Кіріспе

Алексей Николаевич Плещеев (Алексе́й Никола́евич Плеще́ев; 4 желтоқсан 1825 [Ескі стиль бойынша 22 қараша 1825] – 8 қазан 1893) – 19 ғасырдағы орыс ақыны, бір кезде Петршевский үйірмесінің мүшесі болған. Плещеевтің 1846 жылы жарық көрген алғашқы өлеңдер жинағы оны танымал етті: «Алға қадам! Қорқынышсыз, күмәндіксіз!» кеңінен «орыс Марсельезасы» деп танылды (француздық әуенмен орындалды), «Достар шақыруы» және «Біз сезімдерімізбен бауырлармыз» 1840 жылдардың ортасындағы орыс радикал жастарының революциялық гимні ретінде қабылдады. 1849 жылы Петршевский үйірмесінің мүшесі ретінде Плещеев тұтқындалып, Санкт-Петербургке жіберілді (Фёдор Достоевскиймен бірге) және 8 ай Петр мен Павел бекінісінде тұтқын болды. Бастапқыда өлім жазасына кесілген Плещеев Орынбор маңындағы Орал қаласына жер аударылды, онда он жыл бойы жер аударылуда болды. Әскери қызметке алынып, бірінші сарбаз, кейін кіші офицер болып қызмет етті. Өмірінің соңғы жылдары Плещеев көптеген аудармаларымен (көбінесе ағылшын және француз тілдерінен) және балаларға арналған өлеңдерімен танымал болды, олардың кейбіреулері классикалық туындылар саналады. Плещеевтің көптеген өлеңдері музыкаға (Чайковский мен Рахманиновтің арасында) қойылып, танымал орыс романстарына айналды. Алексейдің әкесі Николай Сергеевич Плещеев Олонец, Вологда және Архангельск губернаторларының кеңсесінде қызметкер болған. Ол жақсы білім алып, 13 жасында Санкт-Петербургтегі әскери мектепке түсті. 1834 жылы бітірмей мектептен шығып, Санкт-Петербург университетінде Шығыс тілдерін оқыды. Санкт-Петербургтегі достарының арасында Федор Достоевский, Аполлон мен Валериан Майковтар, Андрей Краевский, Иван Гончаров, Дмитрий Григорович және Михаил Салтыков-Щедрин болды. Плещеев өзінің алғашқы өлеңдер жинағын Санкт-Петербург университетінің ректоры, ескі досы Петр Плетневке жіберіп, жылы қолдау алды. 1845 жылы социалистік идеяларға құмарланған Плещеев бірнеше жазушыларды қамтитын Петршевский үйірмесіне қосылды. Олардың ішінде Достоевский, Сергей Дуров және Николай Спешнев болды, соңғысы жас жігітке ерекше әсер етті. Плещеев агитаторлық өлеңдер жазды (үйірмедегілер оны «біздің Андре Шеньеңіз» деп қабылдады) және тыйым салынған кітаптардың қолжазбаларын жолдастарына жеткізді. Н. А. Мордвиновпен бірге ол Ф. Р. де Ламеннаның «Иманды адамның сөзін» аударды, оны үйірме заңсыз басып шығаруды жоспарлаған. 1845 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты Плещеев университетті тастап кетті. 1846 жылы оның алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді, онда «Алға қадам! Қорқынышсыз, күмәндіксіз!» (Вперёд! Без страха и сомнения) өлеңі тез арада орыс «Марсельезасы» деп танылды. Кітап орыс мәдени элитасының көңіл-күйіне күшті әсер етті және Плещеев «ақиқаттың, махаббат пен бауырластықтың сөзсіз жеңісін жариялау» миссиясын алған революциялық ақын мәртебесіне ие болды. 1847–1849 жылдары Плещеевтің өлеңдері, сондай-ақ кейбір прозалық туындылары «Oтечественные записки» журналында жариялана бастады. Эзоп тілінде жазылған кейбір шығармалары орыс әдебиетінде 1848 жылғы француз төңкерісіне алғашқы реакция ретінде есептеледі. 