Кіріспе
Алексей Николаевич Плещеев (Алексе́й Никола́евич Плеще́ев; 4 желтоқсан 1825 [Ескі стиль бойынша 22 қараша 1825] – 8 қазан 1893) – 19 ғасырдағы орыс ақыны, бір кезде Петршевский үйірмесінің мүшесі болған. Плещеевтің 1846 жылы жарық көрген алғашқы өлеңдер жинағы оны танымал етті: «Алға қадам! Қорқынышсыз, күмәндіксіз!» кеңінен «орыс Марсельезасы» деп танылды (француздық әуенмен орындалды), «Достар шақыруы» және «Біз сезімдерімізбен бауырлармыз» 1840 жылдардың ортасындағы орыс радикал жастарының революциялық гимні ретінде қабылдады. 1849 жылы Петршевский үйірмесінің мүшесі ретінде Плещеев тұтқындалып, Санкт-Петербургке жіберілді (Фёдор Достоевскиймен бірге) және 8 ай Петр мен Павел бекінісінде тұтқын болды. Бастапқыда өлім жазасына кесілген Плещеев Орынбор маңындағы Орал қаласына жер аударылды, онда он жыл бойы жер аударылуда болды. Әскери қызметке алынып, бірінші сарбаз, кейін кіші офицер болып қызмет етті. Өмірінің соңғы жылдары Плещеев көптеген аудармаларымен (көбінесе ағылшын және француз тілдерінен) және балаларға арналған өлеңдерімен танымал болды, олардың кейбіреулері классикалық туындылар саналады. Плещеевтің көптеген өлеңдері музыкаға (Чайковский мен Рахманиновтің арасында) қойылып, танымал орыс романстарына айналды. Алексейдің әкесі Николай Сергеевич Плещеев Олонец, Вологда және Архангельск губернаторларының кеңсесінде қызметкер болған. Ол жақсы білім алып, 13 жасында Санкт-Петербургтегі әскери мектепке түсті. 1834 жылы бітірмей мектептен шығып, Санкт-Петербург университетінде Шығыс тілдерін оқыды. Санкт-Петербургтегі достарының арасында Федор Достоевский, Аполлон мен Валериан Майковтар, Андрей Краевский, Иван Гончаров, Дмитрий Григорович және Михаил Салтыков-Щедрин болды. Плещеев өзінің алғашқы өлеңдер жинағын Санкт-Петербург университетінің ректоры, ескі досы Петр Плетневке жіберіп, жылы қолдау алды. 1845 жылы социалистік идеяларға құмарланған Плещеев бірнеше жазушыларды қамтитын Петршевский үйірмесіне қосылды. Олардың ішінде Достоевский, Сергей Дуров және Николай Спешнев болды, соңғысы жас жігітке ерекше әсер етті. Плещеев агитаторлық өлеңдер жазды (үйірмедегілер оны «біздің Андре Шеньеңіз» деп қабылдады) және тыйым салынған кітаптардың қолжазбаларын жолдастарына жеткізді. Н. А. Мордвиновпен бірге ол Ф. Р. де Ламеннаның «Иманды адамның сөзін» аударды, оны үйірме заңсыз басып шығаруды жоспарлаған. 1845 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты Плещеев университетті тастап кетті. 1846 жылы оның алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді, онда «Алға қадам! Қорқынышсыз, күмәндіксіз!» (Вперёд! Без страха и сомнения) өлеңі тез арада орыс «Марсельезасы» деп танылды. Кітап орыс мәдени элитасының көңіл-күйіне күшті әсер етті және Плещеев «ақиқаттың, махаббат пен бауырластықтың сөзсіз жеңісін жариялау» миссиясын алған революциялық ақын мәртебесіне ие болды. 1847–1849 жылдары Плещеевтің өлеңдері, сондай-ақ кейбір прозалық туындылары «Oтечественные записки» журналында жариялана бастады. Эзоп тілінде жазылған кейбір шығармалары орыс әдебиетінде 1848 жылғы француз төңкерісіне алғашқы реакция ретінде есептеледі. 1840 жылдардың аяғында Плещеев қысқа әңгімелер мен повестьтер жариялай бастады. «Шар» (Шалость, 1848) атты табиғи мектеп туындысы Гогольдің ықпалын айқын көрсетті, ал «Достық кеңес» (Дружеские советы, 1849) Достоевскийдің «Ақ түндеріне» ұқсады, соңғысы, әрине, Плещеевке арналған. 1848 жылдың соңында Плещеев Петршевский үйірмесінің мүшелерін үйіне шақыра бастады. Ол республикалық идеяларға күмәнданып, социализмді христиандықтың ескі гуманистік негіздерінің жалғасы ретінде қарастырған ұйымның орталық бөлігіне жатты. 