Кіріспе

Судандағы темір жол желісі

Судан әскери темір жолы 1896 және 1897 жылдары Уәди Хальфадан Әбу Хамедке дейін Сырдар Хорацио Китченердің Махдистік соғысқа қатысқан ағылшын-египеттік армияны жабдықтау мақсатымен салған әскери темір жол болды. Бұл қазіргі Судан темір жолының алғашқы желісі еді. Египетте 1856 жылы, Суэц каналының құрылысы басталғанға дейін үш жыл бұрын, Александрия мен Каир арасындағы темір жол желісі аяқталды. 1858 жылдың 14 мамырында осы желідегі теміржол паромдары египет тарихында шешуші роль атқарды. Біреу вагондардың дөңгелектерін тізбектермен бекіту қажеттігін ұмытып кетті (бір уақытта тек бір вагон ғана өтуі керек еді), соның салдарынан вагон Ніл өзеніне құлап, Египет тағының мұрагері, ханзада Ахмет суға батып қайтыс болды. Осы оқиғаның нәтижесінде Ахметтің ағасы Исмаил таққа отырды. Исмаил өзін құрылысшы деп санады. Ол үлкен қарыздар алып, ұзақ талшықты мақтадан көп пайда тапты, оның өндірісі бес есеге, ал бағасы Америка Азамат соғысы мен мақта тапшылығына байланысты төрт есеге өсті. Исмаилдің жобаларының ішінде Каирден Ассиутқа дейін 231 миль (372 км) созылатын, Судандағы алғашқы желіні Хартумға дейін қамтитын 910 миль (1464 км) жаңа темір жол бар еді. Исмаилдің теміржол жоспарларының іске асуына 30 жылдан астам уақыт кетті.

Құрылыс

1896 жылы майор Хорацио Китченер Исмаил жоспарлаған теміржолды салуға шешім қабылдады, бірақ бұл теміржол Суданға өркениет әкелуге немесе Исмаил жоспарлағандай мақта тасымалдауға емес, Судандағы армияны Махдистік соғыс үшін азық-түлікпен және жабдықтармен қамтамасыз ету үшін салынды. Алғашқы жоспар бойынша, жол бұрынғы керуендік аялдамасы болған Короскодан тікелей салынуы керек еді, бірақ оның орнына Вади-Халфаға дейінгі қысқарақ жол таңдалды, ал Мысырмен байланыс пароход арқылы жүзеге асырылды.

Өлшегіш

Темір жолға жұмсалатын қаражатты мақұлдаған Лорд Кромер, темір жолдың тар рельстік болатынын (шамамен 2' 0" немесе 2' 6") қаражатты үнемдеу мақсатында есептеген. Бірақ, Китченер 3 фут (1 метр) болатын Кейп стандартындағы рельс енін талап етті, бұл Сесил Родс сол кезде Кимберли мен Булавайо арасында төсеген рельстің енімен сәйкес келді. Китченер Родспен бірнеше апта бұрын, Родс Каирде Китченерден Родезияда пайдалану үшін есектер алуға тоқтағанда кездескен екен.

Қиындықтар

Родс өзінің темір жолына арналған үш локомотивті Китченерге бұрса да, бұл Китченер темір жолының инженерлік қиындыққа толы жобаға айналуына тосқауыл болмады. "Жұмысшылар, құрал-жабдықтар және материалдардың толыққанды жетіспеушілігі" байқалды.

Аяқтау

Ақырында, Мысырдан әкелінген "фелахин" (арабша шаруалар) мен жұмысы үшін мерзімінен бұрын босатылған 200 сотталғанның көмегімен темір жол желісі аяқталды. Бірақ, өкінішке орай, жағымсыз салдары болды. Білікті емес жұмыс күші салдарынан "поезддер жиі рельстен шығып, 5 метрлік жартастарға құлап жатты, кейін қайта рельске қойылып, ештеңе болмағандай жолын жалғастырды". Бұл темір жол ағылшын-египет әскерінің Махди мемлекетіне қарсы соғыста жеңіске жеткеніне көмектесті. Темір жол Асуанның оңтүстігіндегі Селлал мен Уади-Хальфа арасында үзіліс қалдырды, бірақ ол өзен арқылы жүретін пароммен толтырылды. Китченер желісі, египеттік желіден өзгеше рельс енімен, 1899 жылға қарай Уади-Хальфаны Солтүстік Хартуммен байланыстырып, Суданның негізгі солтүстік-оңтүстік темір жол қатынасына айналды.