеңеюдің жаңа кезеңі басталды. Саяси және экономикалық тұрғыдан Корея Жапонияның протекторатына айналды және 1910 жылы империяның құрамына ресми түрде қосылды (қ. Жапонияның үстемдігіндегі Корея). Оңтүстік Маньчжурия теміржолы арқылы жапон кәсіпкерлері Маньчжурияны қарқынды түрде пайдаланды. 1907 жылы Ресей Жапониямен келісімге келді, онда екі тарап та Маньчжуриядағы бір-бірінің ықпал аймағын мойындады.