1849 жылдың көктемінде Плещеев Гогольге ресми түрде тыйым салынған Виссарион Белинскийдің хатының көшірмесін жіберді. Хабар ұсталып, 8 сәуірде ол Мәскеуде тұтқындалып, Санкт-Петербургке жеткізілді. Петропавл бекінісінде тоғыз ай өткізген Плещеев өлім жазасына кесілген 21 адамның қатарында болды. 22 желтоқсанда басқа сотталғандармен бірге Семенов алаңына әкелінді, онда жасалма өлім жазасы рәсімінен кейін (кейін Достоевский «Ақымақ» романында толық сипаттады) 4 жылға қатаң еңбекке кесілді. Үкім жеңілдетіліп, Плещеев Орал қаласына барып, Орынбор арнайы корпусында әскери қызметке тұрды, сегіз жылға созылған қызметке кірісті. Жер аударудағы өмірі бастапқыда қиын болды және жазуға оралу мүмкін болмады. 1853 жылдың наурыз айында Плещеев 4-ші жаяу әскер батальонына ауысуды сұрады және генерал Перовскийдің басшылығымен өткен бірнеше Түркістан экспедицияларына қатысты, Коқандағы Ақмешіт бекінісін қоршауға қатысты. Ол батылдығы үшін марапатталды және кіші офицер шеніне көтерілді, содан кейін 1856 жылы мемлекеттік қызметкер болуға рұқсат алды. 1856 жылдың мамырында Плещеев армиядан зейнетке шығып, Орынбор шекаралық комиссиясына қосылды, содан кейін 1858 жылдың қыркүйегінде Орынбор азаматтық губернаторы кеңсесіне ауысты. Осы жылы ол Мәскеу мен Санкт-Петербургке баруға рұқсат алды (әйелі Еликонда Рудневамен бірге төрт айлық сапар жасады, бір жылдан кейін олар үйленді) және сегіз жыл бұрын айырылған ақсүйек құқықтарын қайтарып алды. Содан кейін ұзақ үзіліс болды. 1849–1851 жылдар аралығында жазылған бірде-бір өлең қалмады және 1853 жылы Плещеев өзінің «қазір жазуды ұмытып қалғанын» мойындады. 1860 жылдардың басында Плещеев 1861 жылғы реформаларды сынады, бастапқыда оған қуанған болатын және Михаил Катковтың «Русский вестник» газетімен барлық байланысты үзіп жіберді. Оның поэзиясы радикалданды, негізгі тақырыбы – қоғамның бейжайдығынан зардап шегетін революционердің жоғары миссиясы болды. Құпия полиция есебінде Плещеевті «саяси қозғалыс жасаушы» деп көрсетті және 1863 жылы оның үйін «Земля и воля» ұйымымен байланысы бар екенін анықтау үшін тінтіп қарады. Плещеевтің «Земля и воля» мүшесі екенін растайтын құжаттар табылған жоқ, бірақ Петр Боборыкин мен Мария Слепцова кейінірек оның жер асты революциялық үйірмесінің белсенді мүшесі болғанын және Мәскеудегі үйінде «Жас Ресей» манифесі басылғанын мәлімдеді. 1870-ші және 1880-ші жылдары Плещеев неміс, француз және ағылшын тілдерінен, сондай-ақ славян тілдерінен маңызды аудармалар жасады. Ол аударған туындылардың арасында Генрих Гейнедің «Ратклиф», Геббельдің «Магдалена», Майкл Беһрдің «Штруэнце» бар. Стендальдің «Қызыл және қара» және Эмиль Золяның «Париждің іштегісі» алғаш рет Плещеевтің аудармаларында жарияланды. 1887 жылы А. Н. Плещеевтің толық жинағы жарық көрді, ал 1894 жылы ақынның ұлы қайтыс болғаннан кейін қайта басылды. Плещеев орыс театрымен тығыз байланыста болды, Александр Островскийдің досы болды және бір кезде Көркем үйірменің басшысы, Ресей драматургтері қоғамының белсенді мүшесі болды. Ол он үш түпнұсқа пьеса жазды, олардың көпшілігі орыс шаруаларының күнделікті өміріне арналған сатиралық миниатюралар. Олардың кейбіреулері («Жақсылық жасау», «Көңіл көтеру», екеуі де 1860; «Бақытты жұбайлар», «Әйел командир», екеуі де 1862; «Көптеген жағдайларда», «Бауырлар», екеуі де 1864) Ресейдің жетекші театрларында қойылды. Ол шетелдік авторлардың отыздан астам комедиясын сахналық қойылымдарға бейімдеді. Плещеевтің балаларға арналған өлеңдері «Көктем гүлі» (1878) және «Атаның әндері» (1891) жинақтарында жиналып, өте танымал болды және ондаған жылдар бойы орыс оқулықтарында жарияланды. 1861 жылы Федор Бергпен бірге ол «Балаларға арналған кітапты» құрастырып басып шығарды, содан кейін 1873 жылы (Н. А. Алексеевпен бірге) тағы бір балалар әдебиеті антологиясын, «Мерекелік оқуды» жариялады. Ол жеті оқулықты басып шығару жобасын бастады...
