Кіріспе
Шетелдік азаматтарға құқықтар мен жеңілдіктер беретін шарттар. Осман империясының капитуляциялары – Осман империясы мен бірнеше христиан елдері, әсіресе Франция арасындағы шарттар еді. Түрік капитуляциялары немесе Ахиднамелер екіжақты шарттар болып табылды, онда әрбір келісуші тарап екіншісіне қатысты нақты шарттарға келісті, қарапайым жеңілдіктер емес. Түрік капитуляциялары – Византия империясының еуропалық мемлекеттерге қатысты саясатын ұстанғаннан кейін, Осман империясының иелігінде тұратын немесе сауда жасайтын азаматтарына құқықтар мен жеңілдіктер берген кезекті сұлтандардың христиан елдеріне жасаған сыйлықтары еді. Осы капитуляцияларға сәйкес Осман империясына кіретін саудагерлер жергілікті қудалаудан, жергілікті салықтан, жергілікті әскери шақырудан және олардың тұрғын үйін тінтіп қараудан босатылды. Капитуляциялар бастапқыда Осман империясының әскери үстемдігі кезінде батыстық саудагерлермен сауда алмасуға қызығушылық тудыру және ынталандыру үшін жасалды. Бірақ, әскери үстемдік Еуропаға ауысқаннан кейін, Осман империясы еуропалық державаларға маңызды экономикалық және саяси артықшылықтар берді.
Capitulations of the Ottoman Empire were contracts between the Ottoman Empire and several other Christian powers, particularly France. Turkish capitulations, or Ahidnâmes were generally bilateral acts whereby definite arrangements were entered into by each contracting party towards the other, not mere concessions. The Turkish capitulations were grants made by successive sultans to Christian nations, conferring rights and privileges in favour of their subjects resident or trading in the Ottoman dominions, following the policy towards European states of the Byzantine Empire. According to these capitulations traders entering the Ottoman Empire were exempt from local prosecution, local taxation, local conscription, and the searching of their domicile. The capitulations were initially made during the Ottoman Empire's military dominance, to entice and encourage commercial exchange with Western merchants. However, after military dominance shifted to Europe, significant economic and political advantages were granted to the European powers by the Ottoman Empire.
Тарих
Алғашқыда капитуляциялар 1453 жылы Осман империясымен бейбіт қарым-қатынас орнатқан генуялықтардан бастап, әрбір христиан мемлекетіне жеке-жеке берілді. Кейіннен, бұрынғы жеңілдіктерді біріктіріп, басқа бір немесе бірнеше мемлекетке берілген барлық жеңілдіктерді жалпылай қосатын жаңа капитуляциялар алынды; бұл ең жақсы ұлтқа арналған ережеге айналған шарт еді. Шамамен 1535 жылы Сұлтаны Шұбар Францияға қатысты капитуляция жасады. Бұл келісімдер еуропалық дайын өнімдердің Осман нарықтарына кіруін жеңілдетіп, еуропалық саудагерлерге белгілі бір салық және тарифтік жеңілдіктер берді, тіпті француз консулына француз саудагерлері арасындағы дауларды жергілікті ислам шариғат соттарының орнына қарауға құқық берді. Осман империясы әскери үстемдігін сақтап тұрғанда, бұл келісімдер империяға көбінесе зиян келтірмеді. Франция 1500 жылы Людовик XII билігінде Каирде Мамлюк сұлтандығымен алғашқы капитуляция шартына қол қойды. Осман-Мамлюк соғысында (1516-1517) түріктер Мысырды басып алғаннан кейін, Османдықтар француздарға берілген капитуляцияны күшінде қалдырып, оны бүкіл империяға қолданды. 1740 жылғы Осман-француз келісімі – Осман империясындағы француздық ықпалдың ең жоғары нүктесі болды. Келесі жылдары француздар Левант саудасында және Осман порттары арасындағы көліктерде бәсекелес болмады. Ұлыбритания және Голландия (1737), Неаполь Корольдігі (1740), Дания (1756) және Пруссия (1761) сияқты Еуропалық державаларға жасалған дер кезіндегі Осман капитуляциялары 1740 жылы Францияға берілген капитуляцияларды теңестіру мақсатында жасалды.
Мәртебе
Капитуляциялар – нақты тақырыптар бойынша жасалған келісімдерді білдірді; Осман түрік тіліндегі сөз тіркесі – ахид наме (عهيدنامه), ал "шарт" – муахеде (معاهده) деп аталды. Соңғысы екі жақты міндеттемелерді білдірсе, алғашқысы білдірмеді. Порта мен басқа мемлекеттер арасында жасалған капитуляциялар мен оларды бекітетін шарттарға сәйкес, Түркияда тұратын шетелдіктер өз елдерінің заңдарына бағынды. Осылайша, түрік капитуляциялары шарттар болмаса да, кейіннен расталғанда, жеке емес, тұрақты коммерциялық күшке ие болды; рұқсат етуден толық құқықтарға өтуге мүмкіндік берді; контрабанда және бейтарап сауда мәселелері нақты айқындалды.