Кіріспе

Макс Планк химия институты (Отто Хан институты; Max Planck Institut für Chemie Otto Hahn Institut) – Германияның Майнц қаласында Макс Планк қоғамының (нем. Max Planck Gesellschaft) басқаруымен жұмыс істейтін университет емес ғылыми-зерттеу институты. Ол 1911 жылы Берлинде Кайзер Вильгельм химия институты ретінде құрылған. 2016 жылы Макс Планк химия институтындағы зерттеулер Жер жүйесіндегі химиялық процестерді, әсіресе атмосфера мен биосфераны толыққанды түсінуге бағытталған. Зерттеулер Жер тарихы бойында, бүгінгі адамзаттың ықпалымен жүзеге асырылып жатқан Антропоцен дәуіріне дейін, ауа, су, топырақ, тіршілік және климат арасындағы кең ауқымды өзара әрекеттесуді қамтиды. Институт бес ғылыми бөлімнен (Атмосфералық химия, Климаттық геохимия, Биогеохимия, Көп фазалы химия және Бөлшектік химия) және қосымша зерттеу топтарынан тұрады. Бөлімдерді өз директорлары тәуелсіз басқарады.

Тарих

Институт 1911 жылы Берлиндегі Дахлемде Кайзер Вильгельм химия институты ретінде құрылған. Оның негізін қалаушы директоры – Эрнст Бекман (1853-1923), ол сонымен қатар бейорганикалық және физикалық химия кафедрасын басқарды. Органикалық химия кафедрасын 1915 жылы өсімдік пигменттері жөніндегі еңбегі үшін химия бойынша Нобель сыйлығын алған Ричард Уиллстаттер (1872-1942) басқарды. Отто Ханның (1879-1968), Лиза Майтнердің (1878-1968) және Фриц Штрассманның (1902-1980) бірлескен жұмысы 1938 жылдың желтоқсан айында ядролық бөлінудің ашылуына әкелді. Отто Хан 1928-1946 жылдар аралығында институттың директоры болды. Ол 1944 жылы химия бойынша Нобель сыйлығын алды. Соғыс жылдары, 1944 жылы, институт ғимараты әуе шабуылдарынан, соның ішінде 15 ақпандағы Германияның ядролық қару бағдарламасын тоқтату мақсатындағы шабуылдан қатты зақымданып, қирады. Бұзылмаған барлық нәрсе Вюртембергтің Тайлфинген қаласындағы (қазіргі Альбштадт) жабық тоқыма фабрикасында сақталды, онда институт Берлинде бастаған жұмысын біраз уақытқа дейін жалғастырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін институт 1949 жылы Майнцтегі Йоханнес Гутенберг университетінің кампусына көшірілді. 1948 жылы Кайзер Вильгельм қоғамы қайта құрылып, Макс Планк қоғамы болып аталды, институт та Макс Планк химия институты (1949 ж.) болып қайта аталды. Өзгеріп жатқан ғылыми талаптарға бейімделу үшін институттың ғылыми-зерттеу қызметі жылдар бойы бірнеше рет өзгерді. Бастапқыда классикалық химиямен айналысқан институт кейіннен радиохимия, космохимия, ядролық физика және массалық спектрометрияға көшті. Бүгінде Макс Планк химия институты Жер жүйесіндегі химиялық процестерді молекулалық деңгейден ғаламдық масштабқа дейін толыққанды ғылыми тұрғыдан түсінуге бағытталған.

Институттың Нобель сыйлығының лауреаттары

Ричард Вильштатер, 1912 жылдан 1916 жылға дейін директор болды. 1915 жылы ол өсімдік бояуларын, әсіресе хлорофиллді зерттеуі үшін химия саласындағы Нобель сыйлығын алды. Ол жасыл бояудың құрылымының қызыл қан пигменті – гемоглобиннің құрылымына едәуір ұқсас екенін анықтады. Отто Хан, 1912 жылдан 1948 жылға дейін радиоактивті зерттеулер бөлімінің директоры, ал 1928 жылдан 1946 жылға дейін институттың басқарушы директоры қызметін атқарды. Отто Хан, Лиза Митнер және Фриц Штрасманның трансураникалық элементтерді бірлескен зерттеулері 1938 жылы ядролық бөлінудің ашылуына әкелді. 1945 жылы Отто Хан осы еңбегі үшін Нобель сыйлығын алды. Пол Крутцен, 1980 жылдан 2000 жылға дейін Атмосфералық химия бөлімінің директоры, 1995 жылы атмосферадағы озонның қалыптасуы және жойылуы жөніндегі зерттеулері үшін химия саласындағы Нобель сыйлығын алды.

Қызметкерлер

2014 жылдың басында институтта шамамен 300 адам жұмыс істеді, оның ішінде 77 ғалым, 122 кіші ғылыми қызметкер және 11 оқушы (механикалық шеберхана және электроника).

Макс Планк аспирантурасы (MPGS)

Макс Планк институтының аспирантура мектебі (МПГС) атмосфералық химия және физика, қоршаған орта физикасы және геофизика салаларында PhD бағдарламасын ұсынады. Бағдарлама докторанттарға әртүрлі лекцияларға, семинарларға, қабілеттерді дамыту курстарына, жыл сайынғы PhD симпозиумына және жазғы мектептерге қатысу арқылы докторлық жобасының зерттеу тақырыбынан асып түсетін білім мен дағдыларын кеңейтуге көмектеседі. Ол 2003 жылдың қаңтар айында Макс Планк қоғамы тарапынан құрылған. Аспирантура мектебі Майнц университетімен (Атмосфера физикасы институты), Гейдельберг университетімен (Қоршаған орта физикасы институты), Франкфурт университетімен (Атмосфералық және қоршаған орта ғылымдары институты) жақын ынтымақтастықта жұмыс істейді.

Деректер қоры

Институт төрт дерекқор ұсынады, олар 1) геологиялық және экологиялық маңызы бар анықтамалық материалдар (GeoReM), 2) жанартаулық тау жыныстары және мантия ксенолиттері (GEOROC), 3) Көккөк/Көрнеу сіңіру қималары, және 4) Генри заңының тұрақтылары туралы ақпарат береді.