Aleksey Nikolayevich Pleshcheyev (Алексе́й Никола́евич Плеще́ев; 4 December 1825 [O. S. 22 November 1825]8 October 1893) was a radical Russian poet of the 19th century, once a member of the Petrashevsky Circle. Pleshcheyev's first book of poetry, published in 1846, made him famous: "Step forward! Without fear or doubt " became widely known as "a Russian La Marseillaise" (and was sung as such, using French melody), "Friends' calling " and "We're brothers by the way we feel " were also adopted by the mid 1840s' Russian radical youth as revolutionary hymns. In 1849, as a member of Petrashevsky Circle, Pleshcheyev was arrested, sent (alongside Fyodor Dostoyevsky among others) to Saint Petersburg and spent 8 months in Peter and Paul Fortress. Having initially been given a death sentence, Pleshcheyev was then deported to Uralsk, near Orenburg where he spent ten years in exile, serving first as a soldier, later as a junior officer. In his latter life, Pleshcheyev became widely known for his numerous translations (mostly from English and French) and also poems for children, some of which are now considered classic. Many of Pleshcheyev's poems have been set to music (by Tchaikovsky and Rachmaninoff among others) to become popular Russian romances. Alexey's father Nikolai Sergeevich Plescheev was a state official, employed by Olonets, Vologda and Arkhangelsk governors. He received a good home education and at the age of 13 joined the military school in Saint Petersburg. He left in 1834 without graduating and enrolled at Saint Petersburg University to study Oriental languages. Among his friends in Saint Petersburg were Fyodor Dostoyevsky, brothers Apollon and Valerian Maykovs, Andrey Krayevsky, Ivan Goncharov, Dmitry Grigorovich and Mikhail Saltykov Schedrin. It was to one of his older friends, the rector of Saint Petersburg University Pyotr Pletnyov, that Pleshcheev sent his first collection of verse, receiving warm support. In 1845, infatuated with Socialist ideas, Pleshcheev joined the Petrashevsky Circle which included several writers – notably Dostoyevsky, Sergey Durov and Nikolay Speshnev, the latter exerting an especially strong influence upon the young man. Pleshcheev wrote agitators' poetry (he was perceived by others in the circle as "our very own André Chénier") and delivered manuscripts of banned books to his comrades. In tandem with N. A. Mordvinov he translated the "Word of a Believer" by F. R. de Lamennais which the Circle was planning to print and publish illegally. In 1845 due to financial difficulties, Pleshcheev left the University. In 1846 his first collection of poetry was published, including "Step forward! Without fear or doubt " (Vperyod! Bez strakha y somnenya ) which quickly gained the reputation of a Russian La Marseillaise. The book resonated strongly with the Russian cultural elite's mood and Plescheev acquired the status of a revolutionary poet, whose mission was to "profess the inevitable triumph of truth, love and brotherhood." In 1847–1849 Pleshcheev's poems along with some prose, started to appear in magazines, notably, Otechestvennye Zapiski. Full of