Кіріспе
АҚШ конституциялық құқығындағы қарастырудың қалыпты стандарты
АҚШ конституциялық құқығында рационалды негізде қарастыру – соттар конституциялық мәселелерді, оның ішінде Бесінші немесе Он төртінші түзетулер бойынша тең қорғау немесе әділ сот процесі мәселелерін қарастырғанда қолданатын қарастырудың қалыпты стандарты. Рационалды негіздегі тексеруді қолданатын соттар заңның нақты немесе гипотетикалық мемлекеттік мүддеге «рационалды түрде байланысты» екенін анықтауға тырысады. Мемлекеттік мүдде «заңды» болуы керек. Жоғары деңгейдегі тексерулер – аралық және қатаң тексерулер. Күдікті немесе жартылай күдікті жіктемелерге қатысты немесе негізгі құқықтарға нұқсан келтірілген жағдайларда қатаң тексеру қолданылады. Рационалды негіздегі тексеру үкіметтің әрекеттерінің «заңды» мемлекеттік мүддеге «рационалды түрде байланысты» екенін бағалайды. Жоғарғы Сот мемлекеттік мүдденің қандай шарттарға сай келетінін анықтау үшін ешқашан стандарттар белгілемеген. Рационалды негіздегі тексеруде үкіметтің қандай мақсатты көздегені «ешқандай маңызға ие емес» және заңдар «дәлелдермен немесе эмпирикалық деректермен расталмаған рационалды болжамдарға» негізделуі мүмкін. Егер сот даулы әрекеттің «заңды» мүддесін болжаса, онда ол рационалды негіздегі тексеруден өтеді. Жоғарғы Соттың нұсқауларын орындайтын судьялар үкімет өзінің саясатын қорғай алмаса, «даулы заңдарды қолдау үшін басқа мүмкін себептерді іздеуге міндетті» екенін түсінеді.
In U. S. constitutional law, rational basis review is the normal standard of review that courts apply when considering constitutional questions, including due process or equal protection questions under the Fifth Amendment or Fourteenth Amendment. Courts applying rational basis review seek to determine whether a law is "rationally related" to a "legitimate" government interest, whether real or hypothetical. The higher levels of scrutiny are intermediate scrutiny and strict scrutiny. Heightened scrutiny is applied where a suspect or quasi suspect classification is involved, or a fundamental right is implicated. Rational basis review tests whether the government's actions are "rationally related" to a "legitimate" government interest. The Supreme Court has never set forth standards for determining what constitutes a legitimate government interest. Under rational basis review, it is "entirely irrelevant" what end the government is actually seeking and statutes can be based on "rational speculation unsupported by evidence or empirical data". Rather, if the court can merely hypothesize a "legitimate" interest served by the challenged action, it will withstand rational basis review. Judges following the Supreme Court's instructions understand themselves to be "obligated to seek out other conceivable reasons for validating" challenged laws if the government is unable to justify its own policies.
Тарих
Рационалды негіздегі қарау тұжырымдамасы Гарвард университетінің заң профессоры Джеймс Брэдли Тайердің 1893 жылғы "Америкалық конституциялық құқықтың шығу тегі мен ауқымы" атты ықпалды мақаласына қанадайды. Тайер заңдардың конституцияға қайшы екендігі "рационалды сұрақтар тудырмайтындей анық" болған жағдайда ғана жойылғанын айтты. Тайердің шәкірті Оливер Венделл Холмс-младший, Локнерге қарсы Нью-Йорк ісіндегі канондық қарсылығында рационалды негіздегі қараудың болашақ түрін жариялады. Ол 14-ші түзетутегі "бостандық" сөзі, егер ол басым пікірдің табиғи нәтижесін тоқтату үшін пайдаланылса, бұрмаланатынын дәлелдеді, егер рационалды және әділ адам ұсынылған заңның халықтың дәстүрлері мен заңдарымызбен түсінілген негізгі принциптерді бұзатынын мойындаса ғана. Алайда, Локнер ісінен кейінгі жылдарда соттың экономикалық маңызы бар процесті кеңінен қолдануы, Холмс ұсынған соттың штаттардың мүддесіне құрмет көрсету доктринасының бірден қабылдануын қамтамасыз етпеді. Рационалды негіздегі қарауды Сот ресми түрде Нэббияға қарсы Нью-Йорк ісінде қолдана бастады, онда "Мемлекет қоғамдық игілікті арттыруға жәрдем ететін кез келген экономикалық саясатты қабылдауға және осы саясатты оның мақсатына сәйкес заңнама арқылы іске асыруға еркін" екенін мәлімдеді. United States v. Carolene Products Co. ісінде Сот Төртінші ескертпеде "Конституцияның нақты тыйымдары" шеңберінде көрінетін, саяси процесті шектейтін немесе "ерекше және оқшауланған азшылықтарға" ауыртпалық жасайтын заңдарға қатаң бағалау қажет болуы мүмкін екенін ашық қалдырды. Бүгінде мұндай заңдар қатаң тексеруден өтеді, ал Жоғарғы Сот негізгі деп танымаған, жазылмаған құқықтарға қатысты заңдар рационалды негіздегі қарауға жатады. Рационалды негіздегі қарау кезінде заңдар заң шығарушыларға құрмет көрсету ниетімен конституциялық деп есептеледі.
Қолданылуы
Қазіргі конституциялық құқықта рационалды негіз сынағы федералды заңдардың да, штат заңдарының да (он төртінші түзету арқылы) конституциялық шағымдануларына қолданылады. Бұл сынақ заң шығару және атқарушы органдардың әрекеттеріне де қатысты, бұл әрекеттер мазмұндық немесе процедуралық сипатта болсын. Рационалды негіз сынағы үкіметке еркіндікке иррационалды немесе еріксіз шектеулер қоюға, немесе конституциялық заңды мақсатқа қызмет етпейтін тұлғалар арасында ешқандай айырмашылық жасауға тыйым салады. "Жоғары және мақсатты мақсаттармен қабылданған заң, оның кейбір тұлғаларға тигізетін қосымша зияндарын заңды мемлекеттік саясаттармен түсіндіруге болады", дегенмен, ол кем дегенде "заңды үкіметтік мақсатқа ұтымды қатысы" болуы керек. Рационалды негізді қарастыру ұғымын түсіну үшін, оның не еместігін түсіну пайдалы. Рационалды негізді тексеру – заң шығарушының заң қабылдауының нақты себептерін анықтауға жасалған нақты әрекет емес, сондай-ақ заңның шын мәнінде заңды үкімет мақсатын ілгерілететінін анықтауға жасалған әрекет те емес. Рационалды негізді тексеруді қолданатын сот, оның барлық мүмкін негіздемелері ақылға сыймас болса, шағымданылған заңды дерлік әрқашан қолдайды. 2008 жылы судья Джон Пол Стивенс рационалды негізді тексерудің кеңдігін растады: "Есімде болғандай, менің құрметті бұрынғы әріптесім Тургуд Маршалл көптеген жағдайларда: "Конституция заң шығарушы органдарға ақымақ заңдар қабылдауға тыйым салмайды".