Кіріспе

Христиандық кіші сағаттар немесе екінші сағаттар – үш негізгі сағаттан өзге канондық сағаттар. Католик шіркеуінде Екінші Ватикан кеңесінің Сағаттар литургиясын реформалауынан бері олар оқу, таңғы және кешкі дұғалар деп аталады. Кіші сағаттар, олардың құрылымы үлкен сағаттарға қарағанда қысқа және қарапайым болғандықтан, таңғы және кешкі дұғалар (лаудтар мен весперлер) арасында, сондай-ақ түнгі дұғамен (комплиний) бірге оқылады. Үлкен сағаттар – дәстүрлі атаулары матинер, лаудтар және весперлер болып табылатын сағаттар.

Тарих

Ерте шіркеуден бері жеті белгілі дұға уақыты үйретілген; Апостолдық дәстүрде Гипполит христиандарға күніне жеті рет "оянғанда, кешкі шам жаққанда, ұйықтағанда, түнгі уақытта" және "күннің үшінші, алтыншы және тоғызыншы сағаттарында, Мәсіхтің құрбандыққа шалынуымен байланысты сағаттар" деп дұға етуге нұсқау берді. Осыдан діни дұғаларды жеті белгілі уақытта оқу практикасы пайда болды.

Римдік ритуал бойынша таңғы және кешкі намаз аралығындағы сағат

Лаудалар мен кешкі ас аралығында Батыс христиандығы мен Шығыс Православ шіркеуі дәстүрлі түрде үш каноникалық сағатты тойлайды, олар негізінен Забурлардан тұрады және күндізгі сағаттардан алынған атауларға ие: терц (үшінші сағат, таңғы 9), сект (алтыншы сағат, түскі уақыт) және нон (тоғызыншы сағат, кешкі 3). Бұл дұғалар ежелгі яһуди дәстүрінен бастау алады және Елшілердің істері кітабында еске алынады. Олар сондай-ақ Иса Мәсіхтің құмарлық шегінен өткен оқиғаларын еске түсіреді. Римдік ритуалда да бірінші сағат (таңғы 6) болған. Ол Екінші Ватикандық кеңестің бұйрығымен тоқтатылды. Ағылшын тілінде таңғы және кешкі дұға арасында тойланатын қалған үш сағат қазір ICEL-дің «Сағаттардың литургиясы» төрт томдық басылымында таңғы орталық, түскі және кешкі орталық дұғалары деп аталады, ал жиынтығында – күндізгі сағаттар; ал АҚШ-тан тыс ағылшын тілінде сөйлейтін көптеген елдерде қолданылатын үш томдық басылымда олар түске дейін, түскі және кешкі дұғалар деп көрсетіледі, ал жиынтығында – күндізгі дұға. Бұл үш сағатты үнемі тойлау қарапайым өмір салғандар үшін міндетті. Басқалар үшін барлығын оқу ұсынылады, ал күндізгі жұмыс кезінде дұға ету дәстүрін сақтау үшін Сағаттардың литургиясын өткізуге міндеттілер кем дегенде біреуін оқуға тиіс. Латын тіліндегі жиынтық термин – hora media. Үшеуі де бірдей құрылымға ие. Олар «Deus in adiutorium meum intende» тілегімен және оның жауабымен басталады, содан кейін «Gloria Patri» және (Кереметтен басқа) «Alleluia» келеді. Содан кейін ән айтылады немесе оқылады, одан кейін псалмодия (үш Забур немесе Забурдың бөліктері, олардың антифондарымен бірге) және қысқа оқу, содан кейін аят және дұға оқылады. Екі псалмодия ұсынылады: бірі күн сайын өзгереді және барлығына қолдануға болады, ал екіншісі, негізінен, біріншісінен кейін ауыстырылатын, көбінесе біртіндеп Забурлардан таңдалған, бір немесе екі қосымша сағат оқитындарға арналған.

Шығыс христиандық практикасы

Шығыс православиелік және Византиялық ритуалды Шығыс католиктері қолданатын Кіші Сағаттың тұрақты бөліктерінің мәтіні "Horologion" кітабында табылады. Кіші Сағаттарда, қызметтің көп бөлігі (көбінесе қарапайым речитатив түрінде, ешқашан қалыпты сөйлеу дауысымен айтылмайды) тек оқырманмен оқылады, өте аз өзгермелі бөліктері бар. Осы өзгермелі бөліктер – күндік тропарь және кондак. Құрылымдық тұрғыдан, Кіші Сағаттар кешкі құлшылық пен түн ортасы құлшылығымен байланысты. Кіші Сағаттардың құрылымы мен мазмұны "Типикон" ережелерімен анықталады. Кіші Сағаттар көбінесе жеке оқылмайды, әдетте басқа құлшылықтармен біріктіріледі. Діни қызметкер әдетте тек Эпитрахелион (столе) және славян тәжірибінде Эпиманикия (жеңдер) киеді. Қасиетті есіктер мен Иконостас алдындағы перде жабық күйде болады. Диакон әдетте Кіші Сағаттарда қызмет етпейді.