1840 жылдардың аяғында Плещеев қысқа әңгімелер мен повестьтер жариялай бастады. «Шар» (Шалость, 1848) атты табиғи мектеп туындысы Гогольдің ықпалын айқын көрсетті, ал «Достық кеңес» (Дружеские советы, 1849) Достоевскийдің «Ақ түндеріне» ұқсады, соңғысы, әрине, Плещеевке арналған. 1848 жылдың соңында Плещеев Петршевский үйірмесінің мүшелерін үйіне шақыра бастады. Ол республикалық идеяларға күмәнданып, социализмді христиандықтың ескі гуманистік негіздерінің жалғасы ретінде қарастырған ұйымның орталық бөлігіне жатты. 1849 жылдың көктемінде Плещеев Гогольге ресми түрде тыйым салынған Виссарион Белинскийдің хатының көшірмесін жіберді. Хабар ұсталып, 8 сәуірде ол Мәскеуде тұтқындалып, Санкт-Петербургке жеткізілді. Петропавл бекінісінде тоғыз ай өткізген Плещеев өлім жазасына кесілген 21 адамның қатарында болды. 22 желтоқсанда басқа сотталғандармен бірге Семенов алаңына әкелінді, онда жасалма өлім жазасы рәсімінен кейін (кейін Достоевский «Ақымақ» романында толық сипаттады) 4 жылға қатаң еңбекке кесілді. Үкім жеңілдетіліп, Плещеев Орал қаласына барып, Орынбор арнайы корпусында әскери қызметке тұрды, сегіз жылға созылған қызметке кірісті. Жер аударудағы өмірі бастапқыда қиын болды және жазуға оралу мүмкін болмады. 1853 жылдың наурыз айында Плещеев 4-ші жаяу әскер батальонына ауысуды сұрады және генерал Перовскийдің басшылығымен өткен бірнеше Түркістан экспедицияларына қатысты, Коқандағы Ақмешіт бекінісін қоршауға қатысты. Ол батылдығы үшін марапатталды және кіші офицер шеніне көтерілді, содан кейін 1856 жылы мемлекеттік қызметкер болуға рұқсат алды. 1856 жылдың мамырында Плещеев армиядан зейнетке шығып, Орынбор шекаралық комиссиясына қосылды, содан кейін 1858 жылдың қыркүйегінде Орынбор азаматтық губернаторы кеңсесіне ауысты. Осы жылы ол Мәскеу мен Санкт-Петербургке баруға рұқсат алды (әйелі Еликонда Рудневамен бірге төрт айлық сапар жасады, бір жылдан кейін олар үйленді) және сегіз жыл бұрын айырылған ақсүйек құқықтарын қайтарып алды. Содан кейін ұзақ үзіліс болды. 1849–1851 жылдар аралығында жазылған бірде-бір өлең қалмады және 1853 жылы Плещеев өзінің «қазір жазуды ұмытып қалғанын» мойындады. 1860 жылдардың басында Плещеев 1861 жылғы реформаларды сынады, бастапқыда оған қуанған болатын және Михаил Катковтың «Русский вестник» газетімен барлық байланысты үзіп жіберді. Оның поэзиясы радикалданды, негізгі тақырыбы – қоғамның бейжайдығынан зардап шегетін революционердің жоғары миссиясы болды. Құпия полиция есебінде Плещеевті «саяси қозғалыс жасаушы» деп көрсетті және 1863 жылы оның үйін «Земля и воля» ұйымымен байланысы бар екенін анықтау үшін тінтіп қарады. Плещеевтің «Земля и воля» мүшесі екенін растайтын құжаттар табылған жоқ, бірақ Петр Боборыкин мен Мария Слепцова кейінірек оның жер асты революциялық үйірмесінің белсенді мүшесі болғанын және Мәскеудегі үйінде «Жас Ресей» манифесі басылғанын мәлімдеді. 