Кіріспе
Паштун халқының аңыздағы негізін қалаушы атасы Каис Абдур Рашид немесе Каис Абдул Рашид – ислам дінінен кейінгі паштун жұртының аңыздағы тұңғыш атасы саналады. Аймақтағы араб әсерінен кейін діни және этникалық біртүтастықты күшейту мақсатында осындай тұлғаның тууына ұмтылыс болған деп есептеледі. Қайыс Абдур Рашид исламның алғашқы шағында Арабиядағы Мекке мен Мединеге сапар шегіп, дін қабылдаған делінеді. Алайда, бұл аңызға қарамастан, ислам Ауғанстанға біртіндеп тарады.
Qais Abdur Rashīd or Qais Abdul Rasheed is said to be, in post Islamic lore, the legendary founding father of the Pashtuns. It is believed that the conception of such a figure was promoted to bring harmony between religious and ethnic identities post Arabic influence over the region. Qais Abdur Rashid is said to have traveled to Mecca and Medina in Arabia during the early days of Islam and converted. But contrary to this legend, Islam spread through Afghanistan over a period of time.
Шежірелік ағаш
Кейбір ауған генеалогтары Каис Абдур Рашидті Бенжамин патшасы Талуттың (немесе Саул, шамамен б.з.б. 1050–1010 жылдары билеген) Малак Афғана арқылы, Талуттың аңызға айналған немересі ретінде 37-ші ұрпағы деп көрсетеді. Ислам энциклопедиясына сәйкес, паштундардың ежелгі израильдіктерден тараған теориясы Тарих е Хан Джахани ва Махзан е Афгани (تاریخ خان جهانی ومخزن افغانی) еңбегінде жазылған, бұл 17 ғасырда Моғол императоры Джахангирдің тұсында Нимат Алла әл Харави жинақтаған тарих.
Аңыз
Кейінгі аңыз бойынша, Қайыс қазіргі Ауғанстанның орталық аймағындағы Ғорда дүниеге келген. Исламның пайда болғанын естіген соң, оның тайпасы оны Арабия түбегіндегі Мединеге жіберді. Ол Мұхаммедпен кездесіп, Исламды қабылдады және Мұхаммед оған Абдур Рашид деген есім берді. Содан кейін ол Ғорға оралып, тайпасына Исламды таратып, енгізді. Маунтстуарт Элфинстонның сөзіне қарағанда, аңыз бойынша Мұхаммедтің танымал әскери қолбасшысы және серігі Халид ибн әл-Уәлид Қайысты Мұхаммедке таныстырған. Халық әңгімелерінде Қайыстың төрт ұлы болған: Сарбан (سړبن), Бет (بېټ), Гаргхахт (غرغښت) және Карлани (کرلانئ). Оның ұлдары өздерінің аттарымен аталатын төрт ірі тайпалық одақтарды құрды: Сарбани, Беттани, Гарғашти және Карлани. Вардак Пашту тілінің нұсқаларында бұл аңыздың көптеген түрлері бар, соның ішінде кейбір аймақтық нұсқалары төрт ағайындының біреуін, екеуін немесе үшеуін ғана есімімен атайды.
Елді мекен
Бір аңыз бойынша, Қайыс өмірінің соңы жақындағанын сезінген кезде, ұлдарынан оны Гордан Сүлеймен тауларына жеткізіп, атасы Малак Афгана жерленген орынға қоюын өтінді. Ол Тахт-е Сүлейманның ("Сүлейменнің тағы") үстіне, сондай-ақ Да Каси Ғар (د کسي غر, "Қайыс тауы") деп те аталатын жерге, Пәкістанның FATA аймақтарындағы, Дәра Исмаил Хан шекаралық аймағының маңындағы Даразінда ауылына жақын жерге жерленді. Бұл орынға, әсіресе жазда, адамдар барып, Қайыстың қабірінде қой немесе ешкі сияқты жануарды құрбандыққа шалады, себебі қыс айларында қардың көп болуына байланысты шығу қиын. Дегенмен, тағы бір аңызға сүйенсек, Қайыс қазіргі Ауғанстанның солтүстігіндегі Балх аймағына қоныстанған. Одан кейін оның түрлі ұрпақтары оңтүстікке, батысқа және шығысқа қарай көшіп кеткен.