Ораза кезеңдері

Ұлы ораза кезінде Кіші сағаттар апта күндері маңызды өзгерістерге ұшырайды және жылдың қалған уақытына қарағанда артық құрметпен тойланады. Апта күндері әдеттегі үш псалмнан өзге, псалтирден катизма оқылады, хор күннің тропарионы мен кондакионын орнына арнайы оразалық әндерді орындайды, ал алтыншы сағатқа арнайы тропарион ("Пайғамбарлық тропарионы" деп аталады), прокемен және Ескі өсиеттен оқылым қосылады (Шырша аптасында Жоел мен Зәкәрия, Ұлы оразаның қырық күнінде Ишая, қасиетті аптада Езекиел). (Монастырларда үшінші, алтыншы және тоғызыншы сағаттарда "Құдайға көтерілу баспалдағынан" оқылым жасау дәстүрі бар.) Соңында, барлық оразалық қызметтердегідей, барлығы бас иіп, Әйгіс Әйремнің дұғасы оқылады. Қасиетті аптада, дүйсенбі, сейсенбі және сәрсенбі күндері қызметтер Ұлы ораза кезіндегідей (катизма оқылымдарымен қоса), бірақ кондакионды алмастыратын әдеттегі оразалық әндердің орнына, сол күндік кондакион (яғни, қасиетті аптаның сол күні) орындалады. Бұған қоса, осы үш күн ішінде үшінші, алтыншы және тоғызыншы сағаттарда төртінші Інжілдің толық мәтіні (Жохан 13:32-де аяқталады) оқылады. Ұлы бейсенбі, жұма және сенбі күндері Кіші сағаттар көбінесе әдеттегідей болады, бірақ Ұлы бейсенбі күні бірінші сағатта Пайғамбарлық тропарионы, прокемен және Еремиядан оқылым орындалады. Ұлы жұма күні Патшалық сағаттары орындалады (төменде қараңыз). Кіші ораза маусымдарында (Тұңғыш ораза, Апостолдар оразасы және Орын алу оразасы) Кіші сағаттар Ұлы ораза кезіндегідей өзгерістерге ұшырайды, бірақ әндер көбінесе орындаудың орнына оқылады және апта күндері қосымша катизмалар болмайды. Сонымен қатар, кіші оразалардың апта күндерінде аралық сағаттар (грекше: Mesoria) оқылады. Бұл аралық сағаттар Кіші сағаттардың жалпы құрылымын ұстанады, бірақ олар қысқа, әр Кіші сағаттан кейін бір аралық сағат келеді.

Мерекелік мезгілдер

Патшалық сағаттар – Кішкентай сағаттардың ең әсем әрі салтанатты тойлануы. Бұл қызмет атауын Константинопольдегі Ая Софияда император мен оның сарайының ресми түрде қатысуынан алған. Жылына үш рет – Рождество алдында, Теофания алдында және Ұлы Жұмада Кішкентай сағаттар (Типикамен бірге) үздіксіз қызмет ретінде тойланады. Пастор Фелоний (хасубль) киеді, ал диакон толық киіммен қызмет етеді. Қызметтің көп бөлігінде қасиетті есіктер мен перде ашық болады, ал Евангелие кітабы ғибадатхана ортасындағы аналойонда (оқырман тұрағы) орналастырылады. Әр сағаттың басында пастор немесе диакон Евангелиеге, иконаларға және адамдарға құрбан шалады. Әр сағатта үш псаломның бірі тойланып жатқан мерекеге қатысты псаломмен ауыстырылады; күндік тропарь мен кондак хордың ән салған көптеген әндерімен алмастырылады; сондай-ақ әр сағатта Ескі өсиеттен оқылым, Прокемен, хат және Евангелие болады. Пасхалық сағаттар Нұрлы апта (Пасха аптасы) кезінде тойланады және жылдың ең қуанышты уақыты болып табылады. Осы кезде Кішкентай сағаттар жылдың басқа кездерінен мүлдем өзгеше болады. Барлығы оқыла салмай, қуанышпен әнтеледі. Кішкентай сағаттардың әрқайсысы бірдей: псаломдар оқылмайды, керісінше, әр Пасхалық сағат негізінен Пасхалық тілсіздіктен (құдай қызметі) алынған әндерден тұрады. Пасха күні (Пасха жексенбісінде) пастор толық киіммен, Құдай қызметіне қатысқандай киінеді; ал Нұрлы аптаның басқа күндері ол Эпитрахелион, Эпиманика және Фелонион киеді. Қасиетті есіктер мен перде ашық болады (және бұл Нұрлы апта бойы солай болады).