Aesopian language, some of them have still been credited as the first ever reaction to the French Revolution of 1848 in the Russian literature. In the late 1840s Pleshcheev started to publish short stories and novelets. A natural school piece called "The Prank" (Shalost, 1848) bore evident Gogol influence, while "Friendly Advice" (Druzheskiye sovety, 1849) resembled "White Nights" by Dostoyevsky, the latter dedicated, incidentally, to Pleshcheev. In the late 1848 Plescheev started to invite members of the Petrashevsky Circle to his home. He belonged to the moderate flank of the organization, being skeptical about republican ideas and seeing Socialism as a continuation of the old humanist basics of Christianity. In the spring of 1849 Pleshcheev sent a copy of the officially banned Vissarion Belinsky's letter to Gogol. The message was intercepted and on 8 April he was arrested in Moscow, then transported to Saint Petersburg. After spending nine months in the Petropavlovskaya fortress Pleshcheev found himself among 21 people sentenced to death. On 22 December, with other convicts, he was brought to the Semyonov Platz where, after a mock execution ceremony (later described in full detail by Dostoyevsky in his novel The Idiot), was given 4 years of hard labour. This verdict was softened and soon Pleshcheev went to the town of Uralsk where he joined the Special Orenburg Corps as a soldier, starting the service that lasted eight years. Initially life in exile for him was hard and return to writing was out of question. In March 1853 Pleshcheev asked to be transferred to the 4th infantry battalion and took part in several Turkestan expeditions endeavored by General Perovsky, participating in the siege of the Ak Mechet fortress in Kokand. He was honoured for bravery and promoted to the rank of junior officer, then in 1856 was granted permission to become a civil servant. In May 1856 Pleshcheev retired from the Army, joined the Orenburg borderline Commission, then in September 1858 moved into the office of the Orenburg civil Governor's chancellery. That year he got a permission to visit Moscow and Saint Petersburg (making this 4 months trip with his wife Elikonda Rudneva whom he married a year later) and was returned all the privileges of hereditary dvoryanin he was stripped of eight years earlier. Then there was another long pause. Not a single poem from the 1849–1851 period remained and in 1853 Pleshcheev conceded he felt like he "was now forgetting how to write." In the early 1860s, Pleshcheev started to criticise the 1861 reforms which he initially was enthusiastic about and severed all ties with Mikhail Katkov's The Russian Messenger. His poetry became more radical, its leitmotif being the high mission of a revolutionary suffering from the society's indifference. The secret police in its reports mentioned Pleshcheev as a 'political conspirator' and in 1863 searched his house hoping to find evidence of his links with Zemlya i volya. There remained no documents supporting the case for Pleshcheev being Zemlya i volya member, but both Pyotr Boborykin and Maria Sleptsova later insisted that not only was he the active member of the underground revolutionary circle but kept printing facilities in his Moscow home where the Young Russia manifest has been printed. In the 1870s and 1880s Pleshcheev made a lot of important translations from German, French and English and several Slavic languages. Among the works he translated were "Ratcliff" by Heinrich Heine, "Magdalene" by