1870-ші және 1880-ші жылдары Плещеев неміс, француз және ағылшын тілдерінен, сондай-ақ славян тілдерінен маңызды аудармалар жасады. Ол аударған туындылардың арасында Генрих Гейнедің «Ратклиф», Геббельдің «Магдалена», Майкл Беһрдің «Штруэнце» бар. Стендальдің «Қызыл және қара» және Эмиль Золяның «Париждің іштегісі» алғаш рет Плещеевтің аудармаларында жарияланды. 1887 жылы А. Н. Плещеевтің толық жинағы жарық көрді, ал 1894 жылы ақынның ұлы қайтыс болғаннан кейін қайта басылды. Плещеев орыс театрымен тығыз байланыста болды, Александр Островскийдің досы болды және бір кезде Көркем үйірменің басшысы, Ресей драматургтері қоғамының белсенді мүшесі болды. Ол он үш түпнұсқа пьеса жазды, олардың көпшілігі орыс шаруаларының күнделікті өміріне арналған сатиралық миниатюралар. Олардың кейбіреулері («Жақсылық жасау», «Көңіл көтеру», екеуі де 1860; «Бақытты жұбайлар», «Әйел командир», екеуі де 1862; «Көптеген жағдайларда», «Бауырлар», екеуі де 1864) Ресейдің жетекші театрларында қойылды. Ол шетелдік авторлардың отыздан астам комедиясын сахналық қойылымдарға бейімдеді. Плещеевтің балаларға арналған өлеңдері «Көктем гүлі» (1878) және «Атаның әндері» (1891) жинақтарында жиналып, өте танымал болды және ондаған жылдар бойы орыс оқулықтарында жарияланды. 1861 жылы Федор Бергпен бірге ол «Балаларға арналған кітапты» құрастырып басып шығарды, содан кейін 1873 жылы (Н. А. Алексеевпен бірге) тағы бір балалар әдебиеті антологиясын, «Мерекелік оқуды» жариялады. Ол жеті оқулықты басып шығару жобасын бастады...

Соңғы жылдар

1890 жылы өліміне дейін аз уақыт қалғанда Плещеев Пензадағы туысы Алексей Павлович Плещеевтен зор байлық мұраға алды. Ол екі қызымен бірге Париждегі "Мирабо" қонақ үйіне орналасып, әдебиетші достарын қонаққа шақырып, қала бойынша экскурсиялар мен мейрамханаларға саяхаттар ұйымдастыра бастады. Зинаида Гиппиустың сөзінше, ол өте көп өзгермеді (емделу барысында салмақ жоғалтқаннан басқа), "осы құт-берекені асыл тойтарыспен қабылдады және Преображенская алаңындағы шағын пәтерде тұрғанда білгеніміздей, әдеттегі жылы қонақжайлығын сақтап қалды". "Баламды кедейліктен құтқарып, өлім алдында бір дем тазарту үшін шүкіршілік етемін", - деді ол, Гиппиус айтуынша. Плещеев Ресей әдеби қорына қаржы жұмсады, сондай-ақ Белинский және Чернышевский есімдерімен аталатын екі қорын құрды. Ол Глеб Успенский мен Семен Надсон отбасыларын материалдық жағынан қолдады және Николай Михайловский мен Владимир Короленко бас редакциялаған "Русское Слово" журналын қаржыландыруды бастады. Оның соңғы жылдарындағы жақын достарының бірі – Антон Чехов, Плещеевті ақын ретінде бағаламаса да, оны адам ретінде сыйлап, "Ескі Ресейдің қалдығы" деп қарады. 1892 жылдың шілдесінде Плещеев Чеховқа сол қолы мен аяғының қызметін тоқтатқанын хабарлады. 1893 жылдың күзінде, ауыр сырқатқа шалдыққан Плещеев Францияның Ницца қаласына сапар шегуге тырысты, бірақ жол жүрісінде инсульттан көз жұмды. Оның мәйіті Мәскеуге жеткізіліп, Новодевичье бейістігіне жерленді. Ресей билігі әр түрлі некрологтарды жариялауға тыйым салды, бірақ көптеген адамдар, көбінесе жастар, жерлеу рәсіміне жиналды, олардың кейбіреулері (Константин Бальмонт сияқты, қоштасу сөз сөйлегендер) жылдар өткен соң танымал болды.