Hebbel, "Struenze" by Michael Behr. Stendhal's Le Rouge et le Noir and Émile Zola's Le Ventre de Paris were first published in Pleshcheev's translations. In 1887 The Complete A. N. Pleshcheev was published, re issued in posthumously, in 1894 by the poet's son. Pleshcheev has been deeply engaged with the Russian theatre, was a friend of Alexander Ostrovsky and a one time the administrator of the Artistic Circle, an active member of the Russian Dramatist Society. He wrote thirteen original plays, most of them satirical miniatures dealing with the everyday life of a Russian rural gentry. Some of them (The Good Turn, Every Cloud Has Its Silver Lining, both 1860; The Happy Couple, The Woman Commander, both 1862; As It Often Happens, Brothers, both 1864) were produced by major Russian theatres. He adapted for stage productions more than thirty comedies of foreign authors. Pleshcheev's poetry for children, compiled in collections Snowdrop (1878) and Grandpa's Songs (1891), became immensely popular and for decades was featured in Russian textbooks. In 1861 with Fyodor Berg he compiled and published the Book for Children, then in 1873 (with N. A. Alekseev) another children's literary anthology, A Holiday Reading. He initiated the project involving the publication of seven textbooks in the Geography Sketches and Pictures. Many of Pleshcheev's poems were set to music by composers like Rimsky Korsakov, Musorgsky, César Cui, Grechaninov, Rakhmaninov and Tchaikovsky. The latter praised his children's cycle and cited it as a major source of inspiration. Among romances composed by Thaikovsky based on Pleshcheev's verses were "Oh, Not a Word, My Friend" (1869), "Sing Me the Same Song" (1872), "Only You" (1884), "If Only You'd Knew and Meekly Stars Were Shining Upon Us" (1886). Of Tchaikovsky's 16 Songs for Children (1883) 14 had Pleshcheev's lyrics.
Соңғы жылдар
1890 жылы өліміне дейін аз уақыт қалғанда Плещеев Пензадағы туысы Алексей Павлович Плещеевтен зор байлық мұраға алды. Ол екі қызымен бірге Париждегі "Мирабо" қонақ үйіне орналасып, әдебиетші достарын қонаққа шақырып, қала бойынша экскурсиялар мен мейрамханаларға саяхаттар ұйымдастыра бастады. Зинаида Гиппиустың сөзінше, ол өте көп өзгермеді (емделу барысында салмақ жоғалтқаннан басқа), "осы құт-берекені асыл тойтарыспен қабылдады және Преображенская алаңындағы шағын пәтерде тұрғанда білгеніміздей, әдеттегі жылы қонақжайлығын сақтап қалды". "Баламды кедейліктен құтқарып, өлім алдында бір дем тазарту үшін шүкіршілік етемін", - деді ол, Гиппиус айтуынша. Плещеев Ресей әдеби қорына қаржы жұмсады, сондай-ақ Белинский және Чернышевский есімдерімен аталатын екі қорын құрды. Ол Глеб Успенский мен Семен Надсон отбасыларын материалдық жағынан қолдады және Николай Михайловский мен Владимир Короленко бас редакциялаған "Русское Слово" журналын қаржыландыруды бастады. Оның соңғы жылдарындағы жақын достарының бірі – Антон Чехов, Плещеевті ақын ретінде бағаламаса да, оны адам ретінде сыйлап, "Ескі Ресейдің қалдығы" деп қарады. 1892 жылдың шілдесінде Плещеев Чеховқа сол қолы мен аяғының қызметін тоқтатқанын хабарлады. 1893 жылдың күзінде, ауыр сырқатқа шалдыққан Плещеев Францияның Ницца қаласына сапар шегуге тырысты, бірақ жол жүрісінде инсульттан көз жұмды. Оның мәйіті Мәскеуге жеткізіліп, Новодевичье бейістігіне жерленді. Ресей билігі әр түрлі некрологтарды жариялауға тыйым салды, бірақ көптеген адамдар, көбінесе жастар, жерлеу рәсіміне жиналды, олардың кейбіреулері (Константин Бальмонт сияқты, қоштасу сөз сөйлегендер) жылдар өткен соң танымал болды.